Historia Francji w pigułce – od Galii do V Republiki

Francja należy do tych krajów, których historia ma wymiar wręcz cywilizacyjny i przez wieki wywierała decydujący wpływ na losy całej Europy. Od celtyckiej Galii podbitej przez Juliusza Cezara, przez świetność monarchii absolutnej Ludwika XIV, Rewolucję Francuską zmieniającą oblicze świata, po epokę V Republiki Charlesa de Gaulle'a, dzieje Francji tworzą fascynującą opowieść o państwie, które wielokrotnie wyznaczało kierunek polityczny, kulturalny i intelektualny kontynentu. Kraj ten, dziś liczący ponad 68 milionów mieszkańców i zajmujący centralne miejsce w strukturach Unii Europejskiej, był przez stulecia największą potęgą Europy Zachodniej.

Starożytność: Galia pod panowaniem Rzymu

Tereny dzisiejszej Francji zamieszkiwali w starożytności przede wszystkim Galowie, ludy celtyckie, które osiedliły się na tych ziemiach między VIII a VI wiekiem p.n.e. Tworzyli oni mozaikę plemion: Arwernów, Eduów, Sekwanów i wielu innych, niezjednoczonych pod jedną władzą. Ich kultura odznaczała się zaawansowanym rzemiosłem, rozbudowaną mitologią i ważną rolą druidów jako kapłanów i strażników wiedzy.

Przełomowym momentem była podbój Galii przez Juliusza Cezara w latach 58-51 p.n.e. Kampania galijska Cezara, opisana przez niego samego w słynnym dziele "De bello Gallico", zakończyła się po krwawych walkach, w tym po zdobyciu Alezji w 52 r. p.n.e. Ostatni opór Galów, pod wodzą Wercyngetoryksa, został złamany. Galia stała się prowincją rzymską i przez następne cztery wieki podlegała procesowi romanizacji.

Romanizacja Galii była głęboka i trwała. Łacina zastąpiła języki celtyckie, a galijska arystokracja przyjęła obyczaje, prawo i kulturę rzymską. Powstawały wielkie miasta: Lugdunum (Lyon), Narbo Martius (Narbona), Arelate (Arles). Budowano drogi, akwedukty, amfiteatry i łaźnie. Chrześcijaństwo docierało do Galii już w II wieku n.e., a pierwsze biskupstwa powstawały w Lyonie i Paryżu.

W IV i V wieku Cesarstwo Zachodnie zaczęło tracić kontrolę nad prowincjami. Galia była terenem najazdów i osadnictwa ludów germańskich: Wizygotów, Burgundów, Alamanów i wreszcie Franków. To właśnie Frankowie mieli zadecydować o przyszłości tych ziem.

Średniowiecze: narodziny Francji

Frankijski władca Chlodwig I z dynastii Merowingów przyjął chrzest w 496 roku (według tradycji z rąk biskupa Remigiusza), jednocząc pod swoją władzą większość Galii i tworząc podwaliny przyszłego państwa. Przeniesienie stolicy do Paryża w 508 roku nadało miastu centralne znaczenie polityczne, które zachowuje do dziś.

Po Merowingach władzę przejęli Karolingowie. Karol Wielki (742-814) zbudował rozległe imperium obejmujące Francję, Niemcy, Italię i inne terytoria. W roku 800 papież Leon III koronował go na cesarza Zachodu w Rzymie, co nadało nowe znaczenie idei chrześcijańskiej władzy świeckiej. Po śmierci Karola Wielkiego jego następcy podzielili imperium traktatem w Verdun w 843 roku, wyodrębniając Francję Zachodnią jako odrębny byt polityczny.

W 987 roku Hugo Kapet, hrabia Paryża, objął tron królewski, dając początek dynastii Kapetyngów, która rządziła Francją przez ponad trzy wieki. Kapetyngowie stopniowo rozszerzali swoje władztwo kosztem wielkich feudałów i angielskich Plantagenetów posiadających rozległe ziemie we Francji. Filip II August (1180-1223) znacznie powiększył domeny królewskie, Ludwik IX Święty (1226-1270) zasłynął z reform sądowych i wypraw krzyżowych, zaś Filip IV Piękny (1285-1314) toczył zawzięte spory z papiestwem i doprowadził do likwidacji zakonu templariuszy.

Po wygaśnięciu głównej linii Kapetyngów w 1328 roku wybuchł spór dynastyczny z Anglią, przeradzający się w Wojnę Stuletnią (1337-1453). Anglicy, roszcząc pretensje do korony francuskiej, opanowali znaczną część kraju. Przełomem był rok 1429, gdy prosta wiejska dziewczyna z Domremy, Joanna d'Arc, stanęła na czele wojsk i uwolniła Orlean od angielskiego oblężenia. Choć Joanna d'Arc trafiła do rąk Anglików i zginęła na stosie w 1431 roku w Rouen, jej poświęcenie zapoczątkowało zwrot w wojnie. W 1453 roku Francja odzyskała prawie wszystkie ziemie, a Anglicy utrzymali jedynie Calais.

Nowożytność: absolutyzm i rozkwit kultury

XVI wiek przyniósł Francji zarówno splendor renesansowy, jak i katastrofę wojen religijnych. Po odkryciu protestantyzmu kraj podzielił się na katolików i hugenotów (protestantów). Napięcia religijne doprowadziły do masakry w noc świętego Bartłomieja w 1572 roku, kiedy to wymordowano tysiące protestantów w Paryżu i innych miastach. Dopiero Edykt Nantejski z 1598 roku, wydany przez króla Henryka IV Burbona, zapewnił hugenotom wolność wyznania i zakończył wojenną fazę konfliktu.

XVII wiek był stuleciem absolutyzmu i potęgi Francji. Ludwik XIII wraz z kardynałem Richelieu umocnili władzę królewską i uczynili z Francji pierwszorzędną potęgę europejską. Kulminacją absolutyzmu był jednak ponaddwudziestoletni panowania Ludwika XIV (1643-1715), zwanego Królem Słońce. Pod jego rządami Francja osiągnęła szczyt potęgi militarnej, politycznej i kulturalnej. Wersal, z jego imponującym pałacem i ogrodami, stał się centrum kultury europejskiej. Język i moda francuska dominowały na dworach całego kontynentu.

Polityka ekspansji Ludwika XIV wymagała jednak ogromnych nakładów finansowych, które spoczywały na barkach ludu. Rewokacja Edyktu Nantejskiego w 1685 roku wywołała emigrację setek tysięcy hugenotów, co osłabiło gospodarkę. Następcy Ludwika XIV, Ludwik XV i Ludwik XVI, nie potrafili zatrzymać kryzysu finansowego i społecznego.

Rewolucja Francuska i era napoleońska

W 1789 roku nagromadzone sprzeczności społeczne, kryzys finansowy i wpływ myśli oświeceniowej doprowadziły do Rewolucji Francuskiej, jednego z najważniejszych wydarzeń w dziejach nowożytnych. 14 lipca 1789 roku paryski lud zdobył Bastylię, symbol tyranii królewskiej. Zgromadzenie Narodowe uchwaliło "Deklarację Praw Człowieka i Obywatela", proklamując wolność, równość i braterstwo.

Rewolucja szybko przybrała jednak radykalny i krwawy charakter. Ludwik XVI i Maria Antonina trafili na gilotynę. Rządy Komitetu Ocalenia Publicznego pod kierownictwem Maximiliena Robespierre'a przeszły do historii jako "Wielki Terror" (1793-1794), kiedy to stracono od 20 do 40 tysięcy ludzi. Po obaleniu Robespierre'a rewolucja stopniowo hamowała, a kraj szukał silnego przywódcy.

Odpowiedzią na chaos rewolucyjny był Napoleon Bonaparte, korsykański generał, który w 1799 roku przeprowadził zamach stanu (18 Brumaire'a) i przejął władzę jako pierwszy konsul. W 1804 roku koronował się na cesarza Francuzów w katedrze Notre-Dame w Paryżu. Jego rządy przyniosły stabilizację wewnętrzną, kodeks cywilny (Code Napoléon), reformę administracji i sądownictwa. Jednocześnie prowadził nieustanne wojny, które rozciągnęły wpływy Francji na większość Europy, ale ostatecznie skończyły się klęską. Po przegranej pod Waterloo w 1815 roku Napoleon trafił na wyspę Świętej Heleny, gdzie zakończył życie.

Wiek XIX: między republikanizmem a monarchią

XIX wiek był dla Francji epoką politycznych zawirowań. Po upadku Napoleona do władzy powróciła dynastia Burbonów (Ludwik XVIII, Karol X), obalona przez rewolucję lipcową 1830 roku. Władzę przejął Ludwik Filip Orleański jako król Francuzów, ale i jego obalono w rewolucji 1848 roku, która proklamowała II Republikę.

Krótkie życie II Republiki zakończyło się zamachem stanu Ludwika Napoleona Bonaparte (bratanka Napoleona I) w 1851 roku. Ogłosił się cesarzem Napoleonem III i kierował II Cesarstwem do 1870 roku. Za jego panowania Paryż przeszedł wielką przebudowę urbanistyczną przeprowadzoną przez prefekta barona Haussmanna, nabierając charakterystycznego oblicza z szerokich bulwarów i jednolitej zabudowy.

Katastrofa przyszła wraz z wojną prusko-francuską w 1870 roku. Armia pruska rozgromiła wojska Napoleona III pod Sedanem, cesarz dostał się do niewoli. W obliczu klęski Paryż proklamował III Republikę. Po dramatycznym oblężeniu Paryża przez Prusaków i wewnętrznym powstaniu Komuny Paryskiej (1871), Francja podpisała upokarzający pokój, tracąc Alzację i część Lotaryngii.

XX wiek: wielkie wojny i odrodzenie

W I wojnie światowej (1914-1918) Francja poniosła ogromne straty: niemal 1,4 miliona żołnierzy poległo, a kraj był areną czterech lat krwawych walk okopowych na froncie zachodnim. Bitwy pod Verdun, nad Marną i Sommą stały się symbolami heroizmu i okrucieństwa nowoczesnej wojny. Zwycięstwo Ententy przyniosło zwrot Alzacji i Lotaryngii oraz reparacje od Niemiec na mocy traktatu wersalskiego (1919).

Okres międzywojenny był czasem niestabilności politycznej i napięć społecznych. W maju 1940 roku, po zaledwie kilku tygodniach walk, Niemcy podbiły Francję. Marszałek Philippe Pétain podpisał rozejm, a na terenie nieokupowanym przez Niemcy powstało kolaboracyjne Państwo Francuskie z siedzibą w Vichy. Generał Charles de Gaulle zbiegł do Londynu i 18 czerwca 1940 roku wygłosił historyczne przemówienie radiowe, wzywając Francuzów do kontynuowania walki. Utworzone przez niego Wolne Siły Francuskie walczyły u boku aliantów przez całą wojnę.

Po wyzwoleniu Francji w 1944 roku de Gaulle stanął na czele rządu tymczasowego. Ustanowiona IV Republika (1946-1958) okazała się jednak niestabilna, zmieniając rządy z rekordową częstotliwością. Kryzys wywołany wojną algierską i groźba wojskowego zamachu stanu doprowadziły do powrotu de Gaulle'a w 1958 roku. Nowa konstytucja V Republiki wzmocniła władzę prezydenta i stworzyła stabilniejszy system rządzenia.

Francja współczesna: od V Republiki do dziś

Charles de Gaulle kierował Francją jako prezydent od 1959 do 1969 roku, kładąc podwaliny pod politykę tzw. "grandeur" (wielkości), niezależności od bloków zimnowojennych i mocarstwowości. Francja rozwinęła własną broń jądrową, wycofała się z zintegrowanej struktury wojskowej NATO (do 2009 roku) i prowadziła aktywną dyplomację na arenie globalnej.

Po de Gaulle'u prezydentami byli kolejno: Georges Pompidou, Valéry Giscard d'Estaing, François Mitterrand (wybrany dwukrotnie, rządzący w latach 1981-1995), Jacques Chirac, Nicolas Sarkozy, François Hollande i Emmanuel Macron (od 2017 roku).

Francja odegrała kluczową rolę w procesie integracji europejskiej. Razem z Niemcami była motorem napędowym budowy Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (1951), EWG (1957) i późniejszej Unii Europejskiej. Paryż niezmiennie pozostaje jednym z głównych centrów politycznych, kulturalnych i turystycznych świata, przyjmując co roku ponad 80 milionów turystów jako jedno z najchętniej odwiedzanych miejsc na globie.

Współczesna Francja zmaga się z wyzwaniami integracji społeczeństwa wielokulturowego, transformacji energetycznej, napięć społecznych widocznych w ruchach takich jak "żółte kamizelki" (Gilets jaunes, 2018-2019) oraz ze swoją rolą w zmieniającym się ładzie globalnym. Mimo tych wyzwań kraj ten pozostaje jednym z filarów zarówno europejskiej stabilności, jak i wartości demokratycznych.

Często zadawane pytania

Kiedy Francja stała się republicaną po raz pierwszy?

Pierwsza Republika Francuska została proklamowana 21 września 1792 roku, po obaleniu monarchii w toku Rewolucji Francuskiej. Jednak epoka republika we Francji miała burzliwy przebieg. Republiki I, II, III, IV i V były przerywane przez różne formy monarchii, cesarstwa i reżimów autorytarnych. Stabilna V Republika trwa nieprzerwanie od 1958 roku.

Kim była Joanna d'Arc i dlaczego jest tak ważna dla historii Francji?

Joanna d'Arc (1412-1431) to prosta wiejska dziewczyna z Domremy w Lotaryngii, która twierdziła, że słyszy głosy świętych wzywające ją do uratowania Francji. Poprowadziła wojska królewskie do uwolnienia Orleanu w 1429 roku, co stało się przełomem w Wojnie Stuletniej. Dostała się do rąk Anglików i ich burgundzkich sojuszników, po procesie kościelnym spalona na stosie w 1431 roku. W 1456 roku rehabilitowana, w 1920 roku kanonizowana. Jest patronką Francji i symbolem narodowej tożsamości.

Co wywołało Rewolucję Francuską?

Rewolucja Francuska (1789) miała wiele przyczyn: głęboki kryzys finansowy państwa, nieurodzaj i głód wśród ludu, niesprawiedliwy system podatkowy obciążający głównie chłopów i mieszczan, a nie szlachtę i duchowieństwo, wpływ myśli oświeceniowej kwestionującej absolutyzm, oraz słabość i niezdecydowanie Ludwika XVI. 14 lipca 1789 roku zdobycie Bastylii stało się symbolicznym początkiem rewolucji.

Jak długo rządził Napoleon Bonaparte?

Napoleon Bonaparte rządził Francją od zamachu stanu w listopadzie 1799 roku (18 Brumaire) do swojej pierwszej abdykacji w kwietniu 1814 roku. Po krótkim powrocie podczas Stu Dni (marzec-czerwiec 1815) i klęsce pod Waterloo definitywnie zakończył karierę polityczną. Łącznie jego władza trwała około 15 lat, w tym 10 lat jako cesarza (1804-1814).

Co to była Francja Vichy?

Francja Vichy to potoczna nazwa kolaboracyjnego Państwa Francuskiego działającego od 10 lipca 1940 do 22 sierpnia 1944 roku. Po klęsce militarnej z Niemcami w 1940 roku marszałek Philippe Pétain podpisał rozejm. Na terenach nieokupowanych bezpośrednio przez Niemcy powstał rząd z siedzibą w uzdrowisku Vichy, który prowadził politykę współpracy z III Rzeszą, w tym uczestniczył w deportacjach Żydów. Wolne Siły Francuskie generała de Gaulle'a walczyły z Niemcami z Londynu i Afryki Północnej.

Jaką rolę odgrywa Francja we współczesnej Unii Europejskiej?

Francja jest jednym z państw założycielskich Unii Europejskiej i od początku odgrywa w niej wiodącą rolę. Wraz z Niemcami tworzy tzw. "os parysko-berlińską" napędową siłę integracji europejskiej. Francja jest stałym członkiem Rady Bezpieczeństwa ONZ, należy do G7 i G20 oraz dysponuje własną bronią jądrową. Paryż jest siedzibą licznych instytucji międzynarodowych, w tym UNESCO, OECD i Interpolu.