Austro-Węgry 1867: nowa nazwa i ugoda węgierska

W 1867 roku Cesarstwo Austriackie przekształciło się w Austro-Węgry, dualistyczną monarchię konstytucyjną, której oficjalna nazwa brzmiała: Austro-Węgierska Monarchia Habsburgów (niem. Österreichisch-Ungarische Monarchie). Zmiana ta była wynikiem ugody austriacko-węgierskiej, zwanej Kompromisem lub po niemiecku Ausgleich, zawartej w lutym 1867 roku. Dotychczasowe absolutystyczne Cesarstwo Austrii przestało istnieć, ustępując miejsca nowemu organizmowi politycznemu, w którym dwie równoprawne części, Austria (zwana Przedlitawią) i Węgry (zwane Zalitawią), łączyły wspólny monarcha, wspólna polityka zagraniczna i wspólna armia.

Transformacja ustrojowa z 1867 roku była odpowiedzią na pogłębiający się kryzys wielonarodowego imperium Habsburgów. Po serii porażek militarnych, narastającym ruchu narodowościowym i presji ze strony węgierskiej arystokracji cesarz Franciszek Józef I zaakceptował radykalną reorganizację państwa. Nowe Austro-Węgry stały się jednym z największych państw ówczesnej Europy, rozciągającym się od Wiednia po Lwów, Kraków, Budapeszt i Zagrzeb, obejmując terytorium ponad 676 tysięcy kilometrów kwadratowych zamieszkane przez ponad 50 milionów ludzi.

Korzenie kryzysu: Cesarstwo Austriackie przed 1867 rokiem

Cesarstwo Austrii powstało formalnie w 1804 roku, kiedy to cesarz Franciszek II Habsburski ogłosił się cesarzem Austrii w odpowiedzi na koronację Napoleona Bonaparte. W 1806 roku Franciszek rozwiązał Święte Cesarstwo Rzymskie, pozostając odtąd wyłącznie cesarzem Austrii. Przez następne dziesięciolecia Habsburgowie panowali nad rozległym terytorium obejmującym narody różniące się językiem, kulturą i historią: Niemcy austriaccy, Czesi, Polacy, Słoweńcy, Chorwaci, Słowacy, Rumuni, Włosi i Węgrzy znajdowali się pod jednym berłem.

Rok 1848 przyniósł falę rewolucji. Na Węgrzech wybuchło powstanie pod przywództwem Lajosa Kossutha, które ogłosiło niepodległość i proklamowało republikę. Habsburgowie stłumili powstanie jedynie dzięki pomocy wojsk rosyjskich cara Mikołaja I. Represje wobec Węgrów były surowe: kraj utracił autonomię, a Wiedeń narzucił mu scentralizowane rządy. Ta polityka neabsolutyzmu trwała przez lata 50. XIX wieku, wzmagając niechęć węgierskiej szlachty do Habsburgów.

Lata 60. przyniosły kolejne klęski Austrii. W 1859 roku w wojnie z Francją i Piemontem Austria utraciła Lombardię. Znacznie dotkliwszy cios nastąpił w 1866 roku: w wojnie prusko-austriackiej (zwanej wojną siedmiotygodniową lub wojną o hegemonię w Niemczech) Austria poniosła druzgocącą klęskę pod Sadową (Königgrätz). Pokój praski wypchnął Austrię ze Związku Niemieckiego, kończąc jej hegemonię w środkowej Europie. W tym samym roku Austria utraciła też Wenecję na rzecz Królestwa Włoskiego.

Ugoda austriacko-węgierska z 1867 roku

Po klęsce pod Sadową cesarz Franciszek Józef I znalazł się w trudnym położeniu politycznym. Prestiż monarchii był nadszarpnięty, finanse cesarstwa nadwyrężone, a nastroje narodowościowe rozgrzane do białości. Węgierska szlachta, skupiona wokół polityka Ferenca Deáka, widziała w tej sytuacji szansę na realizację swoich postulatów.

Deák, zwany przez Węgrów Mądry Człowiek Narodu, postulował nie pełną niepodległość, lecz przywrócenie historycznych praw Korony Świętego Stefana w ramach unii personalnej z dynastią Habsburgów. Jego propozycja kompromisu zakładała dualny ustrój: dwa odrębne państwa z własnym rządem i parlamentem, lecz połączone wspólnym monarchą, wspólnym ministerstwem spraw zagranicznych i wspólną polityką obronną.

Negocjacje trwały kilka miesięcy. W lutym 1867 roku Franciszek Józef mianował rząd węgierski z hrabią Gyulą Andrássym na czele. W czerwcu 1867 roku odbyła się koronacja w Budapeszcie, gdzie Franciszek Józef przyjął koronę świętego Stefana jako król Węgier. Jego żona, cesarzowa Elżbieta (znana jako Sissi), która sympatyzowała z Węgrami i mówiła płynnie po węgiersku, odegrała niemałą rolę w ułatwieniu rozmów dyplomatycznych.

Struktura nowego państwa: Przedlitawia i Zalitawia

Oficjalna pełna nazwa nowego tworu brzmiała: Królestwa i kraje reprezentowane w Radzie Państwa i Kraje Korony Świętego Stefana. W języku potocznym i dyplomatycznym stosowano skróconą nazwę Austro-Węgry lub Monarchia Austro-Węgierska. Każda z dwóch części miała własną strukturę administracyjną:

• Przedlitawia (część austriacka): obejmowała 17 krajów koronnych, w tym Królestwo Czech, Królestwo Galicji i Lodomerii (z Krakowem i Lwowem), Śląsk Austriacki, Dolną i Górną Austrię, Styrię, Karyntię, Krainę, Tyrol, Salzburg i inne ziemie. Stolicą był Wiedeń.
• Zalitawia (część węgierska): obejmowała Królestwo Węgier, Wielkie Księstwo Siedmiogrodu, Królestwo Chorwacji i Slawonii oraz inne terytoria. Stolicą był Budapeszt, a od 1873 roku jednolite miasto po połączeniu Budy, Pesztu i Óbudy.

Wspólne dla obu części były trzy ministerstwa: spraw zagranicznych, wojny i finansów (przeznaczonych wyłącznie na wspólne ministerstwa). Wspólny budżet uchwalały specjalne delegacje obu parlamentów, zbierające się na przemian w Wiedniu i Budapeszcie. Kwestie handlowe, celne i monetarne były negocjowane i renegocjowane co dziesięć lat na podstawie oddzielnych umów.

Franciszek Józef I: monarcha dwóch tronów

Kluczową postacią całego procesu transformacji był cesarz Franciszek Józef I, rządzący od 1848 roku aż do śmierci w 1916 roku. Panując przez 68 lat, stał się symbolem trwałości i stabilności monarchii habsburskiej. W Austrii używał tytułu cesarza, na Węgrzech króla apostolskiego.

Franciszek Józef był znany z niezwykłej pracowitości i poczucia obowiązku. Wstawał o świcie i poświęcał długie godziny na przeglądanie aktów administracyjnych. Jego styl rządzenia był konserwatywny, lecz nie pozbawiony pragmatyzmu: ugoda z Węgrami była dowodem, że cesarz potrafił odstąpić od zasad absolutyzmu, gdy wymagały tego polityczne realia.

Osobiste życie Franciszka Józefa naznaczone było tragediami: śmierć jedynego syna Rudolfa w Mayerlingu w 1889 roku, zamordowanie cesarzowej Elżbiety w 1898 roku i wreszcie zabójstwo następcy tronu arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Sarajewie w 1914 roku, które zapoczątkowało I wojnę światową. Franciszek Józef nie dożył jej końca, umierając w listopadzie 1916 roku w wieku 86 lat.

Skutki ugody dla poszczególnych narodów monarchii

Ugoda z 1867 roku zaspokoiła aspiracje polityczne Węgrów, lecz pozostawiła inne narody monarchii bez analogicznych przywilejów. Czesi, Polacy w Galicji, Słoweńcy, Chorwaci, Rumuni i Słowacy nie otrzymali porównywalnej autonomii, choć Galicja miała pewien stopień samodzielności administracyjnej, a języki nieciemieckie mogły być stosowane w lokalnej administracji i szkolnictwie.

Polska kwestia nabrała szczególnego znaczenia. Galicja pod rządami austriackimi stała się w drugiej połowie XIX wieku centrum polskiego życia kulturalnego i politycznego, jako że polscy obywatele mieli tu więcej swobód niż pod zaborem rosyjskim czy pruskim. Kraków i Lwów stały się ośrodkami polskiej nauki, sztuki i działalności niepodległościowej.

Czechy były rozczarowane brakiem podobnych ustępstw ze strony Wiednia. Czeski ruch narodowy postulował trializm, czyli przekształcenie monarchii w układ trzyczęściowy z Czechami jako równoprawnym partnerem. Propozycja ta została odrzucona, co pogłębiło napięcia narodowościowe, które w XX wieku miały doprowadzić do rozpadu całej monarchii.

Upadek Austro-Węgier w 1918 roku

Monarchia austro-węgierska przetrwała 51 lat: od zawarcia ugody w 1867 roku do jej rozwiązania w 1918 roku po klęsce w I wojnie światowej. Systemu dualistycznego nie udało się dostosować do zmieniających się warunków politycznych. Narastające konflikty narodowościowe, militarna klęska w wojnie i dezintegracja polityczna doprowadziły do upadku jednego z największych państw europejskich.

W październiku i listopadzie 1918 roku kolejne narody monarchii ogłaszały niepodległość lub przyłączenie do sąsiednich państw. Czechosłowacja, Jugosławia, odrodzona Polska, powiększona Rumunia i nowa Austria wyrosły z gruzów Austro-Węgier. Traktaty pokojowe w Saint-Germain-en-Laye (1919, z Austrią) i Trianon (1920, z Węgrami) formalnie uregulowały nowe granice polityczne środkowej Europy.

• Polska odzyskała niepodległość, włączając dawną Galicję w swoje granice.
• Czechy i Słowacja połączyły się w Czechosłowację.
• Jugosławia skupiła Słoweńców, Chorwatów i Serbów.
• Węgry utraciły dwie trzecie dotychczasowego terytorium na mocy traktatu z Trianon.
• Austria stała się małym państwem narodowym pozbawionym imperialnego znaczenia.

Gospodarka Austro-Węgier: potęga przemysłowa Europy Środkowej

Austro-Węgry były jedną z potęg przemysłowych XIX i początku XX wieku. Monarchia dysponowała rozległą siecią kolejową, która integrowała gospodarczo różne regiony imperium. Wiedeń i Budapeszt stały się nowoczesnymi metropoliami z elektrycznym tramwajem, systemy kanalizacyjnym i szeroką zabudową reprezentacyjną. Koleje żelazne umożliwiły przepływ towarów, pracowników i idei między Czechami, Galicją, Węgrami, Słowenią i innymi częściami monarchii.

Czechy, a szczególnie Bohemia, były najbardziej uprzemysłowionym regionem monarchii. Zakłady Skoda w Pilźnie, przemysł szklarski i tekstylny, kopalnie węgla w Śląsku austriackim stawiały Przedlitawię w rzędzie europejskich potęg przemysłowych. Na Węgrzech rozwijał się przemysł spożywczy, przetwórstwo zbożowe i przemysł metalurgiczny, opierający się na bogatych złożach rud żelaza w Siedmiogrodzie i na Słowacji.

Galicja, choć uchodziła za jeden z biedniejszych regionów monarchii, pod koniec XIX wieku zaskoczyła Europę odkryciem i eksploatacją złóż ropy naftowej w okolicach Borysławia i Drohobycza. Przez krótki czas Galicja była jednym z czołowych producentów ropy naftowej na świecie, a przemysł naftowy przyciągnął kapitał austriacki, angielski i kanadyjski.

Dziedzictwo Austro-Węgier w kulturze i architekturze

Monarchia austro-węgierska pozostawiła ogromne dziedzictwo kulturalne i architektoniczne, widoczne do dziś w miastach Europy Środkowej. Wiedeń, Budapeszt, Praga, Lwów, Kraków, Zagrzeb i Sarajewo zachowały wiele budynków z epoki habsburskiej: gmachy urzędów, teatry, dworce kolejowe, kościoły i kamienice czynszowe w stylu historyzmu i secesji.

W Wiedniu imponujące Ringstrasse, zaprojektowane na polecenie Franciszka Józefa, stało się symbolem habsburskiej potęgi. Wzdłuż tej reprezentacyjnej alei wybudowano w drugiej połowie XIX wieku szereg monumentalnych gmachów: Parlament, Ratusz, Burgtheater, Kunsthistorisches Museum i Naturhistorisches Museum. Wiedeńska Secesja, reprezentowana przez artystów takich jak Gustav Klimt i Egon Schiele, była jednym z najważniejszych ruchów artystycznych epoki i do dziś przyciąga miliony turystów.

W Krakowie i Lwowie, miastach galicyjskich pod rządami Habsburgów, powstały wybitne gmachy publiczne inspirowane architekturą wiedeńską. Krakowski Teatr im. Juliusza Słowackiego, gmach Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych czy budynki Akademii Umiejętności są trwałymi śladami habsburskiego dziedzictwa kulturalnego w Polsce.

Muzyka i literatura rozkwitały w monarchii austro-węgierskiej jak rzadko gdzie indziej w ówczesnej Europie. Wiedeń był centrum muzyki klasycznej: tu działali Johannes Brahms, Anton Bruckner i Gustav Mahler. Operetka wiedeńska, reprezentowana przez Johanna Straussa syna i Franza Lehara, podbiła serca publiczności na całym świecie. Literatura modernizmu środkowoeuropejskiego: Karl Kraus, Arthur Schnitzler, Hugo von Hofmannsthal i Stefan Zweig opisywali z przenikliwością zarówno blask, jak i zmierzch monarchii. To dziedzictwo kulturalne, zwane niekiedy kulturą fin de siecle, do dziś jest punktem odniesienia dla europejskiej tożsamości kulturalnej.

Często zadawane pytania

Jaka była pełna nazwa Austro-Węgier po reformie z 1867 roku?

Oficjalna pełna nazwa brzmiała: Austro-Węgierska Monarchia Habsburgów (niem. Österreichisch-Ungarische Monarchie). W dokumentach administracyjnych stosowano rozbudowaną formę: Królestwa i kraje reprezentowane w Radzie Państwa oraz Kraje Korony Świętego Stefana. Na co dzień dyplomaci i prasa używali nazwy Austro-Węgry lub Monarchia Naddunajska.

Co to był Ausgleich i kto był jego głównym autorem?

Ausgleich to niemiecka nazwa ugody austriacko-węgierskiej z 1867 roku (po polsku: kompromis lub ugoda). Głównym architektem po stronie węgierskiej był Ferenc Deák, polityk i prawnik, który opracował projekt ugody już w 1865 roku. Po stronie austriackiej kluczową rolę odegrał minister stanu Friedrich Ferdinand von Beust. Cesarz Franciszek Józef I zatwierdził ugodę i koronował się na króla Węgier w czerwcu 1867 roku.

Dlaczego nazwę podzielono na Przedlitawię i Zalitawię?

Nazwy nawiązują do rzeki Litawy (niem. Leitha), dopływu Dunaju wyznaczającego historyczną granicę między ziemiami austriackimi i węgierskimi. Przedlitawia oznaczała dosłownie ziemie leżące przed Litawą (z perspektywy Wiednia), czyli część austriacką, a Zalitawia ziemie za Litawą, czyli część węgierską. Nazwy te były stosowane głównie w żargonie administracyjnym i publicystycznym, rzadziej w dokumentach oficjalnych.

Jak ugoda z 1867 roku wpłynęła na sytuację Polaków?

Galicja (zabór austriacki) otrzymała szeroką autonomię kulturalną i administracyjną, co sprawiło, że stała się najbardziej liberalnym ze wszystkich zaborów. Polacy mogli swobodnie rozwijać życie kulturalne, naukowe i polityczne. Sejm galicyjski we Lwowie, język polski w administracji i szkolnictwie oraz polska Akademia Umiejętności w Krakowie stanowiły przejawy tej autonomii. Galicja stała się centrum niepodległościowych działań, a po 1918 roku jej tereny weszły w skład odrodzonej Polski.

Kiedy i dlaczego Austro-Węgry przestały istnieć?

Austro-Węgry rozpadły się w 1918 roku po przegranej I wojnie światowej. Klęska militarna, wyczerpanie gospodarcze, narastające konflikty narodowościowe i rewolucje społeczne doprowadziły do dezintegracji państwa. W październiku 1918 roku kolejne narody ogłaszały niepodległość lub przyłączenie do innych państw. Ostatni cesarz Karol I zrzekł się rządów w listopadzie 1918 roku, choć formalnej abdykacji nie złożył. Traktaty w Saint-Germain i Trianon (1919-1920) uregulowały nową mapę polityczną Europy Środkowej.

Ile narodów zamieszkiwało Austro-Węgry?

Na terytorium Austro-Węgier zamieszkiwało co najmniej jedenaście głównych grup narodowych: Niemcy (w Austrii), Węgrzy, Czesi, Polacy, Ukraińcy (Rusini), Słoweńcy, Chorwaci, Serbowie, Rumuni, Słowacy i Włosi. Oprócz tych narodów żyły tu mniejsze grupy, w tym Żydzi, Cyganie i inne narodowości. Ta wieloetniczność była zarówno bogactwem kulturowym monarchii, jak i głównym źródłem jej wewnętrznych napięć politycznych.