Gremliny: czym są i jakie mają pochodzenie?

Gremliny to fikcyjne, złośliwe stworzenia z folkloru miejskiego XX wieku, tradycyjnie obwiniane za niewyjaśnione usterki maszyn i urządzeń technicznych, przede wszystkim samolotów. W odróżnieniu od większości istot z tradycyjnych mitologii i baśni, gremliny nie mają starożytnych korzeni, lecz pojawiły się stosunkowo niedawno, w realiach lotnictwa wojskowego pierwszej połowy XX wieku. Ich początki wiążą się z żargonem mechaników i pilotów Royal Air Force. Z wojskowego folkloru przeniosły się do kultury masowej, a ich wizerunek na trwałe zakorzenił się w literaturze, kinie, telewizji i grach wideo.

Fascynacja gremlinami wynika z połączenia dwóch odwiecznych ludzkich lęków: przed nieprzewidywalnymi awariami skomplikowanych maszyn i przed niewidzialną złośliwą siłą, która steruje wypadkami. W środowisku lotniczym, gdzie błąd techniczny może kosztować życie, wyobraźnia pilotów i mechaników tworzyła wyjaśnienia dla nielogicznych, trudnych do zdiagnozowania usterek, przypisując je właśnie gremlinowym złośliwościom. Gremliny stały się folklorystycznym wentylem bezpieczeństwa dla napięć i lęków środowiska lotniczego.

Etymologia i pierwsze wzmiankowanie terminu "gremlin"

Pochodzenie słowa "gremlin" nie jest w pełni wyjaśnione i pozostaje przedmiotem dyskusji językoznawców i folklorystów. Najpowszechniej przyjmowaną teorią jest połączenie staroangielskiego słowa "greme" (drażnić, złościć) z irlandzkim słowem "gruaimin" (mały złośliwiec lub zrzęda) lub jego zdrobnieniem. Inne hipotezy wskazują na połączenie nazwy piwa Fremlin's, popularnego wśród pilotów stacjonujących w Wielkiej Brytanii, ze słowem "goblin" (chochlik), co dawałoby formę hybrydową i fonetycznie bliską ostatecznemu słowu.

Pierwsze pisemne użycie słowa "gremlin" odnotowano 10 kwietnia 1929 roku na łamach czasopisma lotniczego "Aeroplane", w wierszu opublikowanym przez oficera RAF na Malcie. Termin jako powszechnie używany przez żołnierzy Royal Air Force udokumentowano w latach 20. XX wieku, choć część historyków folkloru uważa, że słowo mogło być w obiegu jeszcze w Royal Naval Air Service podczas I wojny światowej, gdy awarie sprzętu na pokładach samolotów torpedowych i wodnosamolotów były codzienną frustracją personelu.

W języku polskim nie wykształcił się rodzimy odpowiednik tego pojęcia, a samo słowo "gremlin" przyjęło się w formie spolszczonej: "gremliny" w liczbie mnogiej, "gremlin" w liczbie pojedynczej. Termin jest rozumiany przez polskich czytelników przede wszystkim przez pryzmat popularnych filmów, a nie pierwotnego kontekstu lotniczego.

Gremliny w folklorze RAF podczas II wojny światowej

Pomysł, by winę za niewyjaśnione usterki lotnicze przypisywać małym złośliwym stworkom, pojawił się wśród lotników i mechaników RAF na długo przed wybuchem II wojny światowej. Jednak to właśnie w czasie konfliktu zbrojnego, w obliczu codziennego ryzyka i wysokiego poziomu stresu bojowego, legenda gremlinów rozkwitła i zyskała powszechną popularność niemal we wszystkich lotniczych siłach zbrojnych walczących stron.

Piloci Dywizjonów Fotograficznego Rozpoznania RAF, latający samotnie na dużych wysokościach nad terytorium wroga w celu dokumentowania celów i zniszczeń, byli szczególnie podatni na powstawanie takich legend. Ich misje trwały wiele godzin, często w skrajnie niekorzystnych warunkach pogodowych, bez możliwości asekuracji przez inne samoloty. Niewyjaśniona awaria silnika, błędne wskazanie kompasu, wyciek paliwa bez oczywistej przyczyny, wszystko to przypisywano właśnie gremliom.

Poszczególne typy gremlinów specjalizowały się w różnych rodzajach sabotażu. Folklorystyczna taksonomia stworzonych przez wyobraźnię lotników istot była dość rozbudowana:

• "Jockey" siadał na silniku lub śmigle i powodował utratę mocy w kluczowych momentach
• "Optics" ukrywał się w celownikach bombowych i zniekształcał widzenie bombowców
• "Bombii" odpowiadały za odchylanie bomb od zaplanowanych torów lotu
• "Water" przemycały wodę do linii paliwowych i powodowały gaśnięcie silników
• Inne gatunki ukrywały kompasy nawigacyjne, zakłócały łączność radiową lub rozluźniały śruby w podwoziu

Kluczowym psychologicznym mechanizmem podtrzymującym mit był fakt, że gremliny pozwalały uniknąć wzajemnych oskarżeń między pilotami a mechanikami naziemnymi. Gdy coś szło nie tak, znacznie lepsze dla morale i spójności jednostki było obarczanie odpowiedzialnością fantastycznych stworków niż kolegów z eskadry lub obsługi technicznej.

Roald Dahl i literackie utrwalenie mitu

Kluczową rolę w przeniesieniu gremlinów z wojskowego żargonu do kultury popularnej odegrał Roald Dahl, późniejszy słynny pisarz dziecięcy i dramaturg, a wówczas pilot RAF. Dahl służył jako lotnik bojowy w Afryce Północnej, gdzie sam doświadczył awarii samolotu. Na podstawie własnych doświadczeń i opowieści kolegów-pilotów napisał w 1943 roku ilustrowaną książkę dla dzieci zatytułowaną "The Gremlins".

Dahl nadał gremlinow konkretną taksonomię i hierarchię społeczną. W jego ujęciu:

• Dorosłe samce to właściwe "gremliny"
• Samice nosiły nazwę "fifinelle" (ang. "fifinellas"), zaczerpniętą od wyścigowej klaczy Fifinella, słynnej z sezonu 1916
• Małe dzieci-gremliny to "wijdzety" (ang. "widgets"), czyli potocznie drobiazgi mechaniczne
• Żeńskie potomstwo nosiło nazwę "flibbertigibbets"

Gremliny w wersji Dahla były wprawdzie złośliwe, ale nie bezmyślnie okrutne, a autor wyposażył je w pewne zabarwienie humorystyczne. Wytwórnia Walt Disney zainteresowała się projektem i planowała ekranizację animowaną, jednak z różnych przyczyn produkcyjnych film nie doczekał się realizacji. Pomimo to książka Dahla rozeszła się w setkach tysięcy egzemplarzy i znacząco spopularyzowała mit wśród cywilnej publiczności po obu stronach Atlantyku.

Gremliny w filmie i kulturze masowej lat 80. XX wieku

Kolejne ważne ogniwo w historii gremlinów to film fabularny wyreżyserowany przez Joego Dante w 1984 roku. Wyprodukowany przez Stevena Spielberga film "Gremlins" odszedł znacznie od folklorystycznego wizerunku małych sabotażystów lotniczych, tworząc w zamian nową, autonomiczną mitologię popularną dostosowaną do gustów kina rozrywkowego.

W filmie Gremliny wywodzą się od tajemniczych stworzeń zwanych Mogwajami, które ulegają gwałtownej i destrukcyjnej przemianie, kiedy naruszy się trzy surowe zasady opieki nad nimi: nie należy ich wystawiać na działanie jasnego lub słonecznego światła, nie wolno ich moczyć ani karmić po północy. Złamanie każdej z tych zasad prowadzi do kolejnych, coraz groźniejszych konsekwencji. Filmowe gremliny są dzikie, agresywne, lubią chaos i zniszczenie, a ich aktywność przenosi się ze środowiska lotniczego do spokojnego miasteczka w Ameryce.

Film okazał się wielkim sukcesem komercyjnym, zarabiając ponad 150 milionów dolarów przy budżecie zaledwie 11 milionów. Spopularyzował słowo "gremlin" w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie jako synonim złośliwej, trudnej do zidentyfikowania przyczyny usterki technicznej. W 1990 roku powstał sequel "Gremliny 2", utrzymany w bardziej komediowym i autorefleksyjnym tonie, który jednak nie powtórzył sukcesu pierwowzoru.

Psychologiczne i socjologiczne znaczenie legendy o gremlinach

Zjawisko przypisywania usterek technicznych złośliwym istotom jest fascynującym przykładem folkloru środowiskowego (ang. occupational folklore), czyli tradycji powstawania legend, obrzędów i wierzeń wśród osób wykonujących te same zawody. Podobne mechanizmy opisano wśród górników (kobold, czyli karzełek kopalniany), marynarzy (liczne przesądy morskie), kolejarzy i maszynistów.

Gremliny spełniały kilka ważnych funkcji psychologicznych i społecznych w środowisku lotniczym:

• Dawały nazwę i wyobrażalną formę temu, co było irracjonalne i niekontrolowane
• Pozwalały na humorystyczne oswajanie lęku przed niebezpieczną maszyną i ryzykiem śmierci
• Chroniły morale jednostki przed wzajemnymi oskarżeniami przy awariach sprzętu
• Tworzyły poczucie wspólnoty i wewnętrznej kultury środowiska lotniczego
• Stanowiły element tożsamości zbiorowej pilotów i mechaników RAFu

Mit gremlinów rozwijał się w szczególnie intensywnym tempie podczas Bitwy o Anglię i w późniejszych etapach kampanii bombowej nad Niemcami, kiedy straty były największe, a ciągły stres bojowy szczególnie intensywny. Naukowcy specjalizujący się w medycynie lotniczej i psychologii stresu uznali "zjawisko gremlinowe" za interesujący przypadek zbiorowych mechanizmów radzenia sobie z zagrożeniem.

Gremliny a inne mitologiczne stworzenia powiązane z maszynami

Gremliny nie są jedynym przykładem stworzeń mitycznych związanych z maszynami i techniką, choć są najbardziej znane ze względu na swój związek z lotnictwem. Warto zestawić je z podobnymi istotami z innych tradycji folklorystycznych, by lepiej zrozumieć ich miejsce w szerszym kontekście kulturowym.

W skandynawskim folklorze tomten (lub nisse) to małe duchy domowe, które mogą zarówno pomagać w pracach gospodarskich, jak i złośliwie płatać figle, gdy nie są odpowiednio traktowane lub czczone. Celtyckie brownie to stworzenia domowe znane z pomocności, lecz zdolne do złośliwości. W tradycjach słowiańskich skrzaty i domowiki opiekują się domostwem, przynosząc szczęście lub klęskę. Germańskie kobboldy (ang. "kobolds") od wieków zamieszkiwały kopalnie i zakłócały pracę górników, a ich imię dało nazwę pierwiastkowi chemicznemu kobaltowi.

Gremliny są zatem nowoczesną odmianą archetypicznego motywu folklorystycznego złośliwego ducha powiązanego z konkretną przestrzenią pracy, przeniesionym w XX wieku ze środowiska domowego i wiejskiego do świata technologii lotniczej. Zamiast kradzionych jaj w oborze czy popsutek przędzy na krosnach, stały się niewyjaśnionymi usterkami gaźników i systemów hydraulicznych.

Wygląd i cechy gremlinów w różnych opisach

Ponieważ gremliny narodziły się z ustnej tradycji żołnierskiej, a nie z jednego kanonicznego tekstu źródłowego, opisy ich wyglądu i cech znacznie się różnią w zależności od tradycji, autorów i epoki. Kilka elementów powtarza się jednak regularnie.

W folklorze lotniczym RAF gremliny były zazwyczaj opisywane jako stworzenia niezbyt wielkie, nieprzekraczające pół metra wzrostu. Miały bujne owłosienie ciała, niekiedy rogi lub wyrostki na głowie, oraz charakterystycznie długie i zwinne palce, doskonale przystosowane do manipulowania drobnymi mechanizmami lotniczymi. Ubierały się barwnie i ekscentrycznie, niekiedy w miniaturowe kombinezony lotnicze, a ich cechą wyróżniającą była zdolność do natychmiastowego znikania, zanim ktokolwiek zdążył je zobaczyć.

W późniejszych depicjach artystycznych i komiksowych, zwłaszcza z okresu II wojny światowej, gremliny nabierały bardziej karykaturalnych rysów: wyolbrzymionych oczu, szerokich grymaszących ust, szpiczastych uszu i pazurów. Te wizerunki były powielane w czasopismach wojskowych, gazetkach eskadry i nawet na malunkach na kadłubach samolotów (tzw. nose art), gdzie gremlin jako maskotka lub symbol złośliwości pojawiał się niemal tak często jak kobie sylwetki i symbole szczęścia.

Szczególny rodzaj gremlinów, zwanych "Widgets" lub "Fifinelle" w wersji Dahla, był z kolei przedstawiany jako bardziej łagodny. Fifinelle, czyli samice gremlinów, miały reputację mniej destrukcyjnych od samców i były niekiedy portretowane jako strażniczki samolotów, a nie ich niszczycielki. Stowarzyszenie Women Airforce Service Pilots (WASP) w Stanach Zjednoczonych przyjęło fifinellę za oficjalną maskotkę, a jej wizerunek zaprojektował Walt Disney.

Gremliny w języku i kulturze współczesnej

Współcześnie słowo "gremlin" funkcjonuje w kilku kontekstach kulturowych i językowych. W angielszczyźnie potoczne powiedzenie "a gremlin in the machine" odnosi się do każdej trudnej do wyjaśnienia, pozornie irracjonalnej usterki technicznej lub systemowej, zarówno w sprzęcie fizycznym, jak i w oprogramowaniu komputerowym. W branży informatycznej termin bywa używany metaforycznie na opisanie trudnych do reprodukowania błędów.

Gremliny jako motyw ikonograficzny i narracyjny pojawiają się w komiksach i powieściach graficznych, grach wideo różnych gatunków jako typy przeciwników lub elementy lore, serialach animowanych, w reklamie i merchandisingu jako symbol problemów technicznych. Koncepcja małego, złośliwego stworzenia psującego maszyny stała się jednym z rozpoznawalnych archetypów globalnej kultury popularnej, rozpoznawanym przez odbiorców na całym świecie bez znajomości jego oryginalnego militarno-lotniczego kontekstu.

Często zadawane pytania

Czym są gremliny?

Gremliny to fikcyjne, złośliwe stworzonka z folkloru miejskiego XX wieku, tradycyjnie odpowiedzialne za niewyjaśnione usterki maszyn, przede wszystkim samolotów. Wywodzą się z żargonu pilotów i mechaników Royal Air Force z okresu II wojny światowej.

Skąd pochodzi słowo "gremlin"?

Etymologia jest niepewna. Najpopularniejsza teoria łączy staroangielskie "greme" (drażnić) z irlandzkim "gruaimin" (mały złośliwiec). Inne hipotezy wskazują na połączenie nazwy piwa Fremlin's z "goblin". Pierwsze pisemne użycie pochodzi z 1929 roku w magazynie "Aeroplane".

Jaki był wkład Roalda Dahla w mit gremlinów?

Roald Dahl, były pilot RAF, opublikował w 1943 roku ilustrowaną książkę "The Gremlins", która nadała stworzeniom konkretną taksonomię (gremliny, fifinelle, wijdzety) i przeniosła wojskowy folklor do kultury popularnej. Wytwórnia Disneya planowała animację, lecz projekt nie doszedł do skutku.

Czym różnią się filmowe gremliny od folklorystycznych?

Folklorystyczne gremliny to niewidzialni sabotażyści samolotów z żargonu RAF, małe stworzenia o specjalizacjach technicznych. Filmowe gremliny z 1984 roku to agresywne, mutujące stworzenia wywodzące się z Mogwajów, działające w zwykłym miasteczku. Łączy je złośliwy charakter, lecz kontekst, wygląd i reguły ich działania są zupełnie odmienne.

Dlaczego piloci wierzyli w gremliny?

Gremliny spełniały ważną funkcję psychologiczną: dawały nazwę i postać niewyjaśnionym, niebezpiecznym awariom. Pozwalały lotnictwu radzić sobie ze stresem bojowym i unikać wzajemnych oskarżeń między pilotami a mechanikami naziemnymi. Były elementem kultury środowiskowej RAF.

Czy gremliny występują w innych kulturach poza anglosaską?

Motyw małych, złośliwych stworzeń psujących pracę i sprzęt pojawia się w wielu tradycjach: skandynawskie tomten, celtyckie brownie, słowiańskie skrzaty czy germańskie koboldany to pokrewne archetypy. Gremliny są jednak specyficznie nowoczesnym, anglosaskim tworem folkloru związanego z epoką lotnictwa mechanicznego XX wieku.