Ciekawe fakty o Cesarzu Auguście – pierwszy władca Rzymu

Oktawian August, znany po prostu jako Cesarz August, był pierwszym i jednym z najważniejszych władców Cesarstwa Rzymskiego, człowiekiem, który przekształcił Rzym z republiki ogarniętej wojnami domowymi w potężne imperium rządzone przez jedną osobę. Urodzony 23 września 63 roku p.n.e. w Rzymie, przez ponad cztery dekady sprawował niepodzielną władzę nad rozległym państwem rozciągającym się od Brytanii po Mezopotamię. Jego panowanie, trwające od 27 roku p.n.e. aż do śmierci w 14 roku n.e., zapisało się w historii jako okres wyjątkowej stabilności, zwany Pax Romana, czyli pokojem rzymskim.

Kim tak naprawdę był człowiek, który zmienił oblicze starożytnego świata? Jakie fakty o jego życiu i rządach zaskakują nawet znawców historii? Przyjrzyjmy się bliżej tej fascynującej postaci, której wpływ na kulturę, prawo i cywilizację zachodnią jest odczuwalny do dziś.

Młodość i droga do władzy

Oktawian przyszedł na świat jako Gajusz Oktawiusz Thurinus w zamożnej, lecz niezbyt wpływowej rodzinie ekwickiej. Jego matka, Atia Starsza, była siostrzenicą samego Juliusza Cezara, co miało zadecydować o losach młodego chłopca. Gdy wielki dyktator zginął w idy marcowe 44 roku p.n.e., okazało się, że Cezar adoptował Oktawiana testamentem i uczynił go swoim głównym dziedzicem.

W chwili śmierci Cezara Oktawian miał zaledwie osiemnaście lat. Był wątły, niezbyt wysoki, o jasnych włosach, i nie posiadał praktycznie żadnego doświadczenia politycznego ani wojskowego. Mimo to zdecydował się upomnieć o swoje prawa do dziedzictwa i wkroczył w sam środek burzliwej polityki późnorepublikańskiego Rzymu. Przez kolejne lata walczył z Markiem Antoniuszem, Sekstusem Pompejuszem i innymi rywalami, stopniowo umacniając swoją pozycję.

• W 43 roku p.n.e. zawarł porozumienie z Antoniuszem i Lepidusem, tworząc Drugi Triumwirat.
• W 42 roku p.n.e. rozbił siły Brutusa i Kasjusza w bitwach pod Filippi.
• W 31 roku p.n.e. pokonał Antoniusza i Kleopatrę w morskiej bitwie pod Akcjum.
• W 27 roku p.n.e. senat nadał mu honorowy tytuł Augustus (Czcigodny), który przeszedł do historii.

Ciekawe fakty z życia osobistego

August był postacią pełną sprzeczności, a wiele faktów z jego prywatnego życia zdumiewa historyków. Mimo że stał na czele największego imperium ówczesnego świata, w wielu kwestiach był człowiekiem prostym i skromnym.

Cesarz słynął z niezwykłej oszczędności w codziennym życiu. Pisał, że spał na twardym, niskim łóżku i jadał proste potrawy, takie jak grube pieczywo, małe ryby, ser i zielone figi. Jego styl życia pod tym względem bardziej przypominał zwykłego Rzymianina niż wszechmocnego władcę. Jednocześnie był bardzo wrażliwy na zimno, przez co nawet w umiarkowanie chłodne dni nosił kilka tunik naraz i otulał się ciepłymi togami.

Zdrowie Oktawiana było przez całe życie kruche. Cierpiał na liczne dolegliwości: kamienie nerkowe, reumatyzm, bóle stawów i problemy z wątrobą. Wiele razy jego śmierć wydawała się pewna, a jednak żył lat 75, co jak na standardy antyczne było bardzo długim życiem. Wierzył, że zawdzięcza zdrowie kuracji leczniczymi kąpielami, które regularnie stosował.

W sprawach miłosnych los nie był dla niego łaskawy. Był trzykrotnie żonaty. Ostatnią i najważniejszą żoną Oktawiana była Liwia Druzylla, z którą pozostał przez ponad pięćdziesiąt lat aż do śmierci. Jednak z tego związku nie doczekał się potomka. Jego córka Julia, z pierwszego małżeństwa z Scribonią, przysparzała mu nieustannych kłopotów swoim rozwiązłym życiem, co ostatecznie skończyło się jej wygnaniem na małą wyspę.

Reformy, które zmieniły Rzym

Dorobek Augusta jako reformatora państwa jest ogromny i trudny do przecenienia. Gdy obejmował władzę, Rzym był wyczerpany dziesięcioleciami wojen domowych, jego instytucje były zdysfunkcjonalne, a armia rozszarpana między różnych wodzów. August postawił sobie ambitny cel: odbudować i zreorganizować całe państwo.

Reformy administracyjne

August podzielił prowincje na dwie kategorie. Prowincje senatorskie, spokojne i zamożne, pozostawił pod zarządem senatu. Prowincje cesarskie, położone na niespokojnych granicach, rządził bezpośrednio przez swoich legatów. Taka struktura zapewniała mu faktyczną kontrolę nad armią i finansami, przy zachowaniu pozorów republikanizmu. Stworzył też efektywną administrację centralną, złożoną z lojalnych urzędników wywodzących się często spoza tradycyjnej arystokracji.

Reformy wojskowe

Oktawian August był twórcą pierwszej zawodowej, stałej armii w historii Rzymu. Ustalił liczebność legionów na dwadzieścia pięć jednostek, wprowadził stały żołd i czas służby wynoszący dwadzieścia lat dla legionistów. Utworzył specjalny skarbiec wojskowy (aerarium militare), z którego finansowano wypłaty odpraw dla weteranów. Stworzył też Gwardię Pretoriańską, elitarną formację stacjonującą w Italii, której zadaniem była ochrona cesarza.

Reformy społeczne i obyczajowe

August głęboko przejął się stanem moralnym rzymskiego społeczeństwa. Wydał szereg ustaw mających na celu promowanie małżeństwa, dzietności i tradycyjnych wartości. Kary za cudzołóstwo i bezżenność, ulgi podatkowe dla rodzin wielodzietnych, ograniczenia w wyzwalaniu niewolników, a nawet przepisy dotyczące stroju obywateli podczas publicznych ceremonii, wszystko to było częścią jego ambitnego programu odnowy moralnej Rzymu.

Złoty wiek kultury i budownictwa

Epoka augustowska to jeden z najbardziej błyskotliwych okresów w dziejach kultury śródziemnomorskiej. August doskonale rozumiał, że wielkie państwo potrzebuje wielkiej kultury, i systematycznie patronował artystom, pisarzom oraz budowniczym.

Jego bliski współpracownik Gajusz Cilniusz Mecenas (od którego pochodzi słowo "mecenas") otaczał opieką wybitnych poetów epoki. To za jego protekcją tworzyli Publiusz Wergiliusz Maron, autor "Eneidy", epopei narodowej Rzymian, Kwintus Horacy Flakkus, mistrz liryki, oraz Publiusz Owidiusz Nazon, choć ten ostatni wpadł ostatecznie w niełaskę cesarza i skończył na wygnaniu nad Morzem Czarnym.

W dziedzinie budownictwa August pozostawił Rzym nie do poznania. Sam mawiał, że zastał miasto ceglane, a pozostawił marmurowe. Wśród jego największych dokonań budowlanych wymienić należy:

• Forum Augusta z imponującą Świątynią Marsa Mściciela
• Świątynię Apolla na Palatynie
• Ara Pacis Augustae, ołtarz Pokoju Augustowskiego, arcydzieło rzeźby antycznej
• Mauzoleum Augusta na Polu Marsowym
• Przebudowę świątyni Jowisza Kapitolińskiego i licznych bazylik

Co ciekawe, mówi się, że August nigdy osobiście nie kierował pracami budowlanymi ani nie dowodził armiami w wielkich bitwach. Był przede wszystkim genialnym organizatorem i politykiem, który wiedział, jak dobierać kompetentnych ludzi do właściwych zadań.

Propaganda i wizerunek władcy

Oktawian August był jednym z pierwszych władców, którzy w sposób systematyczny i przemyślany budowali swój publiczny wizerunek. Rozumiał, że trwałość jego władzy zależy nie tylko od siły militarnej, ale także od tego, jak postrzegają go obywatele i podbite ludy.

Portrety Augusta rozpowszechniane w całym imperium (zachowało się ich kilkaset) konsekwentnie przedstawiały go jako młodego, przystojnego, idealnego mężczyznę. Nawet gdy cesarz miał już ponad sześćdziesiąt lat, nowe posągi i popiersie pokazywały twarz trzydziestolatka. Był to świadomy zabieg propagandowy podkreślający cechy boskiego, ponadczasowego władcy.

August umiejętnie łączył swój wizerunek z tradycją republikańską. Oficjalnie odrzucał tytuły królewskie i boskie, podkreślając, że jest tylko "pierwszym obywatelem" (princeps civitatis). W rzeczywistości skupił w swoich rękach władzę o wiele większą niż jakikolwiek dyktator przed nim, lecz czynił to subtelnie, nie drażniąc senatu i tradycjonalistów.

Śmierć, ubóstwienie i dziedzictwo

August zmarł 19 sierpnia 14 roku n.e. w Noli podczas podróży do Kampanii. Miał 75 lat i panował przez 45 lat, najdłużej spośród wszystkich cesarzy w historii Rzymu. Według przekazów jego ostatnie słowa do przyjaciół brzmiały: "Zagrałem rolę dobrze, czy nie? Jeśli tak, bijcie brawo, gdyż komedia dobiegła końca."

Senat oficjalnie zaliczył Augusta w poczet bogów jako Divus Augustus, boskiego Augusta. Jego następca Tyberiusz nakazał wzniesienie mu świątyń w różnych częściach imperium. W wielu prowincjach kult Augusta stał się ważnym elementem życia religijnego i politycznego przez kolejne stulecia.

Dziedzictwo Oktawiana Augusta jest niezmierzone. Stworzony przez niego system rządów przetrwał przez ponad trzy wieki. Tytuł "Augustus" stał się oficjalnym tytułem każdego cesarza rzymskiego. Miesiąc sierpień (August w wielu językach europejskich) otrzymał swoją nazwę na jego cześć, podobnie jak nieco wcześniej lipiec (Julius) ku czci Juliusza Cezara. Kodeks prawny, którym rządził się Rzym za jego czasów, stał się podstawą europejskiej tradycji prawnej. Pax Romana, długi okres pokoju i stabilności, który zainicjował, stworzył warunki do rozkwitu handlu, kultury i nauki na obszarze od Szkocji po Persję.

August a religia i kult władcy

Jednym z najbardziej fascynujących aspektów panowania Oktawiana Augusta była jego rola w religijnym życiu Rzymu i w tworzeniu kultu cesarskiego. August doskonale rozumiał, że w starożytnym Rzymie polityka i religia były ze sobą ściśle splecione, a autorytet władcy wzmacniany przez boskie sankcje był znacznie trwalszy niż władza oparta wyłącznie na sile militarnej.

Już na początku swoich rządów August podjął szeroko zakrojoną akcję restauracji starożytnych kultów i świątyń. Według własnych słów cesarza odrestaurował osiemdziesiąt dwie świątynie w samym Rzymie. Chodziło mu nie tylko o odnowę architektoniczną, lecz przede wszystkim o symboliczne przywrócenie dawnej pobożności, która, jak twierdził, była źródłem dawnej wielkości Rzeczypospolitej. Ustanowił nowe kolegium kapłańskie Fratres Arvales zajmujące się kultami agrarnymi i organizował tradycyjne igrzyska ku czci bogów.

Szczególnym obiektem czci Augusta był Apollo, bóg, z którym cesarz się identyfikował. Świątynia Apolla na Palatynie, zbudowana tuż obok prywatnego domu władcy, miała symbolizować bliski związek między Augustem a tym bóstwem. Legenda głosiła zresztą, że sam Apollo był ojcem Oktawiana, którego matka Atia miała zajść w ciążę podczas snu w świątyni tego boga. Oczywiście były to mity propagandowe, lecz doskonale ilustrują mechanizm budowania boskiego autorytetu.

W prowincjach wschodnich imperium, gdzie tradycja kultu żywego władcy była stara i zakorzeniona, August zezwolił na zakładanie świątyń ku swojej czci, zazwyczaj łącząc swój kult z kultem bogini Romy. Na zachodzie, gdzie takie praktyki były obce kulturze rzymskiej, kult Augusta rozwijał się wolniej i przybrał formę raczej honorową niż stricte religijną. Po śmierci cesarza senat zaliczył go oficjalnie w poczet bogów, co zapoczątkowało trwającą przez stulecia tradycję ubóstwiania władców.

Często zadawane pytania

Dlaczego Oktawian został nazwany Augustem?

Tytuł Augustus (Czcigodny, Wyniosły) nadał mu senat 16 stycznia 27 roku p.n.e. Słowo to wywodzi się z języka łacińskiego i oznacza kogoś o szczególnej godności i świętości, kogoś obdarzonego boskim błogosławieństwem. Wcześniej stosowano je głównie w kontekście religijnym. Było to przemyślane wyróżnienie, które podnosiło status Oktawiana ponad poziom zwykłych śmiertelników, nie czyniąc go jednak formalnie królem ani bogiem.

Czy August rzeczywiście był tak skromny, jak go przedstawiano?

W kwestii osobistego stylu życia August był faktycznie stosunkowo skromny, o czym świadczą liczne przekazy starożytne. Jadał proste posiłki, nosił ubrania szyte przez żonę i córkę, spał na twardym łóżku. Był to jednak tylko jeden aspekt jego osobowości. W sprawach władzy politycznej był bezwzględny, sprytny i nie cofał się przed eliminacją przeciwników. Jego pozorna skromność służyła też celom propagandowym, budując obraz "pierwszego obywatela" wśród równych, nie despotycznego króla.

Jaki był największy militarny błąd Augusta?

Za największą klęskę militarną Augusta uchodzi bitwa w Lesie Teutoburskim w 9 roku n.e., gdy germański wódz Arminius wciągnął w zasadzkę trzy pełne legiony pod dowództwem Publiusza Kwintyliusza Warusa i doszczętnie je rozgromił. Zginęło wówczas około 20 000 żołnierzy. August podobno po tej klęsce przez długi czas chodził nieuczesany i nieogolony, bijąc głową w ściany i wołając: "Warusie, oddaj mi moje legiony!" Klęska ta ostatecznie skłoniła go do zrezygnowania z podboju Germanii i ustalenia granicy na rzece Ren.

Dlaczego sierpień nosi nazwę od Augusta?

Miesiąc sierpień (w językach romańskich: agosto, août, agosto) otrzymał swoją nazwę na cześć Oktawiana Augusta, podobnie jak lipiec upamiętnia Juliusza Cezara. Pierwotnie ósmy miesiąc roku nosił nazwę Sextilis (szósty, według starszego kalendarza). Senat przemianował go w 8 roku p.n.e. na August, aby uhonorować cesarza. Uzasadniono to tym, że właśnie w tym miesiącu August odniósł szereg ważnych zwycięstw, w tym zwycięstwo pod Akcjum (choć bitwa odbyła się faktycznie 2 września).

Kto odziedziczył władzę po Auguście?

August długo zmagał się z problemem sukcesji, gdyż nie miał syna, a kolejni potencjalni następcy umierali przedwcześnie. Ostatecznie władzę objął jego pasierb Tyberiusz Klaudiusz Neron, syn żony Augusta Liwii z pierwszego małżeństwa. Tyberiusz był doświadczonym wodzem, lecz jako władca okazał się postacią mroczną i podejrzliwą, diametralnie różną od publicznego wizerunku swojego ojczyma. Panował do 37 roku n.e.

Co to jest Pax Romana i jak długo trwał?

Pax Romana, czyli Pokój Rzymski, to okres względnej stabilności politycznej i militarnej w Cesarstwie Rzymskim, który trwał od początku panowania Augusta (27 rok p.n.e.) do śmierci cesarza Marka Aureliusza (180 rok n.e.), czyli przez ponad dwa wieki. W tym czasie imperium nie doświadczało większych wojen domowych ani inwazji obcych ludów, dzięki czemu gospodarka, handel i kultura mogły się swobodnie rozwijać. Pax Romana jest uznawany za jeden z najdłuższych okresów pokoju i dobrobytu w dziejach cywilizacji zachodniej.