Krótka historia Surinamu – od kolonii do niepodległości
Surinam to najmniejsze państwo na kontynencie południowoamerykańskim, którego historia jest mozaiką kultur, kolonializmu i walki o niepodległość. Kraj ten, położony w północno-wschodniej części Ameryki Południowej, przez wieki był areną spotkań i konfliktów między rdzennymi ludami, europejskimi kolonizatorami, afrykańskimi niewolnikami i robotnikami kontraktowymi z Azji. Efektem tych historycznych splątań jest niezwykle różnorodne społeczeństwo, które nie ma jednej dominującej grupy etnicznej i które do dziś fascynuje badaczy i podróżników z całego świata.
Czasy przedkolonialne i pierwsi mieszkańcy
Obszar dzisiejszego Surinamu był zamieszkany przez człowieka co najmniej od 3000 roku p.n.e. Rdzenni mieszkańcy, należący do różnych grup językowych, rozwinęli tu zróżnicowane kultury oparte na uprawie ziemi, rybołówstwie i zbieractwie. Wśród najważniejszych grup rdzennych Amerindian zamieszkujących te tereny znaleźć można Arawakowie, Caribowie i wiele mniejszych ludów leśnych.
Rdzenni mieszkańcy żyli w harmonii z gęstymi lasami tropikalnymi, które pokrywają większość terytorium kraju. Opracowali rozbudowane systemy wiedzy o roślinach leczniczych, metodach uprawy w warunkach tropikalnych oraz sposobach poruszania się po gęstej dżungli. Gdy na przełomie XV i XVI wieku pojawili się pierwsi Europejczycy, zastali tu zaludnione i zorganizowane społeczeństwa, choć bez centralnej władzy państwowej.
Kolonizacja europejska i rywalizacja mocarstw
Pierwsze europejskie próby zasiedlenia obszaru dzisiejszego Surinamu miały miejsce już na początku XVII wieku. W 1630 roku angielscy koloniści pod dowództwem kapitana Marshalla założyli osadę i próbowali uprawiać tytoń, jednak przedsięwzięcie okazało się nieopłacalne finansowo i zostało porzucone.
Przełom nastąpił w 1667 roku, kiedy holenderska flota składająca się z siedmiu okrętów pod dowództwem Abrahama Crijnssena zaatakowała angielską osadę. Fort Willoughby został zdobyty po trzygodzinnej walce i przemianowany na Fort Zeelandia. W tym samym roku, 31 lipca 1667 roku, Anglia i Holandia podpisały Traktat z Bredy, na mocy którego Niderlandy zatrzymały Surinam, oddając w zamian Nową Holandię, czyli dzisiejszy Nowy Jork.
Pod rządami holenderskich kolonizatorów Surinam stał się ważną kolonią plantacyjną. Gospodarka opierała się przede wszystkim na:
- Uprawie trzciny cukrowej i produkcji cukru
- Uprawie kakao, kawy i bawełny
- Eksploatacji drewna tropikalnego
- Zbieraniu kauczuku naturalnego
Holenderska Kompania Zachodnioindyjska organizowała transport afrykańskich niewolników do pracy na plantacjach. Szacuje się, że w ciągu całego okresu kolonialnego do Surinamu przewieziono łącznie ponad 300 tysięcy Afrykanów jako niewolników, co miało decydujący wpływ na demografię i kulturę kraju.
Opór niewolników i powstanie społeczności Marronów
Warunki życia i pracy na plantacjach były niezwykle ciężkie, co prowadziło do licznych ucieczek i buntów. Uciekinierzy, zwani Marronami, chronili się w gęstych lasach tropikalnych w głębi kraju. Z biegiem czasu utworzyli tam własne, niezależne społeczności, które skutecznie opierały się holenderskim próbom podporządkowania.
Marroni byli doskonałymi wojownikami partyzanckimi, korzystającymi ze znajomości terenu. Wielokrotnie napadali na plantacje, wyzwalając kolejnych niewolników i powiększając swoje społeczności. Holendrzy przez dziesięciolecia bezskutecznie próbowali ich pokonać militarnie. W końcu, w połowie XVIII wieku, zmuszeni byli zawrzeć pokojowe traktaty z najważniejszymi grupami Marronów: Saaramakkanami (1762) i Ndyuką (1760).
Na mocy tych traktatów Marroni zyskali autonomię na kontrolowanych przez siebie terenach w zamian za zaprzestanie ataków na plantacje i zwracanie nowo zbiegłych niewolników. Potomkowie Marronów stanowią dziś jedną z największych grup etnicznych Surinamu i zachowali wiele elementów kultury afrykańskiej, tworząc unikalne synkretyczne tradycje kulturowe.
Zniesienie niewolnictwa i nowa era migracji
W 1863 roku Holandia oficjalnie zniosła niewolnictwo w swoich koloniach. Jednak mocy prawnej decyzja nabrała dopiero dziesięć lat później, w 1873 roku, gdy zakończył się obowiązkowy okres przejściowy. Byli niewolnicy uzyskali formalną wolność, jednak wielu z nich pozostało na plantacjach z powodu braku alternatywnych możliwości zarobkowania.
Aby zapewnić sobie tanią siłę roboczą po zniesieniu niewolnictwa, holenderscy plantatorzy sprowadzili robotników kontraktowych z Azji. W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku do Surinamu przybyły tysiące imigrantów z:
- Indii Brytyjskich, głównie z regionu Bihar i Uttar Pradesh (od 1873 roku)
- Niderlandzkiej Indii Wschodniej, czyli dzisiejszej Indonezji, szczególnie z Jawy (od 1890 roku)
- Chin, zwłaszcza z prowincji Guangdong
Ta wielka migracja azjatycka na zawsze zmieniła oblicze demograficzne Surinamu. Dziś kraj ten jest jedynym na świecie miejscem, gdzie obok siebie żyją tak liczne społeczności hinduskie i jawajskie poza Azją.
Surinam w Królestwie Niderlandów i droga do niepodległości
W 1954 roku, w ramach powojennych reform kolonialnych, Surinam uzyskał status kraju autonomicznego wchodzącego w skład Królestwa Niderlandów. Kraj zyskał własny parlament i rząd, choć Holandia zachowała kontrolę nad sprawami zagranicznymi i obronnością.
Przez kolejne dwie dekady Surinam rozwijał się jako autonomia, budując instytucje demokratyczne i przygotowując się do pełnej niepodległości. 25 listopada 1975 roku Surinam ogłosił niepodległość i stał się pełnoprawnym członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych. Stolicą nowego państwa zostało Paramaribo, tętniące życiem miasto nad rzeką Surinam.
Warto zaznaczyć, że niepodległość nie była powszechnie popierana. Znaczna część surinamskiej społeczności hinduskiej obawiała się, że po oddzieleniu od Niderlandów straci ekonomiczne i polityczne wpływy na rzecz innych grup etnicznych. W efekcie szacuje się, że około 40 tysięcy Surinamczyków wyemigrowało do Holandii przed ogłoszeniem niepodległości i bezpośrednio po niej.
Turbulentne lata po niepodległości i dyktatura wojskowa
Pierwsze lata niepodległości nie były łatwe. Pod koniec lat 70. XX wieku gospodarka Surinamu znalazła się w stagnacji, bezrobocie rosło, a większość ludności żyła na granicy ubóstwa. Napięcia społeczne narastały.
25 lutego 1980 roku grupa 16 podoficerów pod dowództwem sierżanta Désirée Boutersego przeprowadziła zamach stanu, obalając demokratycznie wybrany rząd premiera Hencka Arrona. Bezpośrednią przyczyną puczu była odmowa rządu zalegalizowania związkowej działalności w armii.
Wojskowa dyktatura rządziła Surinamem przez większość lat 80. Holandia zawiesiła pomoc rozwojową dla byłej kolonii, co poważnie nadwyrężyło surinamską gospodarkę. W grudniu 1982 roku reżim dopuścił się jednej z najpoważniejszych zbrodni w historii kraju: zamordowano 15 wybitnych obywateli, w tym dziennikarzy, prawników i wykładowców akademickich. Te zbrodnie, znane jako Grudzień Murders, na długo zaciążyły na reputacji Bouterse'a, który w 2019 roku został ostatecznie skazany przez surinamski sąd na 20 lat więzienia za ten czyn.
W tym samym czasie wybuchła Surinamska Wojna Wewnętrzna, trwająca od 1986 do 1992 roku, w której siły zbrojne walczyły z partyzantami Marronów dowodzonymi przez Ronnie Brunswijka. Kraj powoli wracał do demokracji w latach 90. XX wieku.
Przyroda i środowisko naturalne Surinamu
Surinam należy do krajów o największym na świecie wskaźniku zalesienia. Około 90% terytorium państwa pokrywają lasy tropikalne, będące domem dla wyjątkowej bioróżnorodności. W lasach Surinamu żyje ponad 15 tysięcy gatunków roślin, setki gatunków ssaków, około 700 gatunków ptaków i bogata herpetofauna.
Kraj leży w strefie klimatu równikowego wilgotnego i podrównikowego. Temperatura przez cały rok utrzymuje się na poziomie 27-30 stopni Celsjusza, a opady są obfite i rozłożone przez większą część roku. Krajobraz dzieli się na dwie zasadnicze strefy: nizinną północ z podmokłymi równinami nad wybrzeżem Atlantyku, gdzie koncentruje się większość ludności i rolnictwo, oraz wyżynne południe pokryte gęstą puszczą pierwotną.
Rzeki Surinamu tworzą gęstą sieć transportową i są podstawą życia dla społeczności leśnych. Najważniejsze z nich to Surinam, Marowijne (Maroni), Coppename i Corantijn. Górskie odcinki rzek charakteryzują się licznymi progami i wodospadami, co utrudnia żeglugę, ale stwarza ogromny potencjał hydroenergetyczny. Wielka zapora wodna Brokopondo na rzece Surinam, zbudowana w latach 60. XX wieku, tworzy jedno z największych sztucznych jezior w Ameryce Południowej.
Kultura i społeczeństwo Surinamu
Surinam jest wyjątkowym laboratorium wielokulturowości. Żadna grupa etniczna nie stanowi bezwzględnej większości ludności. Według przybliżonych danych strukturę etniczną kraju tworzą: Hindusi (zwani tu Hindustanis) stanowiący około 27% populacji, Marroni z ok. 22%, Kreole o mieszanym afrykańsko-europejskim pochodzeniu z ok. 15%, Jawajczycy z ok. 14%, Chińczycy z ok. 7%, rdzienni Amerindian z ok. 2% oraz pozostałe grupy. Ta mozaika etniczna nie jest jedynie statystyką, lecz żywą rzeczywistością codziennego życia.
Każda z tych społeczności zachowała istotne elementy własnej kultury, religii i języka. W Surinamie praktykowane są: hinduizm, islam, chrześcijaństwo w różnych odmianach, tradycyjne religie afrykańskie praktykowane przez Marronów i Kreoli, oraz animistyczne wierzenia rdzennych ludów. Ta religijna różnorodność koegzystuje na ogół pokojowo, choć napięcia polityczne między grupami etnicznymi nieraz dawały o sobie znać w historii niepodległego kraju.
Językiem urzędowym Surinamu jest niderlandzki, odziedziczony po kolonizatorach. Jednak na co dzień Surinamczycy posługują się najczęściej surinamskim kreolskim językiem Sranantongo, który stał się językiem porozumienia między różnymi grupami etnicznymi. Oprócz tego w kraju żywymi językami są: hindi, jawajski, hakka chiński, saramakański i ndyuka (języki marroński), a także kilka języków rdzennych ludów.
Kuchnia surinamska jest jedną z najbardziej różnorodnych na świecie. Na talerzu spotykają się tradycje indiańskie z Azji Południowej, jawajskie, afrykańskie, kreolskie i indiańskie. Popularne potrawy takie jak roti (indyjski chlebek z curry), nassi goreng (jawajski ryż smażony), pom (kreolskie danie z bulw taro i kurczaka) oraz bami (makaron w stylu jawajskim) oddają bogactwo kulturowe kraju.
Surinam współcześnie: gospodarka i dziedzictwo UNESCO
Współczesna gospodarka Surinamu opiera się przede wszystkim na wydobyciu surowców naturalnych, które stanowią ponad 85% przychodów z eksportu. Najważniejsze zasoby to:
- Boksyt i aluminium - Surinam przez długi czas był jednym z największych producentów boksytu na świecie
- Złoto - zarówno wydobywane przemysłowo, jak i przez drobnych górników (często nielegalnie)
- Ropa naftowa - odkrycia nowych złóż u wybrzeży Surinamu w ostatnich latach rokują obiecująco
Około 90% terytorium Surinamu pokrywają lasy tropikalne, będące jednym z najbogatszych ekosystemów na Ziemi. W 2000 roku Rezerwat Przyrody Środkowego Surinamu o powierzchni 1,6 miliona hektarów został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Historyczne centrum Paramaribo zostało zaś uznane za Światowe Dziedzictwo UNESCO w 2002 roku, ze względu na wyjątkową holenderską architekturę kolonialną zachowaną w tropikalnym otoczeniu.
Często zadawane pytania
Kiedy Surinam uzyskał niepodległość?
Surinam ogłosił niepodległość 25 listopada 1975 roku, stając się tym samym pełnoprawnym, suwerennym państwem i członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych. Wcześniej, od 1954 roku, kraj posiadał autonomię jako część Królestwa Niderlandów, jednak sprawy zagraniczne i obronność pozostawały w gestii Holandii.
Dlaczego Surinam jest tak zróżnicowany etnicznie?
Wyjątkowe zróżnicowanie etniczne Surinamu jest wynikiem wielowiekowej historii kolonialnej. Rdzenni Amerindian żyli tu od tysięcy lat. Holendrzy sprowadzili afrykańskich niewolników do pracy na plantacjach. Po zniesieniu niewolnictwa sprowadzono robotników kontraktowych z Indii Brytyjskich, Jawy i Chin. Każda z tych grup zachowała część swojej kultury, tworząc unikalną mozaikę etniczno-kulturową.
Kim są Marroni?
Marroni są potomkami afrykańskich niewolników, którzy uciekli z plantacji i założyli niezależne społeczności w surinamskiej dżungli. Przez dziesięciolecia skutecznie opierali się holenderskim siłom kolonialnym. W połowie XVIII wieku Holandia zawarła z nimi traktaty pokojowe, gwarantując im autonomię. Dziś Marroni stanowią około 22% ludności Surinamu i zachowali unikalną kulturę syntetyzującą afrykańskie tradycje z lokalnym środowiskiem.
Jakie jest znaczenie UNESCO dla dziedzictwa Surinamu?
Surinam ma dwa obiekty na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Historyczne centrum Paramaribo zostało wpisane w 2002 roku za unikalną holenderską architekturę kolonialną w otoczeniu tropikalnym. Rezerwat Przyrody Środkowego Surinamu uzyskał ten status w 2000 roku jako jeden z największych i najlepiej zachowanych obszarów lasów deszczowych na świecie.
Jakie bogactwa naturalne posiada Surinam?
Surinam jest bogaty w surowce mineralne. Największe znaczenie gospodarcze mają boksyt i aluminium, złoto oraz ropa naftowa. Kraj posiada też ogromny potencjał hydroenergetyczny rzek górskich oraz niezwykłe bogactwo biologiczne lasów tropikalnych pokrywających około 90% terytorium państwa.
Co wydarzyło się po surinamskim zamachu stanu w 1980 roku?
Po zamachu stanu Désirée Bouterse rządził krajem w ramach dyktatury wojskowej przez większość lat 80. Holandia zawiesiła pomoc dla Surinamu. W 1982 roku zamordowano 15 prominentnych obywateli (tzw. Grudzień Murders). W latach 1986-1992 toczyła się Surinamska Wojna Wewnętrzna. W latach 90. kraj stopniowo wracał do demokracji, a Bouterse ostatecznie w 2019 roku został skazany za zbrodnie z 1982 roku.