Pentagon: historia, architektura i znaczenie dla USA
Pentagon to siedziba Departamentu Obrony Stanów Zjednoczonych, jeden z największych budynków biurowych na świecie i najbardziej rozpoznawalny symbol militarnej potęgi USA. Gmach ten, wzniesiony w rekordowym tempie podczas II wojny światowej, stał się nie tylko centrum zarządzania największą armią globu, ale też ikoną kultury popularnej i obiektem zainteresowania milionów turystów. Nazwa „Pentagon" pochodzi bezpośrednio od kształtu budynku: jego rzut poziomy tworzy regularny pięciokąt.
Znaczenie Pentagonu wykracza daleko poza architekturę. Dla Amerykanów jest on symbolem bezpieczeństwa narodowego i gotowości obronnej, dla reszty świata zaś uosobieniem globalnej dominacji militarnej Stanów Zjednoczonych. Decyzje podejmowane w jego murach wpływają na politykę bezpieczeństwa nie tylko USA, ale całego świata zachodniego.
Historia powstania Pentagonu
Pomysł wzniesienia nowego, gigantycznego gmachu dla Departamentu Wojny (poprzednika Departamentu Obrony) zrodził się latem 1941 roku. Personel wojskowy i cywilny był wtedy rozproszony po kilkunastu budynkach w Waszyngtonie i okolicach, co poważnie utrudniało koordynację. Generał Brehon B. Somervell, szef Korpusu Inżynierów Armii, zlecił przygotowanie projektu nowego, zunifikowanego gmachu w zaledwie cztery dni na przełomie lipca i sierpnia 1941 roku.
Projekt opracował architekt George Edwin Bergstrom we współpracy z Davidem Witmerem. Charakterystyczny pięciokątny kształt był pierwotnie podyktowany nieregularnym kształtem działki przy drodze Arlington Farm. Gdy lokalizację zmieniono, kształt zachowano, ponieważ był on już zatwierdzony i pozwalał na budowę bez wewnętrznych dziedzińców z kolumnami podpierającymi stropy, co obniżało koszty i przyspieszało budowę.
Kamień węgielny wmurowano 11 września 1941 roku, dokładnie sześćdziesiąt lat przed zamachami z 2001 roku. Budowę realizowała firma McShain Incorporated pod nadzorem pułkownika Lesliego Grovesa, który kilka lat później kierował Projektem Manhattan, odpowiedzialnym za stworzenie bomby atomowej. Całkowity koszt budowy wyniósł około 83 milionów dolarów (równowartość ponad miliarda dolarów we współczesnych cenach).
Rekordowa budowa i oddanie do użytku
Budowa Pentagonu była jednym z największych przedsięwzięć budowlanych w historii Stanów Zjednoczonych. Na placu budowy pracowało w szczytowym momencie ponad 13 tysięcy robotników równocześnie. Zużyto:
- ponad 435 tysięcy metrów sześciennych betonu
- 41 500 ton stali konstrukcyjnej
- ok. 7 km rur kanalizacyjnych
- ponad 260 km linii elektrycznych
Mimo ogromnej skali, budowa trwała zaledwie 16 miesięcy. Pentagon został częściowo oddany do użytku już w kwietniu 1942 roku, a jego pełne otwarcie nastąpiło 15 stycznia 1943 roku. Tempo realizacji projektu do dziś jest cytowane jako przykład wyjątkowej sprawności organizacyjnej i mobilizacji przemysłowej Stanów Zjednoczonych w czasie II wojny światowej.
Architektura i układ budynku
Bryła Pentagonu jest zorganizowana na zasadzie pięciu koncentrycznych pierścieni (oznaczonych literami od E przy zewnętrznym murze do A przy centralnym dziedzińcu), przeciętych dziesięcioma korytarzami promieniście wychodzącymi z wewnętrznego placu. Budynek ma pięć kondygnacji naziemnych i dwa poziomy podziemne.
Łączna długość wszystkich korytarzy wynosi blisko 28 kilometrów, jednak racjonalny układ sprawia, że przejście pieszo między dowolnymi dwoma punktami budynku zajmuje najwyżej siedem minut. Budynek zajmuje powierzchnię terenu około 14 hektarów, a jego całkowita powierzchnia użytkowa wynosi ok. 600 tysięcy metrów kwadratowych, z czego około 340 tysięcy metrów kwadratowych to przestrzenie biurowe.
W centrum budynku znajduje się pięciohektarowy wewnętrzny dziedziniec, w którym zlokalizowany jest bufet znany żartobliwie wśród pracowników jako „Kawiarnia na Ziemi Niczyjej" (ang. Ground Zero Café), ponieważ według niepotwierdzonych anegdot sowieccy wywiadowcy mieli sądzić, że jest to wejście do podziemnych bunkrów nuklearnych. Dziedziniec jest miejscem rekreacji i odpoczynku pracowników gmachu.
Budynek ma:
- 284 toalety (w czasach budowy zaprojektowane w podwójnej liczbie, by sprostać wymogom segregacji rasowej obowiązującej wtedy w stanie Wirginia)
- ponad 150 schodów ruchomych i klatek schodowych
- ok. 7754 okien
- własne centrum medyczne, sklepy, banki i pocztę
Znaczenie strategiczne i militarne
Pentagon jest sercem cywilno-wojskowej struktury dowodzenia Stanów Zjednoczonych. Mieszczą się tu:
- Gabinet Sekretarza Obrony, najwyższego cywilnego zwierzchnika sił zbrojnych USA
- Kolegium Połączonych Szefów Sztabów, czyli najwyższe doradcze ciało wojskowe prezydenta
- Kwatery główne wszystkich rodzajów sił zbrojnych: Wojsk Lądowych, Marynarki Wojennej, Sił Powietrznych i Korpusu Piechoty Morskiej
- Agencja Wywiadu Obronnego (DIA)
- Narodowa Agencja Wywiadu Geoprzestrzennego (NGA)
Codziennie pracuje tu około 23 tysięcy wojskowych i pracowników cywilnych oraz dodatkowe 3 tysiące kontrahentów. Pentagon jest miejscem, w którym kształtowane są strategia obronna, plany operacyjne i budżet największej armii świata. Roczny budżet Departamentu Obrony przekracza 700 miliardów dolarów, co czyni go największą instytucją wojskową na globie.
Atak terrorystyczny z 11 września 2001 roku
11 września 2001 roku Pentagon stał się celem jednego z czterech zamachów terrorystycznych zorganizowanych przez sieć Al-Kaida. O godzinie 9:37 samolot pasażerski American Airlines Flight 77, uprowadzony przez pięciu porywaczy, uderzył w zachodnią fasadę budynku z prędkością ok. 850 km/h. W katastrofie zginęły 184 osoby: 64 osoby na pokładzie samolotu i 125 pracowników Pentagonu. W wyniku uderzenia i pożaru zawaliło się jedno ze skrzydeł budynku.
Odbudowa zniszczonego skrzydła trwała zaledwie rok, a już 11 września 2002 roku, w pierwszą rocznicę zamachów, uruchomiono na miejscu katastrofy Kaplicę Pamięci i umieszczono pierwszy element przyszłego Pomnika Pentagonu. Pomnik ten, otwarty 11 września 2008 roku, poświęcony jest wszystkim ofiarom zamachu. Składa się z 184 ławek ustawionych w porządku odpowiadającym wiekowi ofiar, od najmłodszej (trzyletniej pasażerki) do najstarszej (71-letniego pracownika Pentagonu).
Infrastruktura wewnętrzna i codzienne funkcjonowanie
Pentagon jest pod wieloma względami samowystarczalnym miasteczkiem. Na terenie budynku i w bezpośrednim sąsiedztwie funkcjonuje rozbudowana infrastruktura usługowa niezbędna dla kilkudziesięciu tysięcy pracowników. Wewnątrz gmachu działają sklepy odzieżowe i spożywcze, apteki, salony fryzjerskie, pralnie, banki, biura pocztowe i kilka restauracji serwujących kuchnie z różnych stron świata. Dzięki temu pracownicy mogą realizować większość codziennych potrzeb bez wychodzenia z budynku.
System komunikacji wewnętrznej Pentagonu jest niezwykle rozbudowany. Do dyspozycji pracowników pozostają nie tylko korytarze i windy, lecz również ruchome chodniki w niektórych długich przejściach. Cały budynek jest wyposażony w bezpieczne sieci teleinformatyczne kilku poziomów klasyfikacji, od niesklasyfikowanych po ściśle tajne. Każde pomieszczenie posiada dwa odrębne systemy komputerowe: jeden podłączony do zwykłego internetu, drugi do tajnej sieci rządowej SIPRNet.
Transport pracowników Pentagonu to logistyczne wyzwanie na wielką skalę. Każdego dnia do budynku przyjeżdżają tysiące samochodów, wiele osób korzysta też z metra (stacja Pentagon jest jedną z ruchliwszych na trasie), autobusów i rowerów. Na terenie Pentagonu i w pobliżu znajduje się jedno z największych skupisk parkingów w okolicach Waszyngtonu. Pracownicy posiadający odpowiednie przepustki mogą wjeżdżać na teren zamknięty.
Pentagon jako centrum dowodzenia podczas kryzysów
Przez dekady swojego istnienia Pentagon odgrywał kluczową rolę w zarządzaniu kryzysami i konfliktami zbrojnymi na całym świecie. To tutaj planowano operacje wojskowe podczas wojny koreańskiej, wietnamskiej, wojen w Zatoce Perskiej i operacji w Afganistanie oraz Iraku po 2001 roku. Gabinety przy sławnym korytarzu E-Ring, o najlepszym widoku i prestiżowej lokalizacji, tradycyjnie zajmują najwyżsi rangą generałowie i admirałowie.
W czasie zimnej wojny Pentagon był centrum planowania strategicznego na wypadek konfliktu nuklearnego z ZSRR. Działały tu sztaby odpowiedzialne za utrzymanie gotowości bojowej tysięcy głowic nuklearnych, planowanie ewakuacji przywódców rządowych i koordynację systemu obrony kontynentalnej NORAD. Pod budynkiem i w pobliżu istnieją podziemne instalacje łączności zapewniające ciągłość dowodzenia nawet w przypadku zniszczenia części nadziemnej.
Pentagon jest też centrum planowania logistycznego największej armii na świecie. Departament Obrony zatrudnia łącznie (włącznie z rezerwistami i personelem cywilnym) ponad 3 miliony ludzi na całym globie. Sieć baz wojskowych USA obejmuje ponad 750 obiektów w około 80 krajach świata, a zarządzanie tym globalnym imperium logistycznym odbywa się właśnie z korytarzy Pentagonu.
Modernizacja i przyszłość budynku
Od końca lat 90. Pentagon przechodzi gruntowny program remontowy i modernizacyjny znany jako PENREN (Pentagon Renovation). Program ten, pierwotnie zaplanowany na 20 lat, obejmuje kompleksową wymianę instalacji elektrycznych, wentylacyjnych i telekomunikacyjnych, a także poprawę standardów bezpieczeństwa i dostępności dla osób niepełnosprawnych. Ataki z 2001 roku przyspieszyły i rozszerzyły zakres prac modernizacyjnych.
Pentagon dysponuje własnym centrum zarządzania kryzysowego, rozbudowanymi systemami ochrony przeciwbombowej oraz systemem niezależnego zasilania i zaopatrzenia w wodę. Budynek posiada też rozległą infrastrukturę telekomunikacyjną, umożliwiającą bezpieczną łączność z dowódcami sił zbrojnych w każdym zakątku globu.
W ostatnich latach Pentagon stoi przed wyzwaniem modernizacji systemów informatycznych i cyberbezpieczeństwa. Departament Obrony USA jest jedną z najczęściej atakowanych instytucji na świecie: rosyjskie, chińskie i północnokoreańskie grupy hakerskie regularnie próbują infiltrować sieci wojskowe. Program cyberochrony Pentagonu pochłania rocznie miliardy dolarów i zatrudnia tysiące specjalistów ds. bezpieczeństwa cyfrowego. Departament uruchomił specjalny program bug bounty dla cywilnych badaczy, zachęcając ich do zgłaszania wykrytych luk w systemach wojskowych w zamian za nagrody finansowe.
Trwające inwestycje obejmują też rozbudowę systemów sztucznej inteligencji wspierających analizę danych wywiadowczych, planowanie operacyjne i logistykę. Projekt JEDI (Joint Enterprise Defense Infrastructure), a po jego unieważnieniu program JWCC (Joint Warfighter Cloud Capability), mają na celu przeniesienie znacznej części danych i aplikacji wojskowych do chmury obliczeniowej dostarczanej przez konsorcjum wielkich firm technologicznych. Modernizacja cyfrowa stała się tak samo priorytetowa jak tradycyjne inwestycje w uzbrojenie.
Pentagon w kulturze popularnej i mediach
Pentagon od dawna fascynuje opinię publiczną i twórców kultury. Jego zagadkowy wizerunek, wielkie znaczenie polityczne i liczne tajemnice uczyniły go ulubionym miejscem akcji filmów, powieści i gier komputerowych. W setkach filmów hollywoodzkich Pentagon służy jako symbol rządowej potęgi, spisków lub bohaterskiej obrony kraju.
Budynek jest też obiektem wielu teorii spiskowych. Przez lata krążyły pogłoski o podziemnych tunelach łączących Pentagon z Białym Domem, tajnych laboratoriach badań nad nowymi rodzajami broni i ukrytych archiwach zawierających materiały dotyczące UFO i innych zjawisk paranormalnych. Zdecydowana większość tych teorii jest nieuzasadniona, choć Pentagon rzeczywiście dysponuje rozbudowaną infrastrukturą podziemną i prowadzi wiele projektów o charakterze ściśle tajnym.
Dla dziennikarzy i badaczy Pentagon jest zarówno obiektem fascynacji, jak i frustracji: instytucja jest zobowiązana do pewnej transparentności w ramach prawa do informacji publicznej (Freedom of Information Act), jednak tysiące dokumentów pozostają objęte klauzulą tajności przez dziesięciolecia. Korespondenci prasowi akredytowani przy Pentagonie tworzą jedno z bardziej prestiżowych środowisk dziennikarskich w USA. Coroczne briefingi prasowe, konferencje i oficjalne komunikaty Departamentu Obrony są śledzone przez redakcje na całym świecie, a oficer prasowy Pentagonu pełni jedną z najważniejszych ról komunikacyjnych w całym rządzie federalnym.
Często zadawane pytania
Gdzie dokładnie znajduje się Pentagon?
Pentagon leży w Arlington County w stanie Wirginia, kilka kilometrów na południe od centrum Waszyngtonu. Oddzielony jest od stolicy rzeką Potomac. Budynek jest dostępny z waszyngtońskiego metra, stacja Pentagon na linii Blue i Yellow.
Ile osób pracuje w Pentagonie?
Na co dzień w Pentagonie pracuje około 23 tysięcy żołnierzy i pracowników cywilnych Departamentu Obrony, a dodatkowo około 3 tysięcy pracowników kontrahentów zewnętrznych. Jest to jeden z największych pracodawców w regionie Waszyngtonu.
Dlaczego Pentagon ma kształt pięciokąta?
Kształt pięciokąta wynikał początkowo z kształtu działki, na której miał stanąć budynek przy Arlington Farm. Gdy lokalizację zmieniono, projekt zachowano, ponieważ był już zatwierdzony i oferował korzystny stosunek powierzchni użytkowej do długości korytarzy.
Czy Pentagon jest otwarty dla turystów?
Pentagon organizuje bezpłatne wycieczki dla obywateli USA i cudzoziemców, jednak wymagają one wcześniejszej rezerwacji, złożonej na kilka tygodni z wyprzedzeniem za pośrednictwem biura lokalnego kongresmena lub bezpośrednio przez system rezerwacji Pentagonu. Odwiedzający przechodzą przez szczegółowe kontrole bezpieczeństwa.
Ile lat trwała budowa Pentagonu?
Budowa Pentagonu trwała zaledwie 16 miesięcy: kamień węgielny wmurowano 11 września 1941 roku, a budynek w pełni otwarto 15 stycznia 1943 roku. Szybkie tempo budowy było możliwe dzięki zaangażowaniu ponad 13 tysięcy robotników i doskonałej logistyce wojennej.
Co się stało z Pentagonem podczas zamachów 11 września?
Podczas zamachów z 11 września 2001 roku samolot uprowadzony przez terrorystów uderzył w zachodnią ścianę Pentagonu, zabijając 184 osoby i niszcząc jedno ze skrzydeł budynku. Odbudowa trwała rok. W 2008 roku przy Pentagonie otwarto Pomnik ofiar zamachu złożony z 184 ławek.