Jaka jest największa pustynia na świecie

Wbrew powszechnemu przekonaniu, Sahara nie jest największą pustynią na świecie, a tytuł ten należy do Antarktydy, która zajmuje ponad 14 milionów kilometrów kwadratowych. To odkrycie zaskakuje wielu, ponieważ słowo "pustynia" kojarzy się zwykle z żarem słońca, falującymi wydmami i palącym piaskiem. Tymczasem naukowa definicja pustyni opiera się nie na temperaturze, lecz na ilości opadów: to obszar, na którym roczna suma opadów nie przekracza 250 milimetrów. Na podstawie tej definicji można wskazać trzy największe pustynie świata, a Sahara plasuje się w nich dopiero na trzeciej pozycji.

Zrozumienie tego zagadnienia wymaga zarówno znajomości geografii, jak i klimatologii. W niniejszym artykule przyglądamy się wszystkim kategoriom pustyń, ich rozmieszczeniu na Ziemi, oraz szczegółowo porównujemy Antarktydę, Arktykę i Saharę, wyjaśniając, dlaczego każda z nich zasługuje na miano pustyni, choć wygląda i funkcjonuje zupełnie inaczej.

Czym jest pustynia? Definicja naukowa

Potoczne rozumienie pustyni jako gorącego, piaszczystego obszaru jest znacznie węższe od definicji naukowej. Geografowie i klimatolodzy określają pustynię jako każdy obszar, na którym roczna suma opadów atmosferycznych wynosi mniej niż 250 milimetrów, a parowanie znacznie przekracza ilość dostarczanej wody. Kluczowym czynnikiem jest zatem niedobór wody, a nie wysoka temperatura.

Z tej perspektywy wyróżniamy trzy główne typy pustyń:

Pustynie gorące i suche (jak Sahara, Gobi, Rub al-Chali) - charakteryzują się wysokimi temperaturami, intensywnym nasłonecznieniem i śladowymi opadami
Pustynie półsuche (jak wielkie prerie Ameryki Północnej, niektóre obszary Azji Centralnej) - nieco więcej opadów, uboga roślinność trawiasta
Pustynie polarne (Antarktyda, Arktyka) - ekstremalnie niskie temperatury, opady w postaci śniegu poniżej 200 mm rocznie w przeliczeniu na wodę, niemal całkowity brak roślinności wyższej

Dla porządku warto dodać, że część geografów wyróżnia też pustynie nadmorskie (jak Atacama czy Namib), gdzie suche warunki wynikają z obecności zimnych prądów oceanicznych, oraz pustynie deszczowego cienia, powstające po nawietrznej stronie pasm górskich.

Antarktyda: największa pustynia świata

Antarktyda zajmuje powierzchnię około 14,2 miliona kilometrów kwadratowych, co czyni ją nie tylko największą pustynią, ale też piątym co do wielkości kontynentem na Ziemi. Ten rozległy lądolód pokryty jest lodem o średniej grubości prawie 2 kilometrów, a w najgrubszych miejscach przekraczającej 4 kilometry.

Mimo że Antarktyda jest pokryta ogromną ilością wody w stanie stałym, roczne opady (mierzone jako ekwiwalent wody) wynoszą zaledwie 50-200 milimetrów, a w głębi kontynentu nierzadko poniżej 50 milimetrów. To mniej niż w wielu rejonach Sahary. Antarktyda jest więc nie tylko najzimniejszą, ale i najsuchszą pustynią świata.

Temperatury na Antarktydzie są ekstremalne. Najniższa kiedykolwiek zmierzona temperatura na Ziemi wyniosła minus 89,2 stopnia Celsjusza (stacja Wostok, 1983), a według późniejszych danych satelitarnych nawet minus 93,2 stopnia Celsjusza. Latem, czyli w grudniu i styczniu, na wybrzeżach temperatura może nieznacznie przekraczać zero, jednak w głębi kontynentu nie wzrasta powyżej minus 20-30 stopni.

Pomimo tych ekstremalnych warunków Antarktyda nie jest pozbawiona życia. W strefach przybrzeżnych żyją pingwiny, foki i ptaki morskie, a w wodach otaczającego morza Antarktydy rozkwita bogaty ekosystem oparty na krilu. Na lądzie, w miejscach wolnych od lodu, można znaleźć porosty, mchy i wyjątkowo odporne na zimno mikroorganizmy.

Arktyka: druga co do wielkości pustynia

Druga w rankingu pustyń jest Arktyka, obejmująca Ocean Arktyczny z pokrywą lodową oraz przylegające obszary lądowe Kanady, Rosji, Skandynawii i Grenlandii. Szacuje się, że łączna powierzchnia arktycznych pustyń polarnych wynosi około 13,9 miliona kilometrów kwadratowych, choć granice tej strefy są przedmiotem naukowych dyskusji.

Arktyka różni się od Antarktydy pod kilkoma istotnymi względami. Nie jest oddzielnym kontynentem, lecz obszarem oceanu pokrytego lodem i otoczonego kontynentami. Poza tym temperatury, choć ekstremalne, są nieco wyższe niż na biegunie południowym, ponieważ ocean arktyczny magazynuje pewną ilość ciepła. Latem temperatury na wybrzeżach arktycznych mogą sięgać nawet kilku stopni powyżej zera, umożliwiając bujniejszy rozwój tundry.

Opady w Arktyce są śladowe, zwykle 150-200 milimetrów rocznie w ekwiwalencie wody, co w pełni uzasadnia zaklasyfikowanie jej jako pustyni. Wielkie obszary Grenlandii, Ziemi Baffina i syberyjskiej tundry spełniają wszelkie kryteria pustynne.

Sahara: największa gorąca pustynia świata

Sahara zajmuje około 9 milionów kilometrów kwadratowych, rozciągając się przez terytoria Maroka, Algierii, Tunezji, Libii, Egiptu, Mauretanii, Mali, Nigru, Czadu i Sudanu. Dla porównania, to obszar niemal trzykrotnie większy niż cała Unia Europejska lub zbliżony do powierzchni Stanów Zjednoczonych.

Sahara jest największą gorącą pustynią na świecie i pod tym względem nie ma sobie równych. Jej charakterystyczne cechy to:

Ekstremalne temperatury w dzień, sięgające 50-55 stopni Celsjusza przy powierzchni gruntu
Gwałtowne spadki temperatury nocą, nierzadko do kilku stopni powyżej zera
Roczna suma opadów 25-250 mm, przy czym w centralnych rejonach bywa poniżej 25 mm
Silne, gorące wiatry: harmattan w zachodniej części oraz chamsin i gibl we wschodniej
Zróżnicowane krajobrazy: ergi (morza piaszczystych wydm), hamady (płaskowyże skalne), seroiry (żwirowe równiny) i oazy

Wbrew potocznemu wyobrażeniu, tylko około 25 procent powierzchni Sahary pokrywa piasek tworzący klasyczne wydmy. Reszta to kamieniste płaskowyże, skaliste wzgórza, solniska i rzadkie oazy skupione wokół podziemnych źródeł wody.

Sahara była niegdyś znacznie bardziej wilgotna. W okresie zwanym Zielonym Saharą, który miał miejsce między 11 000 a 5 000 lat temu, na obszarze dzisiejszej pustyni płynęły rzeki, stały jeziora i żyły słonie, hipopotamy oraz liczne ludy. Stopniowe oziębienie i przesunięcie stref klimatycznych spowodowało wysychanie, które dało efekt obserwowany dziś.

Inne wielkie pustynie świata

Poza trzema największymi istnieje szereg imponujących pustyń rozsianych po różnych kontynentach:

Pustynia Arabska (około 2,3 mln km²) - obejmuje Półwysep Arabski, zawiera największy obszar ciągłych wydm piaszczystych na świecie, Rub al-Chali
Gobi (około 1,3 mln km²) - rozciąga się między Chinami i Mongolią, jest pustynią zimną, z temperaturami zimą sięgającymi minus 40 stopni
Pustynia Zachodnia Australii (kilka pustyń łącznie ponad 1,5 mln km²) - najbardziej rozległy suchszy obszar południowej półkuli poza Antarktydą
Atacama - najsuchsza pustynia na Ziemi (nie największa), gdzie w niektórych miejscach nie zanotowano żadnych opadów przez kilkaset lat
Kalahari (około 930 tys. km²) - pustynia półsucha w Afryce Południowej, pod względem rocznych opadów balansuje na granicy definicji pustyni

Ranking największych pustyń świata

Zestawienie pięciu największych pustyń, opierając się na danych geograficznych:

Antarktyda - 14,2 miliona km² (pustynia polarna)
Arktyka - około 13,9 miliona km² (pustynia polarna)
Sahara - około 9 milionów km² (pustynia gorąca)
Pustynia Arabska - około 2,3 miliona km² (pustynia gorąca)
Gobi - około 1,3 miliona km² (pustynia zimna)

Warto pamiętać, że zestawianie tych obszarów jest w pewnym stopniu utrudnione ze względu na różne metodologie wyznaczania granic. W przypadku Arktyki szczególnie trudno jest jednoznacznie wskazać, gdzie kończy się strefa polarna z klimatem pustynnym, a zaczyna tundra z nieco bogatszą pokrywą roślinną.

Życie na pustyni: adaptacje roślin i zwierząt

Mimo skrajnie trudnych warunków, pustynie nie są pozbawione życia. Zarówno gorące pustynie piaszczyste, jak i zimne polarne wykształciły wyjątkowe ekosystemy, w których organizmy przystosowały się do ekstremalnych warunków w zaskakujący sposób.

Na Saharze i innych gorących pustyniach roślinność ogranicza się do kilku strategii przetrwania:

Efemeryczne rośliny jednoroczne - kiełkują, kwitną i wytwarzają nasiona błyskawicznie po rzadkich opadach, by następnie całkowicie wyschnąć
Sukulenty - kaktusy, agawy i euforbie magazynują wodę w tkankach, redukując jednocześnie powierzchnię liści do minimum
Rośliny kserofityczne - jak tamaryszki i akacje, posiadają rozbudowane systemy korzeniowe sięgające głęboko do wód gruntowych
Byliny pustynne - jak piołun, znoszą susze dzięki twardym, woskowacie powlekanym liściom ograniczającym parowanie

Zwierzęta pustyni wykazują jeszcze większą różnorodność adaptacji. Wielbłądy jednogarbne (dromedary), właściwe Saharze i Arabii, magazynują tłuszcz w garbie jako rezerwę energetyczną i potrafią przeżyć bez wody przez wiele dni. Ich czerwone krwinki mają kształt owalny (nie okrągły jak u innych ssaków), co zapobiega ich rozrywaniu podczas gwałtownego nawodnienia. Małe ssaki pustynne, jak skok kangurowaty czy myszoskoczek, prowadzą nocny tryb życia i pozyskują wodę wyłącznie z metabolizmu pokarmowego. Wiele gadów, owadów i pająków wykształciło specjalne powłoki ciała minimalizujące straty wody.

Na pustyniach polarnych, takich jak Antarktyda, strategie przetrwania są jeszcze bardziej wyspecjalizowane. Pingwiny cesarskie znoszą zimę antarktyczną przy temperaturach minus 50-60 stopni, tworząc duże zgrupowania i naprzemiennie ogrzewając się wzajemnie. Mikroorganizmy znalezione w skałach Transantarktycznych Gór przeżywają w niemal zupełnej izolacji od jakichkolwiek zewnętrznych źródeł energii, czerpiąc ją z chemii mineralnej skał.

Znaczenie pustyń dla klimatu i ekosystemów

Pustynie pełnią ważne funkcje w globalnym systemie klimatycznym. Sahara i inne gorące pustynie są gigantycznymi kolektorami energii słonecznej, wpływającymi na cyrkulację atmosferyczną całej planety. Pył saharyjski regularnie przekracza Atlantyk i użyźnia Amazonię, dostarczając jej niezbędnych minerałów, przede wszystkim fosforu.

Antarktyda z kolei pełni rolę globalnego "klimatyzatora". Jej lodowa pokrywa odbija promieniowanie słoneczne i wpływa na temperatury całego globu. Topnienie antarktycznego lądolodu w wyniku ocieplenia klimatu jest jednym z kluczowych zagrożeń prowadzących do wzrostu poziomu mórz i oceanów. Szacuje się, że stopnienie całego lodu antarktycznego podniosłoby poziom mórz o około 60 metrów.

Pustynia Gobi jest natomiast jednym z głównych źródeł burz piaskowych, które regularnie docierają do Chin, Korei i Japonii, powodując poważne problemy ekologiczne i zdrowotne w tych krajach.

Pustynie gorące odgrywają też istotną rolę w globalnym obiegu węgla. Gleby pustynne są ubogie w materię organiczną, ale w warunkach zmian klimatycznych niektóre obszary pustynne wykazują procesy tzw. "zielennienia", gdzie wzrost stężenia CO2 i nieznaczny wzrost opadów powoduje pojawienie się nowej roślinności. Takie zmiany obserwowane są na obrzeżach Sahary, gdzie strefa Sahelu w niektórych regionach wykazuje tendencje do zazieleniania się.

Paradoksalnie, ogromne powierzchnie pustynne mają też potencjał energetyczny. Instalacje fotowoltaiczne na Saharze, nawet zajmujące ułamek jej powierzchni, mogłyby teoretycznie zaspokoić całe zapotrzebowanie Europy na energię elektryczną. Projekty energii solarnej na pustyniach arabskich i saharyjskich są dziś jednymi z najdynamiczniej rozwijających się inwestycji energetycznych na świecie.

Często zadawane pytania

Dlaczego Antarktyda jest uważana za pustynię?

Antarktyda spełnia naukową definicję pustyni, ponieważ roczne opady na jej terenie wynoszą mniej niż 200 mm w ekwiwalencie wody, co jest wartością porównywalną z centralną Saharą. Mimo ogromnych pokładów lodu, nowe opady są skrajnie rzadkie, a suche, mroźne wiatry powodują intensywne parowanie wszelkiej wilgoci z powierzchni gleby w rzadkich wolnych od lodu strefach.

Jaka jest największa piaszczysta pustynia na świecie?

Największą piaszczystą, a zarazem gorącą pustynią na świecie jest Sahara, zajmująca około 9 milionów kilometrów kwadratowych. Wśród pustyń gorących zajmuje pierwsze miejsce, choć ustępuje pustyniom polarnym pod względem całkowitej powierzchni.

Ile opadów spada na Saharze rocznie?

Na Saharze roczna suma opadów wynosi średnio 25-250 milimetrów, w zależności od regionu. W centralnej, najsuchszej części Sahary opady są niezwykle rzadkie i mogą wynosić mniej niż 10 mm rocznie. Na obrzeżach pustyni opady są nieco częstsze, szczególnie w strefach przejściowych Sahelu na południu.

Czy w Saharze jest kiedykolwiek zimno?

Tak, Sahara potrafi być zaskakująco zimna, szczególnie nocą i w miesiącach zimowych. Temperatury nocne mogą spadać do kilku stopni powyżej zera, a w wyżej położonych rejonach, takich jak góry Ahaggar czy Tibesti, zimą zdarzają się mrozy i sporadyczne opady śniegu. Ta duża dobowa amplituda temperatur jest charakterystyczna dla pustyń gorących.

Jaka pustynia jest najbardziej sucha na świecie?

Najbardziej suchą pustynią na świecie jest Atacama w Ameryce Południowej, rozciągająca się wzdłuż wybrzeża Chile. W niektórych jej strefach nie zanotowano żadnych opadów przez setki lat. Mimo że Atacama nie jest największą pustynią, pod względem suszy nie ma sobie równych na Ziemi.

Czy pustynie powiększają się?

Tak, zjawisko zwane pustynnieniem (desertyfikacją) prowadzi do stopniowego rozszerzania się stref pustynnych na całym świecie, szczególnie wzdłuż południowych krawędzi Sahary w strefie Sahelu. Główne przyczyny to wylesianie, nadmierna eksploatacja gleb rolniczych i pastwisk oraz zmiany klimatyczne. Szacuje się, że rocznie kilka milionów hektarów produktywnych ziem przekształca się w tereny pustynne.

Największa pustynia świata: Antarktyda czy Sahara?