Rzym - stolica Wloch: historia, znaczenie i zabytki

Rzym jest stolicą Włoch oraz największym miastem w tym kraju, zamieszkałym przez ponad 4 miliony osób w obszarze metropolitalnym. Miasto leży w środkowej części Półwyspu Apenińskiego, nad rzeką Tybrem, i pełni rolę centrum politycznego, kulturalnego, religijnego i gospodarczego państwa. Rzym jest jednym z najważniejszych miast w historii ludzkości, określanym mianem Wiecznego Miasta, a jego dziedzictwo kształtowało europejską cywilizację przez ponad 2700 lat.

Status stolicy Rzym uzyskał stosunkowo późno w kontekście historii samego miasta. Choć był centrum imperium liczącego miliony obywateli, oficjalną stolicą zjednoczonych Włoch stał się dopiero w 1871 roku, po dekadach walk o zjednoczenie Półwyspu Apenińskiego.

Historia Rzymu: od osady do centrum imperium

Początki Rzymu sięgają IX i VIII wieku przed naszą erą, kiedy na Wzgórzach Palatyńskim i Awentynie osiedlili się Latynowie. Tradycja podaje, że miasto założył Romulus 21 kwietnia 753 roku p.n.e. i to on nadał mu swoją nazwę. Choć ta data jest legendarna, a nie historyczna, służy jako punkt odniesienia w kalendarzu rzymskim.

Przez kolejne stulecia Rzym przeszedł przez kilka etapów ustrojowych:

• Królestwo Rzymskie (753-509 p.n.e.): rządy siedmiu królów, w tym legendarnych Romulusa i Numa Pompiliusza
• Republika Rzymska (509-27 p.n.e.): ustrój oparty na Senacie i wybranych urzędnikach, w tym dwóch konsulach
• Cesarstwo Rzymskie (27 p.n.e.-476 n.e.): monarchia ze wszystkimi atrybutami władzy skupionymi w rękach cesarzy

W szczytowym okresie, w II wieku n.e., Rzym był metropolią zamieszkałą przez milion lub więcej mieszkańców. Centrum tego świata były Forum Romanum, Koloseum zbudowane w latach 72-80 n.e. i niezliczone świątynie, akwedukty oraz drogi łączące wszystkie zakątki imperium. Stąd pochodzi powiedzenie: wszystkie drogi prowadzą do Rzymu.

Upadek Cesarstwa i rola papiestwa

W 330 roku cesarz Konstantyn Wielki przeniósł stolicę Cesarstwa do Konstantynopola (dzisiejszy Stambuł), co oznaczało stopniowy upadek Rzymu jako centrum politycznego. W 476 roku ostatni cesarz zachodniorzymski Romulus Augustulus został obalony przez Odoakra, wodza germańskich Herulów. Ta data uznawana jest tradycyjnie za koniec Cesarstwa Zachodniorzymskiego i starożytności.

Jednak Rzym nie pogrążył się w zapomnieniu. Kościół katolicki uczynił z niego swoją siedzibę, a papieże stopniowo przejmowali świecką władzę nad miastem i okolicznym terytorium zwanym Patrimonium Petri lub Państwem Kościelnym. Przez ponad tysiąc lat Rzym był miastem papieskim, centrum chrześcijaństwa zachodniego i miejscem pielgrzymek wiernych z całej Europy.

W dobie renesansu miasto przeżyło kolejny rozkwit. Papieże stali się mecenasami sztuki, zlecając budowę wspaniałych świątyń, fundując muzea i sprowadzając największych artystów epoki. Michał Anioł, Rafael, Bramante pracowali w Rzymie, pozostawiając dzieła, które do dziś przyciągają miliony turystów.

Rzym jako stolica zjednoczonych Włoch

Proces zjednoczenia Włoch, zwany Risorgimento, trwał przez znaczną część XIX wieku. Kluczową rolę odgrywał Piemont pod rządami dynastii Sabaudzkiej. Jednak Rzym, będący siedzibą papieży i pod ochroną Francji Napoleona III, przez długi czas pozostawał poza zasięgiem zjednoczeniowego projektu.

Przełom nastąpił 20 września 1870 roku, kiedy oddziały włoskie wkroczyły do Rzymu przez wyłom w murach przy Porta Pia, kończąc świecką władzę papieży. Papież Pius IX zamknął się w Watykanie, a kwestia tzw. Questione Romana (sporu między papiestwem a rządem włoskim) pozostawała nierozwiązana aż do traktatów laterańskich w 1929 roku, kiedy Watykan uzyskał status niezależnego państwa-miasta.

26 stycznia 1871 roku parlament włoski zatwierdził Rzym jako stolicę Królestwa Włoch. Wybór był oczywisty: żadne inne włoskie miasto nie miało tak głębokiej tradycji historycznej ani tak silnego symbolicznego znaczenia dla całego narodu.

Znaczenie polityczne: centrum państwa włoskiego

Jako stolica, Rzym skupia główne instytucje państwowe Włoch:

• Pałac Chigi: siedziba rządu i premiera
• Pałac Quirinale: siedziba prezydenta republiki
• Palazzo Montecitorio: siedziba Izby Deputowanych
• Palazzo Madama: siedziba Senatu
• Trybunał Konstytucyjny

Ponadto Rzym jest siedzibą kilkudziesięciu ważnych organizacji międzynarodowych, w tym Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), Światowego Programu Żywnościowego (WFP) i Międzynarodowego Funduszu Rozwoju Rolnictwa (IFAD).

Watykan: państwo w sercu stolicy

Jedną z cech wyróżniających Rzym na tle innych stolic świata jest fakt, że na jego terytorium leży osobne, suwerenne państwo: Stolica Apostolska i Państwo Watykańskie. Watykan zajmuje zaledwie 0,44 km kwadratowych na prawym brzegu Tybru i jest najmniejszym uznawanym państwem na świecie.

Traktat laterański z 1929 roku, podpisany przez Benito Mussoliniego i kardynała Pietra Gasparriego w imieniu Piusa XI, oficjalnie uregulował status Watykanu i zakończył spór trwający od 1870 roku. Na mocy traktatu Włochy uznały niepodległość Watykanu, a Kościół zrzekł się roszczeń do dawnych terytoriów Państwa Kościelnego.

Watykan jest centrum duchowym dla ponad 1,3 miliarda katolików na całym świecie. Bazylika Świętego Piotra, Muzea Watykańskie z Kaplicą Sykstyńską i Ogrody Watykańskie to najważniejsze zabytki, przyciągające rocznie miliony pielgrzymów i turystów.

Zabytki i kultura: dlaczego Rzym jest wyjątkowy

Rzym jest określany jako miasto z największą koncentracją dzieł sztuki i zabytków na świecie. Liczbę obiektów zabytkowych szacuje się na ponad 2000. Do najważniejszych należą:

• Koloseum: amfiteatr zbudowany w latach 72-80 n.e., mogący pomieścić do 70 000 widzów
• Forum Romanum: centrum polityczne i gospodarcze starożytnego Rzymu
• Panteon: świątynia z 27 roku p.n.e., zbudowana przez Agryppę, z doskonale zachowaną kopułą
• Fontanna di Trevi: barokowa fontanna z XVIII wieku, z tradycją wrzucania monet
• Schody Hiszpańskie: monumentalne schody łączące Plac Hiszański z kościołem Trinità dei Monti
• Katakomby: podziemne cmentarze wczesnochrześcijańskie ciągnące się kilometrami pod miastem

W 1980 roku historyczne centrum Rzymu, w tym posiadłości Stolicy Apostolskiej, zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jest to jedno z pierwszych i najbardziej rozległych włoskich wpisów na tę listę.

Gospodarka i turystyka

Rzym jest jednym z największych centrów gospodarczych Włoch i ważnym węzłem komunikacyjnym Europy. Lotnisko Leonardo da Vinci w Fiumicino obsługuje ponad 38 milionów pasażerów rocznie i jest jednym z największych w kontynencie. W 2018 roku Rzym sklasyfikowano na 65. miejscu wśród centrów finansowych świata.

Turystyka odgrywa kluczową rolę w gospodarce miasta. W 2017 roku Rzym odwiedziło ponad 9,5 miliona turystów, co czyniło go jednym z najczęściej odwiedzanych miast Europy. Branże związane z obsługą turystów, w tym hotelarstwo, gastronomia i handel, są jednymi z największych pracodawców w regionie.

Rzym jest siedzibą wielu ważnych przedsiębiorstw i organizacji. Miasto jest też ważnym centrum mediów, z siedzibami największych włoskich stacji telewizyjnych i wydawnictw. Liczne włoskie firmy medialne, w tym RAI, mają swoje centrale właśnie w stolicy.

Transport i infrastruktura

Rzym jest ważnym węzłem komunikacyjnym Europy. Miasto obsługuje dwa porty lotnicze: Fiumicino (Leonardo da Vinci), jeden z największych w kontynencie z ponad 38 milionami pasażerów rocznie, oraz Ciampino, obsługujący głównie tanie linie lotnicze. Oba lotniska połączone są z centrum miasta kolejami i autobusami.

Komunikacja miejska w Rzymie opiera się na:

• Metro: trzy linie (A, B i C) o łącznej długości ponad 60 km
• Tramwaje i autobusy: rozległa sieć zarządzana przez przedsiębiorstwo ATAC
• Kolej podmiejska: kilka linii łączących centrum z peryferiami i okolicznymi miastami

Rzym jest również ważnym węzłem kolejowym, przez który przechodzi szybka kolej łącząca południe Włoch z północą. Stacja Termini jest jedną z największych w Europie i łączy miasto z Mediolanem, Florencją, Neapolem i innymi ważnymi ośrodkami.

Rzym jako centrum nauki i edukacji

Rzym jest jednym z najważniejszych ośrodków akademickich we Włoszech i w całej Europie. Największą uczelnią jest Sapienza Uniwersytet Rzymski, założony w 1303 roku przez papieża Bonifacego VIII, co czyni go jednym z najstarszych i największych uniwersytetów świata. Liczy ponad 110 000 studentów i jest największą uczelnią we Włoszech. Przez swoją długą historię Sapienza kształciła wielu wybitnych naukowców, artystów i polityków, w tym kilku noblistów.

W Rzymie działa kilka innych renomowanych uczelni:

• Uniwersytet Tor Vergata: nowoczesna uczelnia badawcza, szczególnie silna w naukach ścisłych i medycynie
• Università Roma Tre: specjalizacja w naukach humanistycznych i prawnych
• Papieski Uniwersytet Gregoriański: jeden z najstarszych papieskich uniwersytetów, kształcący teologów i duchownych z całego świata
• Akademia Sztuk Pięknych: jedna z najważniejszych uczelni artystycznych we Włoszech

Muzea Watykańskie, Muzeum Kapitolińskie i Muzeum Narodowe Rzymskie należą do największych i najbogatszych kolekcji muzealnych na świecie, przyciągając zarówno turystów, jak i naukowców z całego globu. Muzeum Kapitolińskie jest uważane za najstarsze publiczne muzeum świata, otwarte dla zwiedzających od 1471 roku, kiedy papież Sykstus IV ofiarował mieszkańcom Rzymu kolekcję antycznych brązów.

Rzym w kulturze i dziedzictwie światowym

Wpływ starożytnego Rzymu na cywilizację zachodnią jest trudny do przecenienia. Prawo rzymskie stało się fundamentem systemów prawnych większości krajów europejskich. Kodeks Justyniana z VI wieku n.e. systematyzował dorobek prawny Rzymu i służył jako wzorzec dla prawodawców przez następne tysiąclecia. Polskie prawo cywilne, podobnie jak większość europejskich kodeksów, czerpie bezpośrednio z tradycji prawa rzymskiego.

Łacina, język Rzymu, przez wieki była lingua franca nauki, prawa i Kościoła, a jej dziedzictwo widać w językach romańskich, takich jak włoski, francuski, hiszpański, portugalski i rumuński. Polszczyzna, choć należy do języków słowiańskich, przejęła wiele terminów łacińskich za pośrednictwem Kościoła, prawa i nauki. Takie słowa jak kultura, natura, historia, muzeum czy centrum mają bezpośrednio łacińskie korzenie.

Architektura rzymska, z jej łukami, kopułami i sklepieniami, wywarła ogromny wpływ na budownictwo europejskie aż do XX wieku. Panteon z jego perfekcyjną kopułą przez wieki był wzorcem i inspiracją dla architektów i budowniczych na całym świecie. Michał Anioł, projektując kopułę Bazyliki Świętego Piotra, świadomie nawiązał do tej antycznej budowli. Kopuła Panteonu, licząca prawie 44 metry średnicy, przez 1300 lat pozostawała największą betonową konstrukcją kopułową na świecie.

Rzym inspirował twórców wszystkich epok. Dante, Petrarca, Michał Anioł, Goethe, Stendhal i Henry James pisali o Wiecznym Mieście z zachwytem. Kino włoskie, a szczególnie nurt neorealizmu z Federico Fellinim i Robertem Rossellinim, uwieczniło powojenny Rzym jako miasto pełne kontrastów, piękna i biedy. Dolce vita Felliniego, nakręcona w 1960 roku, jest jednym z najbardziej znanych filmowych portretów Rzymu i epoki, która zmierzała ku końcowi.

Często zadawane pytania

Kiedy Rzym stał się oficjalną stolicą Włoch?

Rzym stał się oficjalną stolicą zjednoczonych Włoch 26 stycznia 1871 roku, kiedy parlament włoski zatwierdził tę decyzję. Wojska włoskie wkroczyły do Rzymu 20 września 1870 roku przez wyłom w murach przy Porta Pia, kończąc świecką władzę papieży nad miastem.

Ile osób mieszka w Rzymie?

Rzym jest największym miastem Włoch. Sama gmina Rzym liczy ponad 2,8 miliona mieszkańców, natomiast obszar metropolitalny zamieszkuje ponad 4 miliony osób. Miasto jest siódmym co do wielkości miastem w Unii Europejskiej.

Dlaczego Rzym jest nazywany Wiecznym Miastem?

Przydomek Wieczne Miasto wywodzi się z czasów antycznych. Poeta Albius Tibullus jako jeden z pierwszych użył tego określenia w I wieku p.n.e. Oznacza on nie tylko wiek i trwałość Rzymu, ale też przekonanie, że miasto jest niezniszczalne i będzie istnieć wiecznie. Nawiązuje do legendy, że Rzym miał trwac wiecznie, dopóki Koloseum stoi.

Co oznacza obecność Watykanu na terytorium Rzymu?

Watykan jest niezależnym państwem-miastem leżącym w obrębie Rzymu, ale formalnie od niego oddzielonym. Jest to wynik traktatu laterańskiego z 1929 roku, który zakończył wieloletni spór między Kościołem a państwem włoskim. Watykan ma własną administrację, policję, pocztę, bank i media, a papież sprawuje w nim pełną władzę.

Jakie są najważniejsze zabytki Rzymu?

Rzym posiada ponad 2000 obiektów zabytkowych. Do najsłynniejszych należą: Koloseum, Forum Romanum, Panteon, Fontanna di Trevi, Schody Hiszpańskie oraz zabytki Watykanu, przede wszystkim Bazylika Swietego Piotra i Kaplica Sykstyńska z freskami Michała Anioła. Centrum Rzymu jest wpisane na Listę Swiatowego Dziedzictwa UNESCO od 1980 roku.

Jakie organizacje międzynarodowe mają siedzibę w Rzymie?

W Rzymie ma siedzibę kilka ważnych organizacji ONZ: Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), Swiatowy Program Zywnosciowy (WFP) oraz Miedzynarodowy Fundusz Rozwoju Rolnictwa (IFAD). Obecnosc tych organizacji podkreśla globalne znaczenie Rzymu jako centrum dyplomatycznego i humanitarnego.