Fiord - co to jest i co sprawia, ze jest wyjatkowy

Fiord to jedna z najbardziej charakterystycznych i spektakularnych form rzeźby terenu na Ziemi, będąca dziedzictwem epoki lodowcowej i żywym dowodem na potęgę sił geologicznych. Te wąskie, głębokie i zwykle bardzo długie zatoki morskie o stromych, skalistych brzegach zachwycają swoim wyglądem podróżników i naukowców od stuleci. Fiordy są najliczniej reprezentowane w Norwegii, Szkocji, Islandii, na Grenlandii, Alasce, w Nowej Zelandii i południowym Chile, choć ich ślady można odnaleźć na wszystkich kontynentach, łącznie z Antarktydą.

Słowo fiord pochodzi ze staronorweskiego języka (fjord) i oznacza dosłownie przejście lub drogę przez wodę. Dla wikińskich żeglarzy fiordy były naturalnymi drogami wodnymi prowadzącymi w głąb lądu, miejscami schronienia przed burzami i bazami, z których wyruszali na wyprawy. Dziś fiordy stanowią jeden z najważniejszych elementów norweskiej tożsamości kulturowej i przyciągają miliony turystów rocznie.

Jak powstają fiordy: procesy geologiczne

Fiordy są efektem wielomilionletniej historii geologicznej, w której kluczową rolę odegrały zlodowacenia plejstoceńskie. Proces ich powstawania można podzielić na kilka etapów:

1. Istnienie dolin rzecznych: Przed epoką lodowcową na terenie dzisiejszych wybrzeży fiordowych istniały doliny rzeczne, wyżłobione przez wodę w skale przez miliony lat. Miały one zazwyczaj kształt litery V w przekroju poprzecznym.
2. Zlodowacenie i erozja lodowcowa: W czasie plejstoceńskich zlodowaceń, trwających od około 2,6 mln do około 11 700 lat temu, doliny te wypełniły się masami lodu. Lodowiec, poruszając się powoli, ale z ogromną siłą, pogłębiał i poszerzał doliny, nadając im charakterystyczny kształt litery U. Erozja lodowcowa jest wielokrotnie bardziej efektywna niż erozja wodna.
3. Wycofanie lodowca: Gdy około 12 500 lat temu klimat zaczął się ocieplać, lodowce stopniowo cofały się. Po sobie zostawiały głęboko wyżłobione, prostoliniowe doliny.
4. Zalanie przez morze: W miarę topnienia lądolodów poziom mórz na całym świecie podnosił się (eustatyczne podnoszenie poziomu morza). Woda morska wlała się do opustoszałych dolin, tworząc długie, wąskie zatoki, które dziś znamy jako fiordy.

Istotną cechą wielu fiordów jest obecność tak zwanego progu fiordowego: płytkiego podwodnego wyniesienia u wylotu fiordu, które powstało w miejscu, gdzie lodowiec, wchodząc w kontakt z morską wodą i tracąc grunt pod sobą, tracił też siłę erozyjną. Ten próg sprawia, że woda wewnątrz fiordu jest często słabo wymieniana z wodami otwartego morza.

Charakterystyczne cechy fiordów

Fiordy różnią się od zwykłych zatok morskich kilkoma wyraźnymi cechami. Encyklopedia PWN definiuje fiord jako wąską, długą, często rozgałęzioną i bardzo głęboką (do 1300 m) zatokę morską, powstałą w wyniku zalania przez morze dolnych części żłobów lodowcowych.

Do głównych cech morfologicznych fiordów należą:

• Kształt: wąski i długi, przypominający szczelinę w lądzie; zbocza są niemal pionowe lub bardzo strome
• Głębokość: znacznie przekraczająca głębokość morza u wylotu fiordu; Sognefjord sięga 1303-1308 m głębokości
• Długość: od kilku do kilkuset kilometrów; najdłuższy fiord Europy, Sognefjord, ma 204 km długości
• Profil dna: nierówny, z charakterystycznym progiem na końcu (u wylotu) i głębszymi partiami w środku
• Zbocza: skaliste, często prawie pionowe, wysokości do ponad 1000 m nad poziomem wody
• Zasolenie: niższe niż w otwartym morzu, ze względu na napływ słodkich wód rzecznych i deszczowych

Woda w fiordach jest często warstwowo podzielona: słodsza i cieplejsza warstwa powierzchniowa unosi się nad zimniejszą i słonawą wodą głębinową. Taka stratyfikacja ogranicza pionowe mieszanie się wód i może prowadzić do deficytu tlenu w głębszych partiach, tworząc specyficzne warunki dla życia biologicznego.

Największe i najsłynniejsze fiordy świata

Norweskie fiordy są z pewnością najbardziej znane i najczęściej odwiedzane, ale spektakularne fiordy można znaleźć na całym świecie. Do najważniejszych należą:

• Sognefjord (Norwegia): najdłuższy fiord Europy i drugi najdłuższy na świecie, długość 204 km, głębokość do 1308 m. Wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO
• Hardangerfjord (Norwegia): drugi co do długości w Norwegii, około 179 km, słynący z sadów owocowych na zboczach
• Scoresby Sund (Grenlandia): najdłuższy fiord na świecie, ponad 350 km długości
• Skeleton Inlet (Antarktyda): najgłębszy fiord na świecie, ponad 1900 m głębokości
• Milford Sound (Nowa Zelandia): jeden z najbardziej znanych fiordów na półkuli południowej, wpisany na Listę UNESCO
• Tracy Arm (Alaska, USA): wąski fiord z aktywnym lodowcem, popularny cel wycieczek z Juneau
• Comau (Chile): jeden z fiordów patagońskich, znany ze specyficznego ekosystemu głębinowego

Norwegia jest krajem o największej liczbie fiordów na świecie: szacuje się, że wzdłuż jej wybrzeży rozciąga się ponad 50 000 km linii fiordowej, uwzględniając wszystkie zakola i rozgałęzienia. To sprawia, że Norwegia ma jedno z najbardziej poszarpanych i wydłużonych wybrzeży na Ziemi.

Ekosystemy fiordów

Fiordy tworzą specyficzne, chronione środowisko, w którym rozwijają się unikalne ekosystemy morskie. Dzięki swoistej geometrii, gromadzącej dużo składników odżywczych z okolicznych stref przybrzeżnych, fiordy są bardzo produktywnymi biologicznie obszarami.

Do typowych organizmów zasiedlających fiordy należą:

• Łososie, dorsze, śledzie i inne gatunki ryb
• Homarce norweskie i inne skorupiaki
• Różnorodne gatunki alg i wodorostów
• Morświny, foki i wieloryby odwiedzające fiordy w poszukiwaniu pożywienia
• Ptaki morskie gniazdujące na skalnych półkach brzegów

W fiordach grenlandzkich i antarktycznych żyją kolonie pingwinów, morsów, fok grenlandzkich i orców (orek). Głębinowe wody fiordów norweskich są siedliskiem rzadkich koralowców zimnowodalnych, które tworzą złożone ekosystemy na głębokościach niedostępnych dla zwykłego nurka.

Stratyfikacja wody w fiordach, przy słabym mieszaniu się warstw, może prowadzić do powstawania stref beztlenowych przy dnie, zasiedlanych przez wyspecjalizowane bakterie i bezkręgowce przystosowane do skrajnych warunków. Takie ekosystemy są obiektem intensywnych badań naukowych.

Fiordy jako cel turystyczny

Norweskie fiordy wpisane zostały na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2005 roku jako część obiektu zwanego Zachodnionorweskie Fiordy (Western Norwegian Fjords). W skład tego obiektu wchodzą Sognefjord i Nærøyfjord. UNESCO uznało je za jeden z najpiękniejszych krajobrazów fiordowych na świecie.

Turystyka fiordowa w Norwegii jest jednym z filarów norweskiej gospodarki. Miliony turystów rocznie odwiedzają takie miejscowości jak Flam (u stóp Aurlandsfjord), Bergen (brama do fiordów), Geiranger (nad Geirangerfjord, wpisanym na Listę UNESCO) czy Stavanger (nad Lysefjord ze słynną skałą Preikestolen). Rejsy wycieczkowe po fiordach są jedną z najpopularniejszych form turystyki w Skandynawii.

W Nowej Zelandii fiordy Fiordland National Park, z Milford Sound i Doubtful Sound na czele, co roku przyciągają setki tysięcy turystów i uznawane są za jedne z najpiękniejszych krajobrazów na półkuli południowej. Fiordland wpisany jest na Listę Dziedzictwa Naturalnego UNESCO.

Fiordy a zmiany klimatyczne

Fiordy są wrażliwymi ekosystemami, reagującymi szybko na zmiany warunków środowiskowych. Globalne ocieplenie wpływa na nie na kilka sposobów:

• Topnienie lodowców i lądolodów dostarcza do fiordów zwiększone ilości słodkiej wody, zaburzając stratyfikację i zmieniając zasolenie
• Wzrost temperatury wody wpływa na rozmieszczenie gatunków ryb i innych organizmów morskich
• Zakwaszenie oceanów, spowodowane wzrostem stężenia CO2, zagraża koralowcom i skorupiakom fiordu
• Zmiana wzorców opadów i prędkości spływu słodkich wód zmienia chemię fiordowych wód

Norwegia prowadzi rozbudowane programy monitoringu środowiskowego fiordów. Instytut Badań Morskich (Havforskningsinstituttet) regularnie bada stan populacji ryb, jakość wody i zmiany w ekosystemach fiordowych, dostarczając danych dla polityki ochrony środowiska.

Fiordy jako inspiracja w literaturze, sztuce i kulturze popularnej

Fiordy od wieków fascynowały artystów, pisarzy i kompozytorów. Norweski malarz Johan Christian Dahl (1788-1857), zwany ojcem norweskiego malarstwa, jako jeden z pierwszych w sposób systematyczny uwieczniał krajobrazy fiordowe na obrazach olejnych. Jego dzieła przyczyniły się do wzrostu zainteresowania Norwegią w całej Europie epoki romantyzmu. Fiordowe pejzaże malowali też inni wielcy skandynawscy twórcy, m.in. Harald Sohlberg i Nikolai Astrup.

Norweski kompozytor Edvard Grieg (1843-1907) czerpał inspiracje z krajobrazów fiordowych do swojej muzyki. Jego Suita Peer Gynt i wiele innych kompozycji odzwierciedla majestatyczność i surowość norweskiej natury. Fiord Hardangerfjord, nad którym mieszkał przez część życia, wywarł bezpośredni wpływ na jego twórczość.

W kulturze popularnej fiordy pojawiają się jako tło historii wikingów, gier komputerowych i filmów. Seria gier Assassin's Creed Valhalla oraz serial Wikingowie utrwaliły obraz fiordów jako naturalnego środowiska nordyckich wojowników. Fiordowe krajobrazy Nowej Zelandii posłużyły jako plener do zdjęć trylogii Władca Pierścieni Petera Jacksona, przyciągając na Wyspy turystów filmowych z całego świata.

Fiordy w Polsce i na terenach sąsiednich

Polska nie posiada fiordów w ścisłym geologicznym znaczeniu tego słowa, choć Morze Bałtyckie i jego brzegi mają liczne ślady aktywności lodowcowej. Polskie wybrzeże charakteryzuje się raczej łagodnym ukształtowaniem, mierzejami, zalewami i jeziorami przybrzeżnymi. Jednak w Skandynawii, nieodległej geograficznie, fiordy są powszechne i dostępne dla polskich turystów.

Pewną analogią do fiordów są rynny polodowcowe lub jeziora rynnowe (np. Jezioro Gopło, Jezioro Drawsko), wyżłobione przez lodowce na Niżu Polskim. Są to jednak formy wypełnione słodką wodą, nie zaś zalane przez morze. Mają podobny, wydłużony kształt i strome zbocza, ale nie komunikują się z morzem i nie są przez naukowców klasyfikowane jako fiordy.

Na Półwyspie Skandynawskim, leżącym blisko granic polskiej strefy turystycznej, fiordy zaczynają się już na zachodnich wybrzeżach Norwegii i Szwecji. Szwedzki fiord Gullmarsfjord jest uznawany za jedyny prawdziwy fiord w Szwecji. Z polskich portów promowych regularnie kursują promy do Skandynawii, a fiordy norweskie są jednym z popularniejszych celów polskich turystów.

Znaczenie naukowe i badania fiordów

Fiordy są przedmiotem intensywnych badań naukowych z kilku powodów. Po pierwsze, stanowią naturalne laboratoria do badania procesów osadniczych, ekosystemów morskich i zmian klimatycznych. Warstwy osadów gromadzone na dnie fiordów od tysięcy lat zawierają zapisy zmian środowiskowych (palinologia, analiza izotopów). Odwierty rdzeni osadowych pozwalają rekonstruować historię klimatu za ostatnie tysiące lat.

Po drugie, fiordy są ważne z perspektywy akwakultury. Norwegia jest największym producentem łososia atlantyckiego na świecie, a hodowle rybne prowadzone są właśnie w osłoniętych wodach fiordów. Jednak intensywna akwakultura budzi kontrowersje: zanieczyszczenia organiczne, zbieganie się pasożytów i infekcji wirusowych między łososiami hodowlanymi a dzikimi są poważnymi problemami środowiskowymi.

Po trzecie, podwodne zbocza fiordów skrywają zasoby energetyczne. Szczeliny i pęknięcia w skałach mogą magazynować wodę do elektrowni wodnych, a Norwegia jest jednym z liderów produkcji energii wodnej na świecie, korzystając z naturalnego ukształtowania terenu fiordowego. W kilku miejscach planuje się też podmorskie instalacje energetyczne.

Norweskie instytuty naukowe, takie jak SINTEF Ocean czy Instytut Badań Morskich (Havforskningsinstituttet), prowadzą systematyczne pomiary temperatury, zasolenia, chemii wody i bioróżnorodności w fiordach. Ich dane są publikowane w ogólnoeuropejskich bazach, zasilając programy monitoringu morskiego Unii Europejskiej.

Często zadawane pytania

Co to jest fiord i jak powstaje?

Fiord to głęboka, wąska i długa zatoka morska, powstała w wyniku zalania przez morze doliny wyżłobionej przez lodowiec w epoce lodowcowej. Lodowiec pogłębiał istniejące doliny rzeczne, nadając im kształt litery U. Po cofnięciu się lodu podnoszący się poziom morza zalał te doliny, tworząc fiordy.

Gdzie na świecie można znaleźć fiordy?

Fiordy występują głównie w regionach objętych zlodowaceniami w epoce lodowcowej: w Norwegii, Grenlandii, Islandii, Szkocji, Alasce, Nowej Zelandii, południowym Chile, na Antarktydzie i w innych miejscach. Norwegia ma ich najwięcej, z lacznie ponad 50 000 km linii fiordowej.

Jaki jest najdluzszy fiord na swiecie?

Najdłuższym fiordem na świecie jest Scoresby Sund na wschodniej Grenlandii, mający ponad 350 km długości. Najdłuższym fiordem Europy jest norweski Sognefjord z długością 204 km. Najgłębszym fiordem jest Skeleton Inlet na Antarktydzie z głębokością ponad 1900 m.

Czym różni się fiord od zwykłej zatoki morskiej?

Fiord różni się od zwykłej zatoki przede wszystkim swoim pochodzeniem (erozja lodowcowa), kształtem (wąski, długi, o stromych brzegach i przekroju poprzecznym w kształcie litery U) oraz dużą głębokością, często przekraczającą głębokość zewnętrznego morza. Typowa zatoka morska powstaje przez erozję wodną lub tektonikę, a nie przez lodowce.

Dlaczego fiordy norweskie są wpisane na Listę UNESCO?

Zachodnionorweskie Fiordy, w tym Sognefjord i Nærøyfjord, zostaly wpisane na Listę Swiatowego Dziedzictwa UNESCO w 2005 roku jako jeden z najwspanialszych przykladow krajobrazu fiordowego na swiecie. UNESCO docenilo ich wybitna wartosc przyrodnicza, estetyczna i geologiczna.

Czy w fiordach żyją ryby i inne organizmy morskie?

Tak, fiordy są bardzo produktywnymi biologicznie srodowiskami. Żyją w nich lososie, dorsze, śledzie, homarce, foki i wieloryby. Fiordy norweskie są waznym obszarem połowów. Głębinowe wody niektórych fiordów są siedliskiem rzadkich koralowców zimnowodalnych i innych wyspecjalizowanych organizmów.