Historia Kuby: od odkrycia do rewolucji i czasow wspolczesnych
Kuba to największa wyspa Morza Karaibskiego, a jej historia rozciąga się od czasów prekolumbijskich aż po współczesność, obejmując wieki kolonizacji, walki o niepodległość, rewolucję i budowę państwa socjalistycznego. Przez ponad pięćset lat losy wyspy kształtowały się pod wpływem Hiszpanii, Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego, tworząc unikalną mozaikę kulturową, polityczną i społeczną. Znajomość historii Kuby pozwala lepiej zrozumieć nie tylko tę konkretną wyspę, lecz także szersze procesy zachodzące w Ameryce Łacińskiej i na świecie.
Wyspa Kuba leży w archipelagu Wielkich Antyli, między Morzem Karaibskim a Zatoką Meksykańską, i zajmuje powierzchnię około 110 860 km². Jest to największe państwo na Karaibach pod względem terytorium. Krajobraz wyspy jest zróżnicowany: w zachodniej części wznoszą się wapienne góry Sierra de los Organos, a wzdłuż południowych wybrzeży ciągnie się łańcuch gór Sierra Maestra z najwyższym szczytem Pico Turquino (1974 m n.p.m.). Większość terytorium to jednak niziny i wzgórza sprzyjające rolnictwu.
Kuba przed przybyciem Europejczyków
Zanim Krzysztof Kolumb dopłynął do wyspy, Kuba była zamieszkana przez ludy indiańskie. Najliczniejszą grupą byli Taínowie, należący do rodziny językowej Arawak, którzy przybyli na wyspę z Ameryki Południowej kilka wieków przed europejskim podbojem. Prowadzili oni głównie gospodarkę rolniczą opartą na uprawie manioku, kukurydzy, batatów i tytoniu. Organizowali się w małe wioski, zwane bohio, kierowane przez wodzów zwanych kacykami.
Obok Taínów na zachodnim krańcu wyspy żyli Guanahatabeyowie, uważani za ludność jeszcze wcześniejszą, a na wschodzie Cibonejowie. Szacuje się, że w chwili przybycia Europejczyków wyspę zamieszkiwało od stu do trzystu tysięcy rdzennych mieszkańców.
Odkrycie i kolonizacja przez Hiszpanię
28 października 1492 roku Krzysztof Kolumb, płynąc w pierwszej swojej wyprawie do Nowego Świata, dotarł do Kuby. Początkowo był przekonany, że jest to lądowy obszar Azji. Wyspa została oficjalnie nazwana Juana na cześć infantki Juany Kastylijskiej. W kolejnych latach Kolumb odbył dalsze rejsy wzdłuż kubańskich brzegów.
Faktyczna kolonizacja ruszyła dopiero w latach 1511-1514, kiedy Diego Velázquez de Cuéllar poprowadził ekspedycję i założył pierwsze hiszpańskie osady. Wśród nich znalazły się miasta Baracoa (1511), Bayamo (1513) i Santiago de Cuba (1515), która na kilka dekad stała się główną siedzibą administracji kolonialnej. W 1519 roku założono Hawanę, która z czasem wyrosła na najważniejsze miasto wyspy i stolicę kolonii.
Kolonizacja przyniosła katastrofalne skutki dla rdzennej ludności. Wprowadzony przez Hiszpanów system encomienda zmuszał Indian do przymusowej pracy w kopalniach i na plantacjach. Równocześnie epidemie chorób przywiezionych przez Europejczyków, takich jak ospa czy grypa, na które ludność tubylcza nie miała odporności, dziesiątkowały populację. W ciągu kilku dekad większość Taínów i pozostałych rdzennych mieszkańców wyspy zginęła.
Aby uzupełnić braki siły roboczej, Hiszpanie zaczęli sprowadzać na wyspę niewolników afrykańskich już od pierwszej połowy XVI wieku. Ten proceder trwał przez ponad trzy stulecia i odcisnął trwałe piętno na demografii oraz kulturze Kuby. Szacuje się, że przez cały okres handlu niewolnikami na wyspę sprowadzono ponad 700 tysięcy Afrykanów.
Kuba jako klejnot w koronie Hiszpanii
W XVIII i XIX wieku Kuba stała się jedną z najbardziej dochodowych kolonii Imperium Hiszpańskiego. Wyspa wyspecjalizowała się w uprawie trzciny cukrowej, a kubański cukier trafiał na rynki całego świata. W pierwszej połowie XIX stulecia Kuba była głównym producentem cukru na świecie, a Hawana należała do największych i najzamożniejszych miast obu Ameryk. Równocześnie rozwijały się uprawy tytoniu, z którego słynęły cygara hawańskie, i kawy.
Bogactwo wyspy przyciągało piratów i korsarzy. Hawana, jako kluczowy port na szlaku łączącym Nowy Świat z Europą, była wielokrotnie atakowana. W XVIII wieku Anglicy tymczasowo zajęli miasto (1762-1763), zanim na mocy traktatu Paryskiego zwrócono je Hiszpanii w zamian za Florydę.
Zmiany polityczne w Europie, w tym upadek innych kolonii hiszpańskich w Ameryce na początku XIX wieku, skłoniły część kubańskich plantatorów do podtrzymywania lojalności wobec Madrytu. Kubańska klasa wyższa obawiała się, że rewolucja może przynieść zniesienie niewolnictwa i utratę majątków, jak to miało miejsce na pobliskim Haiti.
Walki o niepodległość i interwencja Stanów Zjednoczonych
Pierwsze poważne powstanie niepodległościowe wybuchło w 1868 roku. Dziesięcioletnia wojna (1868-1878), zwana też Wielką Wojną, zakończyła się klęską powstańców, choć Hiszpania zgodziła się na pewne reformy, w tym stopniowe znoszenie niewolnictwa (zakończone w 1886 roku). Jednym z najważniejszych dowódców powstania był Antonio Maceo, a wśród ideologów wyróżniał się Carlos Manuel de Céspedes.
Kolejne powstanie wybuchło w 1895 roku. Jego duchowym przywódcą był José Martí, poeta, pisarz i działacz niepodległościowy, który zginął w jednej z pierwszych bitew. Mimo jego śmierci walki trwały. W 1898 roku w Zatoce Hawańskiej eksplodował amerykański okręt wojenny USS Maine, co posłużyło Stanom Zjednoczonym za pretekst do wypowiedzenia wojny Hiszpanii. Po krótkim konflikcie zbrojnym Hiszpania utraciła Kubę, Portoryko, Guam i Filipiny.
W 1902 roku Kuba formalnie ogłosiła niepodległość, choć Stany Zjednoczone zastrzegły sobie prawo do interwencji zbrojnej na mocy poprawki Platta włączonej do kubańskiej konstytucji. Oznaczało to w praktyce podległość Waszyngtonie, czego wyrazem były wielokrotne interwencje wojskowe USA w latach 1906-1920 oraz silne wpływy gospodarcze i polityczne.
Dyktatura Batisty i rewolucja kubańska
W 1952 roku generał Fulgencio Batista, który już wcześniej sprawował władzę (1933-1944), dokonał zamachu stanu i ustanowił dyktaturę. Rządy Batisty cechowały korupcja, represje wobec opozycji i podporządkowanie interesów kraju amerykańskim korporacjom. Hawana stała się centrum hazardu, w którym działały zorganizowane grupy przestępcze.
Opór wobec dyktatury skupił się wokół młodego adwokata Fidela Castro, który 26 lipca 1953 roku poprowadził nieudany atak na koszary Moncada w Santiago de Cuba. Schwytany i skazany na więzienie, Castro po amnestii wyemigrował do Meksyku, gdzie wraz z bratem Raulem i Ernesto Che Guevarą zorganizował oddział rewolucyjny.
W grudniu 1956 roku Castro z grupą 82 bojowników dopłynął na Kubę jachtem Granma. Po rozbiciu przez wojska Batisty w ciągu dni w górach Sierra Maestra zebrało się zaledwie kilkunastu ocalałych, w tym Fidel i Raul Castro oraz Guevara. Mimo dramatycznych początków guerrilla rozrosła się, pozyskując wsparcie wiejskiej ludności. W 1958 roku ofensywa sił rewolucyjnych gwałtownie przyspieszyła. 1 stycznia 1959 roku Batista uciekł z kraju, a kilka dni później oddziały Castro triumfalnie wkroczyły do Hawany.
Kuba pod rządami Castro: od rewolucji do czasów współczesnych
Po zwycięstwie rewolucji Fidel Castro objął stanowisko premiera (a od 1976 roku prezydenta). Rząd przystąpił do szeroko zakrojonych reform: nacjonalizacji przemysłu, wielkich plantacji i banków, oraz budowy systemu powszechnej edukacji i opieki zdrowotnej. Zlikwidowano analfabetyzm w ramach masowej kampanii w 1961 roku.
Stosunki z USA szybko się pogorszyły. W 1961 roku CIA zorganizowała nieudaną inwazję w Zatoce Świń, przeprowadzoną przez kubańskich emigrantów. Castro zbliżył się do Związku Radzieckiego, a w 1962 roku rozmieszczenie radzieckich rakiet nuklearnych na Kubie doprowadziło do kryzysu kubańskiego, który postawił świat na krawędzi wojny nuklearnej. Stany Zjednoczone nałożyły na Kubę embargo handlowe, obowiązujące zresztą do dziś w różnej formie.
Po upadku ZSRR w 1991 roku Kuba przeżyła głęboki kryzys gospodarczy, zwany eufemistycznie Specjalnym Okresem. W obliczu kryzysu rząd stopniowo otwierał gospodarkę na turystykę i drobną prywatną przedsiębiorczość. W 2008 roku Fidel Castro przekazał władzę bratu Raulowi ze względu na stan zdrowia. W 2015 roku nastąpiło historyczne porozumienie z USA i częściowe przywrócenie stosunków dyplomatycznych. W 2021 roku urząd prezydenta objął Miguel Diaz-Canel, a Kuba nadal pozostaje państwem jednopartyjnym rządzonym przez Komunistyczną Partię Kuby.
Kuba w czasach Specjalnego Okresu i reform
Upadek Związku Radzieckiego w 1991 roku był dla kubańskiej gospodarki katastrofą. Kraj utracił blisko 80% swoich przychodów z eksportu oraz subsydiowane dostawy ropy naftowej z ZSRR. Rząd ogłosił tzw. Período Especial en Tiempo de Paz, czyli Specjalny Okres w Czasie Pokoju, będący eufemizmem dla głębokiego kryzysu ekonomicznego. Produkt krajowy brutto skurczył się w ciągu kilku lat o ponad 30%. Brakowało żywności, paliwa i podstawowych artykułów przemysłowych. Kubańczycy zaczęli masowo emigrować na łodziach do Stanów Zjednoczonych, co wywołało kryzys imigracyjny w 1994 roku.
W odpowiedzi na kryzys rząd Castro zdecydował się na stopniowe, kontrolowane otwarcie na gospodarkę rynkową. Dolar amerykański stał się legalnym środkiem płatniczym, co tworzyło dualny system walutowy. Turystykę promowano jako główne źródło dewiz i przez kolejne dekady stała się ona jedną z najważniejszych gałęzi gospodarki. Rozwijały się też zagraniczne joint ventures, szczególnie w sektorze naftowym i hotelarskim. W późnych latach 90. sytuacja gospodarcza zaczęła się stopniowo stabilizować, m.in. dzięki współpracy z Wenezuelą Hugo Chaveza, która dostarczała Kubie tanią ropę w zamian za pomoc medyczną i pedagogiczną.
W 2008 roku Fidel Castro, zmagający się z poważnymi problemami zdrowotnymi, oficjalnie przekazał władzę swemu bratu Raulowi. Raul Castro przystąpił do ostrożnych reform: zezwolił na prywatny handel, rozszerzył możliwości samozatrudnienia i ograniczył rozbudowaną administrację państwową. W 2011 roku ogłoszono program modernizacji gospodarki zakładający zmniejszenie zatrudnienia w sektorze publicznym i rozwój przedsiębiorczości prywatnej. W 2015 roku doszło do historycznego przełomu: Barack Obama i Raul Castro ogłosili normalizację stosunków dyplomatycznych między USA a Kubą. Ponownie otwarto ambasady w Waszyngtonie i Hawanie. Nadzieje na pełną normalizację gasły jednak stopniowo za kadencji kolejnych administracji.
Dziedzictwo kulturowe i społeczne Kuby
Historia Kuby ukształtowała wyjątkową kulturę będącą syntezą elementów europejskich, afrykańskich i rdzennoamerykańskich. W muzyce wyrosły takie gatunki jak son, rumba, mambo, cha-cha-cha i salsa, które wywarły ogromny wpływ na muzykę popularną na całym świecie. Kubański jazz i tradycja Buena Vista Social Club, nagrana w 1996 roku przez Ry Coodera ze starymi kubańskimi muzykami, zyskały światowe uznanie i przybliżyły globalnej publiczności bogatą tradycję muzyczną wyspy.
Literatura kubańska wydała wybitnych twórców. José Martí, poeta i apostoł niepodległości, jest nie tylko symbolem historycznym, lecz wciąż czytanym klasykiem. Alejo Carpentier stworzył nurt tzw. cudownej rzeczywistości, prekursorski wobec magicznego realizmu, a Guillermo Cabrera Infante jest autorem uznawanej powieści "Tres tristes tigres". Kubańska kinematografia, reprezentowana m.in. przez reżysera Tomasa Gutierreza Alei, cieszyła się uznaniem na festiwalach europejskich.
Stare Miasto Hawany i system fortyfikacji zostały wpisane na Listę Dziedzictwa Kulturowego UNESCO w 1982 roku. Architektura kolonialna, kolorowe amerykańskie samochody z lat 50. XX wieku, doskonale zachowane budynki w stylu art deco i barokowe kościoły tworzą niepowtarzalną atmosferę miasta. Kubańska medycyna, mimo ograniczonych zasobów materialnych, osiągnęła wysokie wskaźniki zdrowotne: wskaźnik śmiertelności niemowląt na Kubie jest niższy niż w wielu krajach zachodnich, a kraj kształci liczne kadry medyczne, które pracują w ramach międzynarodowych misji humanitarnych na całym świecie. Sport, szczególnie boks i baseball, również przyniósł Kubie liczne sukcesy olimpijskie.
Często zadawane pytania
Kiedy Krzysztof Kolumb odkrył Kubę?
Krzysztof Kolumb dotarł do Kuby 28 października 1492 roku podczas swojej pierwszej wyprawy do Nowego Świata. Początkowo sądził, że jest to kontynentalna część Azji. Wyspa otrzymała wówczas nazwę Juana na cześć infantki kastylijskiej.
Kiedy Kuba uzyskała niepodległość od Hiszpanii?
Kuba formalnie ogłosiła niepodległość w 1902 roku po zakończeniu krótkiej wojny hiszpańsko-amerykańskiej z 1898 roku. Warto jednak zaznaczyć, że przez pierwsze dekady niepodległości kraj pozostawał pod silnymi wpływami Stanów Zjednoczonych, które na mocy tzw. poprawki Platta zastrzegły sobie prawo do interwencji zbrojnej.
Co to jest rewolucja kubańska i kiedy się odbyła?
Rewolucja kubańska to konflikt zbrojny toczony w latach 1956-1959 przeciwko dyktaturze Fulgencio Batisty. Na jej czele stał Fidel Castro z ruchem partyzanckim opierającym się w górach Sierra Maestra. Rewolucja zakończyła się sukcesem 1 stycznia 1959 roku, gdy Batista uciekł z kraju, a oddziały Castro wkroczyły do Hawany.
Czym był kryzys kubański w 1962 roku?
Kryzys kubański, znany też jako kryzys rakietowy, był jednym z najgroźniejszych starć okresu zimnej wojny. W październiku 1962 roku Stany Zjednoczone odkryły, że Związek Radziecki instaluje na Kubie wyrzutnie rakiet nuklearnych. Przez 13 dni świat balansował na krawędzi konfliktu nuklearnego, zanim osiągnięto porozumienie dyplomatyczne: ZSRR wycofał rakiety, a USA zobowiązały się nie atakować Kuby.
Jaka jest oficjalna religia na Kubie?
Kuba jest formalnie państwem świeckim, choć konstytucja z 1992 roku zniosła wcześniejszy zakaz przynależności do Kościoła. Najszerzej rozpowszechniony jest katolicyzm, ale dużą rolę odgrywa też santería, synkretyczna religia łącząca elementy kultów afrykańskich z katolicyzmem, przywieziona przez afrykańskich niewolników.
Jaka jest sytuacja gospodarcza Kuby?
Kubańska gospodarka jest w dużym stopniu państwowa i scentralizowana. Po upadku ZSRR w 1991 roku kraj przeżył ciężki kryzys. Turystyka stała się jednym z głównych źródeł dewiz. Długotrwałe embargo handlowe USA poważnie ogranicza możliwości rozwoju. W ostatnich latach rząd stopniowo dopuszcza małe prywatne przedsiębiorstwa, lecz zmiany są powolne.