Dhaka - stolica Bangladeszu. Historia, ludność i ciekawostki

Dhaka jest stolicą i największym miastem Bangladeszu, a zarazem jedną z najbardziej zaludnionych metropolii świata. Położona w sercu Niziny Bengalskiej, nad rzeką Buriganga, będącą odnogą Brahmaputry, Dhaka od stuleci odgrywa kluczową rolę w historii i kulturze Bengalu. Dziś liczy ponad 10 milionów mieszkańców w granicach administracyjnych, a wraz z aglomeracją jest domem dla ponad 20 milionów ludzi, co czyni ją jednym z największych skupisk ludności na kuli ziemskiej.

Miasto łączy w sobie kontrasty: starożytną historię i dynamiczną nowoczesność, ogromną biedę i rozwijający się sektor przemysłowy, tradycję islamską i świeckie dziedzictwo niepodległego Bangladeszu. Aby w pełni zrozumieć Dhakę, trzeba poznać jej wielowarstwową historię, znaczenie gospodarcze oraz specyfikę codziennego życia.

Historia Dhaki od starożytności do epoki nowożytnej

Pierwsze ślady osadnictwa w rejonie dzisiejszej Dhaki sięgają I tysiąclecia naszej ery. Miasto wzmiankowane jest w źródłach historycznych w kontekście dynastii Sena, która rządziła Bengalem przed przybyciem muzułmańskich zdobywców. Prawdziwy rozkwit Dhaki nastąpił jednak dopiero w XVII wieku, gdy stała się ona stolicą prowincji bengalskiej w potężnym imperium Mogołów.

W roku 1608 namiestnik Mogołów Islam Khan przeniósł siedzibę władzy subah Bengalu z Rajmahal do Dhaki, nadając jej rangę stolicy. Miasto szybko rozrosło się do rozmiarów kwitnącej metropolii handlowej i rzemieślniczej. Szczególnie słynęło z wyrobu muślinu dhakijskiego, tkaniny o niezrównanej delikatności i przezroczystości, cenionej przez arystokrację mogołską i europejskich kupców. Tkanina ta, zwana muslin lub jamdani, stała się synonimem bengalskiej doskonałości rzemieślniczej.

Dhaka pełniła funkcję stolicy bengalskiej prowincji mogołskiej z przerwami: w latach 1608-1639 oraz 1660-1704. Po przeniesieniu stolicy do Murszidabadu miasto zaczęło tracić na znaczeniu, a jego populacja stopniowo malała.

Okres kolonialny i rola Dhaki pod panowaniem brytyjskim

W 1765 roku, po klęsce bengalskich nawabów w bitwie pod Plasi (1757) i kolejnych podbojach, Bengal wraz z Dhaką znalazł się pod kontrolą Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, a następnie bezpośrednio pod panowaniem Korony Brytyjskiej. Dhaka przeżyła w tym okresie fazę upadku: brytyjska polityka gospodarcza faworyzowała import tanich tkanin z Anglii, niszcząc tradycyjne bengalskie rzemiosło tkackie. Słynny muślin dhakijski przestał być opłacalny w produkcji, a tysiące tkaczy utraciło źródło utrzymania.

Na początku XX wieku, w kontekście podziału Bengalu (1905), Dhaka na krótki czas odzyskała rangę stolicy Bengalu Wschodniego i Asamu. Podział ten wzbudził jednak ogromne protesty nacjonalistów indyjskich i po zaledwie sześciu latach został cofnięty. Niemniej Dhaka pozostała ważnym centrum administracyjnym i kulturalnym wschodniej części subkontynentu.

Po podziale Indii Brytyjskich w 1947 roku Dhaka stała się stolicą Pakistanu Wschodniego, czyli wschodniej prowincji nowo powstałego Pakistanu. Przynależność do Pakistanu okazała się jednak źródłem narastających konfliktów: dominacja administracyjna i ekonomiczna Zachodniego Pakistanu, a przede wszystkim spór o status języka bengalskiego prowadziły do rosnącego napięcia.

Niepodległość Bangladeszu i Dhaka jako stolica suwerennego państwa

Krwawa wojna wyzwoleńcza z 1971 roku doprowadziła do powstania niepodległego Bangladeszu. Dhaka stała się stolicą nowego państwa i centrum jego odbudowy po zniszczeniach wojennych. Konflikt, w który zaangażowały się wojska pakistańskie i ostatecznie Indie po stronie walczących Bengalczyków, pochłonął setki tysięcy ofiar. Szacuje się, że zginęło od 300 tysięcy do nawet 3 milionów ludzi, choć dokładne liczby są do dziś przedmiotem sporów historycznych.

Po odzyskaniu niepodległości Dhaka dynamicznie się rozwijała, choć musiała zmierzyć się z licznymi wyzwaniami: przeludnieniem, biedą, katastrofami naturalnymi (Bangladesz regularnie nawiedzają powodzie i cyklony) oraz niestabilnością polityczną. Pomimo tych trudności miasto przekształciło się w prężne centrum gospodarcze.

Znaczenie gospodarcze Dhaki i przemysł odzieżowy

Dhaka jest absolutnym centrum gospodarcze Bangladeszu. Szacuje się, że metropolia wytwarza około 40 procent produktu krajowego brutto całego kraju. Kluczową rolę odgrywa sektor przemysłu odzieżowego: Bangladesz jest jednym z największych eksporterów odzieży na świecie, ustępując miejsca jedynie Chinom. Większość fabryk garmentowych skoncentrowana jest właśnie w aglomeracji Dhaki i sąsiednim Narajangondżu.

Przemysł odzieżowy zatrudnia miliony pracowników, z których zdecydowaną większość stanowią kobiety. Wielkie koncerny odzieżowe z całego świata zlecają produkcję swoich wyrobów właśnie do Bangladeszu, korzystając z niskich kosztów pracy. Tragedia zawalenia się budynku Rana Plaza w 2013 roku, w którym zginęło ponad 1100 robotników, zwróciła uwagę światowej opinii publicznej na warunki pracy w tym sektorze i wymusiła reformy bezpieczeństwa.

Poza odzieżnictwem gospodarka Dhaki opiera się na:

• przetwórstwie juty i wyrobach z włókna naturalnego
• przemyśle farmaceutycznym, który dynamicznie się rozwija
• sektorze bankowym i finansowym
• rosnącym rynku usług IT i outsourcingu
• handlu hurtowym i detalicznym obsługującym cały kraj

Architektura, zabytki i miejsca warte poznania

Dhaka jest miastem o bogatym dziedzictwie architektonicznym, które odzwierciedla kolejne etapy jej historii. Najstarsze dzielnice skupiają się wokół Starego Miasta (Purana Dhaka), gdzie można odnaleźć zabytki z epoki mogołskiej i kolonialnej.

Do najważniejszych obiektów należą:

• Fort Lalbagh (Kila Aurangabad) z XVII wieku, niedokończona twierdza mogołska wzniesiona przez syna cesarza Aurangzeba, otoczona ogrodem i bramami obronnymi
• Ahsan Manzil, zwany Różowym Pałacem, dawna siedziba nawabów Dhaki z XIX wieku, dziś muzeum historyczne
• Meczet Bajtul Mukarram, jeden z największych meczetów w Azji Południowej, ważne centrum religijne
• Gmach Parlamentu Bangladeszu (Jatiyo Sangsad Bhaban), zaprojektowany przez wybitnego amerykańskiego architekta Louisa Kahna, uznawany za jedno z arcydzieł architektury XX wieku
• Muzeum Narodowe Bangladeszu, w którym zgromadzono kolekcje dotyczące historii, sztuki i kultury subkontynentu

Kultura, społeczeństwo i codzienne życie

Dhaka jest miastem o niezwykle żywotnej kulturze. Bengalczycy słyną z umiłowania literatury, muzyki i sztuki: właśnie z Bengalu wywodził się Rabindranath Tagore, laureat literackiej Nagrody Nobla z 1913 roku, twórca hymnu Bangladeszu. Miasto jest domem dla licznych uczelni wyższych, z Uniwersytetem Dhaka na czele, założonym w 1921 roku, który odegrał kluczową rolę w ruchu niepodległościowym.

Charakterystycznym elementem krajobrazu Dhaki są riksze rowerowe, których na ulicach miasta krąży kilkaset tysięcy. Są one nie tylko środkiem transportu, lecz także nośnikiem sztuki: boki pojazdów zdobione są kolorowymi malowidłami stanowiącymi specyficzną formę ludowej ekspresji artystycznej.

Kuchnia dhakijska jest bogata i zróżnicowana. Do narodowych potraw należy biryani, szczególnie popularne kacchi biryani z jagnięciną gotowane na parze z ryżem basmati i przyprawami. Ważną rolę odgrywają też dania rybne, ponieważ w delcie Gangesu i Brahmaputry ryby zawsze były podstawą wyżywienia. Uliczne stoiska oferujące smażone potrawy, słodycze i przekąski to nieodłączny element każdej dhakijskiej ulicy.

Wyzwania urbanistyczne i środowiskowe

Dynamiczny wzrost Dhaki rodzi poważne problemy. Miasto jest jednym z najbardziej zagęszczonych na świecie, a warunki mieszkaniowe znacznej części ludności pozostawiają wiele do życzenia. Rozległe slumsy sąsiadują z nowoczesnymi dzielnicami biznesowymi i ekskluzywymi willami zamożnej elity.

Zatory komunikacyjne są problemem codzienności: szacuje się, że przeciętna prędkość przejazdu przez centrum Dhaki nie przekracza kilku kilometrów na godzinę w godzinach szczytu. Miasto rozbudowuje sieć metra (metro rail), którego pierwsze linie zostały oddane do użytku w 2022 roku, co ma pomóc w rozładowaniu ruchu. Zanieczyszczenie powietrza i wód stanowi kolejne pilne wyzwanie środowiskowe, z którym Dhaka musi się zmierzyć w najbliższych latach.

Szczególnie groźne dla Dhaki jest zagrożenie powodziowe. Bangladesz regularnie dotykają monsuny i cyklony tropikalne, a rozległa nizina deltowa, na której leży miasto, jest niezwykle podatna na wezbrania rzek. Topnienie lodowców himalajskich i podnoszenie się poziomu mórz, wynikające ze zmian klimatycznych, potęgują te zagrożenia. Szacunki naukowe wskazują, że do końca XXI wieku znaczna część Bangladeszu, w tym obszary aglomeracji dhakaskiej, może być zagrożona regularnym zalewaniem przez wody morskie. Zmuszenie do migracji dziesiątek milionów ludzi byłoby katastrofą humanitarną bez precedensu w nowożytnej historii. Bangladesz należy do krajów, które najmniej przyczyniają się do globalnego ocieplenia, a jednocześnie odczuwają jego skutki w stopniu nieproporcjonalnie wysokim.

Dhaka jako centrum edukacji i nauki Bangladeszu

Dhaka jest niepodważalnym centrum akademickim i intelektualnym Bangladeszu. Najważniejszą uczelnią jest Uniwersytet Dhaka, założony w 1921 roku przez Brytyjczyków jako placówka mająca wspierać edukację muzułmanów Bengalu Wschodniego. Uczelnia ta odegrała kluczową rolę w ruchu o prawa języka bengalskiego w latach 1948-1952, kiedy to studenci i pracownicy naukowi protestowali przeciwko narzuceniu urdu jako jedynego języka urzędowego Pakistanu. 21 lutego 1952 roku policja pakistańska otworzyła ogień do demonstrantów w pobliżu kampusu, zabijając kilku z nich. Data ta stała się Dniem Języka Bengalskiego, a od 2000 roku obchodzony jest jako Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego pod patronatem UNESCO.

Poza Uniwersytetem Dhaka w mieście działa szereg innych prestiżowych uczelni, m.in. Bangladesz Instytut Technologiczny (BUET), Bangladeski Instytut Zarządzania (IBA) czy Dhaka Medical College. Sektor prywatnego szkolnictwa wyższego dynamicznie się rozwija, odpowiadając na potrzeby rosnącej liczby absolwentów szkół średnich.

W Dhace skupia się również większość bangladeskich mediów: główne dzienniki, stacje telewizyjne i portale internetowe mają swoje siedziby właśnie w stolicy. Bangladeski rynek mediów jest jednym z najbardziej dynamicznych w Azji Południowej, a wzrost penetracji internetu i smartfonów sprawia, że konsumpcja treści cyfrowych gwałtownie rośnie, szczególnie wśród młodej miejskiej populacji.

Transport i infrastruktura miejska

Transport w Dhace przez dziesięciolecia opierał się niemal wyłącznie na samochodach, autobusach i rikszach. Brak sprawnego systemu komunikacji zbiorowej przy gwałtownym wzroście liczby pojazdów prywatnych doprowadził do chronicznych korków, które dusiły gospodarkę i obniżały jakość życia mieszkańców. Szacuje się, że w samym centrum Dhaki w godzinach szczytu samochody przemierzają zaledwie kilka kilometrów na godzinę, a podróż z jednego końca miasta na drugi może trwać kilka godzin.

Odpowiedzią na te problemy jest rozbudowa systemu metra (Dhaka Metro Rail). Pierwsza linia metra (MRT Line 6) otwarta w grudniu 2022 roku połączyła dzielnicę Uttara z centrum Dhaki, oferując szybki i wygodny transport dla dziesiątek tysięcy pasażerów dziennie. W planach jest rozbudowa sieci o kolejne linie, co ma stopniowo odciążyć naziemny ruch uliczny. Inwestycje w infrastrukturę transportową Dhaki są jednym z priorytetów bangladeskiego rządu i finansowane są przy znacznym udziale kredytów zagranicznych, głównie japońskich.

Dhaka dysponuje też Międzynarodowym Portem Lotniczym imienia Hazrat Shahjalala, który obsługuje połączenia z głównymi portami lotniczymi Azji, Bliskiego Wschodu, Europy i obu Ameryk. Port ten jest bramą dla milionów Bangladeszczyków pracujących za granicą, głównie na Bliskim Wschodzie, a przysyłane przez nich przekazy pieniężne stanowią jedno z ważniejszych źródeł dewiz dla całego kraju.

Religia i życie duchowe mieszkańców Dhaki

Dhaka jest miastem głęboko religijnym. Szacuje się, że ponad 90 procent mieszkańców Bangladeszu wyznaje islam, a stolicę nieprzypadkowo nazywa się miastem meczetów. Liczba meczetów w samej Dhace szacowana jest na kilka tysięcy, od małych modlitewni osiedlowych po okazałe wielotysięczne świątynie. Piątkowe modlitwy wypełniają całe ulice, gdy wierni, którym nie mieści się w meczetach, modlą się na rozłożonych dywanikach wprost na asfalcie.

Ramadan i Id al-Fitr to święta, podczas których życie Dhaki ulega radykalnemu przekształceniu. Dzielnice handlowe tętnią życiem nocą, gdy kończą się posty, a wielkie bazary oferują odzież, słodycze i towary na świąteczne prezenty. Jednocześnie w Dhace mieszka wieloreligijna mniejszość: hindusi, chrześcijanie i buddyści, którzy współtworzą mozaikę kulturową miasta. Stare Miasto zachowało świątynie hinduskie i kościoły z czasów kolonialnych, będące świadectwem wielowiekowej różnorodności tego miejsca.

Szczególne znaczenie w Dhace ma ruch suficki, czyli mistyczny nurt islamu, który od wieków zakorzeniony jest w Bengalu. Liczne tekke (domy sufickie) i groby świętych muzułmańskich (dargah) są miejscami pielgrzymek i duchowych ceremonii, łącząc islam z lokalnymi tradycjami ludowymi w sposób charakterystyczny dla bengalskiej tożsamości religijnej.

Ile ludzi mieszka w Dhace?

W granicach administracyjnych Dhaki mieszka ponad 10,5 miliona osób, natomiast cała aglomeracja obejmuje ponad 20 milionów mieszkańców. Czyni to Dhakę jedną z największych metropolii świata i zdecydowanie największym miastem Bangladeszu.

Od kiedy Dhaka jest stolicą Bangladeszu?

Dhaka jest stolicą Bangladeszu od momentu ogłoszenia niepodległości w 1971 roku. Wcześniej, od 1947 roku, była stolicą Pakistanu Wschodniego, a jeszcze wcześniej, w XVII i XVIII wieku, pełniła funkcję stolicy bengalskiej prowincji w imperium Mogołów.

Czym Dhaka jest znana w skali światowej?

Dhaka jest znana przede wszystkim jako globalne centrum przemysłu odzieżowego: Bangladesz jest jednym z największych na świecie eksporterów gotowej odzieży, a serce tej branży bije właśnie w Dhace i jej okolicach. Miasto znane jest też z historycznych zabytków mogołskich, bogatej kultury bengalskiej i gmachu parlamentu projektu Louisa Kahna.

Jak nazywa sie rzeka, nad którą leży Dhaka?

Dhaka leży nad rzeką Buriganga, która jest odnogą Brahmaputry. Rzeka ta od stuleci stanowiła ważny szlak handlowy i zaopatrzeniowy dla miasta. Dhaka usytuowana jest w delcie Gangesu, Brahmaputry i Meghny, co sprawia, że teren ten jest niezwykle żyzny, ale też podatny na powodzie.

Jakie jest znaczenie przemysłu odzieżowego dla Dhaki?

Przemysł odzieżowy jest kręgosłupem gospodarczym Dhaki i całego Bangladeszu. Kraj ten jest drugim lub trzecim największym eksporterem odzieży na świecie, a przychody z tego sektora stanowią ponad 80 procent całości bangladeskich eksportów. W samej Dhace i okolicznych obszarach przemysłowych pracują w tej branży miliony ludzi, głównie kobiety.

Co warto zobaczyć w Dhace?

Do obowiązkowych atrakcji należą: Fort Lalbagh z XVII wieku, Różowy Pałac Ahsan Manzil, gmach parlamentu projektu Louisa Kahna, Muzeum Narodowe Bangladeszu, a także żywe i kolorowe ulice Starego Miasta z charakterystycznymi rikszami i straganami z kuchnią uliczną. Warto też odwiedzić Suhrawardy Udyan, ogród będący symbolem walki o niepodległość Bangladeszu.