Manama – stolica Bahrajnu i centrum finansowe Zatoki

Manama (arabski: Al-Manamah) to stolica i największe miasto Królestwa Bahrajnu, położone w północno-wschodniej części wyspy Al-Bahrajn, nad brzegiem Zatoki Perskiej. To nie tylko centrum administracyjne i polityczne całego archipelagu, lecz przede wszystkim jedno z najbardziej dynamicznych centrów finansowych Bliskiego Wschodu, które w ciągu ostatnich stu lat przeistoczyło się z niewielkiego miasteczka portowego w nowoczesną metropolię szklanych wieżowców i islamskiej bankowości. Miasto łączy w sobie wielotysięczną historię z nowoczesną architekturą drapaczy chmur, tradycyjne bazary z luksusowymi centrami handlowymi, a głęboko arabskie korzenie z kosmopolityczną atmosferą charakterystyczną dla globalnych centrów finansowych.

Manama zamieszkana jest przez około 200 tysięcy obywateli bahrajńskich, lecz po uwzględnieniu licznej społeczności ekspatriantów faktyczna populacja sięga blisko 500 tysięcy, a cała aglomeracja skupiająca sąsiednie miejscowości liczy ponad 800 tysięcy mieszkańców. To ponad połowa całkowitej ludności Bahrajnu. Wysoki odsetek ludności stanowią pracownicy zagraniczni z Azji Południowej (Indie, Pakistan, Bangladesz), Filipin i krajów arabskich, co nadaje miastu wyraźnie międzynarodowy charakter. Bahrajn jest bowiem jednym z najbardziej otwartych na cudzoziemskich pracowników państw Zatoki Perskiej.

Geograficzne i strategiczne położenie

Bahrajn jest archipelagiem złożonym z ponad 30 wysp, z których największa nosi tę samą nazwę co cały kraj. Manama leży na północno-wschodnim krańcu tej wyspy, w miejscu, gdzie ląd łagodnie przechodzi w płycizny Zatoki Perskiej. Strategiczne położenie na skrzyżowaniu morskich szlaków handlowych łączących Mezopotamię, Indie i wybrzeże Afryki Wschodniej od tysiącleci decydowało o znaczeniu tego miejsca. Kupcy z całego regionu korzystali z bahrajńskich portów jako z naturalnego pośrednika w wymianie towarów między Wschodem a Zachodem.

Od 1986 roku Bahrajn jest połączony z Arabią Saudyjską mostem King Fahd Causeway, mającym 25 kilometrów długości. Ta przeprawa drogowa, biegnąca częściowo na groblach i częściowo nad wodą przez płycizny Zatoki Perskiej, całkowicie odmieniła relacje Manamy z sąsiednim krajem. Weekendowe wyjazdy mieszkańców Arabii Saudyjskiej do stosunkowo liberalnej Manamy stały się zjawiskiem masowym. Dzięki mostowi Manama stała się faktycznym centrum usługowym, rozrywkowym i handlowym dla mieszkańców sąsiednich regionów. Trwają też zaawansowane rozmowy na temat budowy kolei i nowego mostu łączącego Bahrajn z Katarem.

Historia: od Dilmun do niepodległego królestwa

Dzieje Bahrajnu i Manamy sięgają ponad pięć tysięcy lat wstecz. Na terenie wysp rozkwitała starożytna cywilizacja Dilmun, wzmiankowana w sumeryjskich tekstach jako kraina pełna słodkiej wody i bogactw, swego rodzaju „raj na ziemi" starożytnego świata. Dilmun było ważnym centrum wymiany handlowej między Mezopotamią a cywilizacją doliny Indusu, a jego kupcy obracali miedzią, kłami słoniowymi, perłami i korzeniami. Liczne stanowiska archeologiczne na wyspach, w tym słynna twierdza Qal'at al-Bahrajn, świadczą o wielowiekowej ciągłości osadnictwa.

Pierwsza historyczna wzmianka o samej Manamie pochodzi z 1330 roku, kiedy miasto pojawiło się w arabskich źródłach jako lokalne centrum handlowe. Przez kolejne stulecia Bahrajnem rządzili kolejno lokalni emirowie arabscy, portugalscy konkwistadorzy (w latach 1521-1602), perscy Safawidzi i ponownie lokalni władcy arabscy. W 1783 roku archipelag zdobył ród Al-Chalifa z arabskiego plemienia Al-Utub, przybyłego z Półwyspu Arabskiego. Ród ten panuje nad wyspami do dnia dzisiejszego. Przez XIX wiek Bahrajn pozostawał pod protektoratem brytyjskim, który dawał krajowi ochronę przed presją sąsiadów w zamian za kontrolę brytyjską nad polityką zagraniczną. Pełną niepodległość Bahrajn odzyskał 15 sierpnia 1971 roku, a Manama została wówczas oficjalnie ogłoszona stolicą nowego suwerennego państwa.

Rewolucja naftowa i transformacja gospodarcza

Najważniejszym przełomem w nowożytnej historii Manamy było odkrycie ropy naftowej w 1932 roku. Bahrajn stał się tym samym pierwszym krajem na arabskim wybrzeżu Zatoki Perskiej, który rozpoczął komercyjne wydobycie ropy, wyprzedzając pod tym względem takie państwa jak Arabia Saudyjska czy Kuwejt. Wydobyta ropa była przetwarzana w nowoczesnej rafinerii w Sakhir, a przychody z eksportu całkowicie odmieniły oblicze Manamy. Zamiast tradycyjnych domów z gliny i kamienia wyrosły nowoczesne budynki biurowe i mieszkalne, rozbudowano infrastrukturę drogową, portową i edukacyjną, a miasto przeistoczyło się w jeden z najnowocześniejszych ośrodków całego regionu.

Ponieważ bahrajńskie złoża ropy są stosunkowo skromne w porównaniu z zasobami sąsiadów i stopniowo się wyczerpują, władze od lat 70. XX wieku świadomie i systematycznie dywersyfikowały gospodarkę. Manama stała się pionierem bankowości islamskiej, rozwijając instrumenty finansowe zgodne z zasadami szariatu, które zabraniają pobierania odsetek, lecz dopuszczają inne formy finansowania. Dziś usługi finansowe wytwarzają ponad 16 procent PKB Bahrajnu, a w mieście działają ponad dwa setki banków, funduszy inwestycyjnych i innych instytucji finansowych, w tym wiele ze statusem regionalnej siedziby dla całego Bliskiego Wschodu. Bahrajn był też pionierem prywatyzacji, liberalizacji handlu i wprowadzania stref wolnego handlu w regionie.

Centrum finansowe i nowoczesna architektura

Współczesna Manama jest rozpoznawalna przede wszystkim przez spektakularną sylwetkę nowoczesnych wieżowców skupionych w kilku dzielnicach biznesowych wzdłuż wybrzeża Zatoki Perskiej. Najbardziej wyróżniającym się kompleksem jest Bahrain Financial Harbour, zbudowany bezpośrednio nad brzegiem zatoki na obszarze odzyskanym z morza. Dwie bliźniacze wieże liczące po 53 piętra, wznoszące się na wysokość 260 metrów i ukończone w 2009 roku, stały się symbolem finansowych ambicji Manamy. Kompleks mieści siedziby banków, funduszy inwestycyjnych, kancelarii prawnych oraz luksusowe apartamenty, hotele i centrum handlowe.

Innym ikonicznym obiektem jest Bahrain World Trade Center, wyróżniający się tym, że jako pierwszy wieżowiec na świecie posiada zintegrowane turbiny wiatrowe wbudowane pomiędzy dwie bliźniacze wieże biurowe. Trzy turbiny o łącznej mocy 675 kW zostały zaprojektowane tak, by czerpać energię z wiatru wiejącego znad zatoki. Innowacyjny projekt, ukończony w 2008 roku, zdobył liczne nagrody architektoniczne i stał się symbolem proekologicznych aspiracji Manamy. Na liście znaczących obiektów nowoczesnej architektury stolicy znajdują się też: kompleks Bahrain Bay, wieżowce Almoayyed Tower i Arcapita Tower oraz rozbudowany kompleks hoteli wzdłuż King Faisal Highway.

Równolegle z rozwojem centrum biznesowego Manama inwestuje w rozbudowę sztucznych wysp i terenów rekultywowanych z morza. Bahrajn jest jednym z liderów rekultywacji morskiej na Bliskim Wschodzie, a sztuczne wyspy powiększają terytorium kraju o kolejne kilometry kwadratowe, oferując miejsce pod luksusowe osiedla i obiekty komercyjne.

Tradycja i dziedzictwo kulturowe

Mimo imponującego tempa modernizacji Manama zachowuje ważne świadectwa swojej wielowiekowej przeszłości. W sercu starego miasta przetrwał tradycyjny bazar, Manama Suq, którego labirynt wąskich uliczek i kramów z przyprawami, złotem, tekstyliami i tradycyjnym rzemiosłem tworzy żywy, aromatyczny kontrast z sąsiadującymi drapaczami chmur. Bramą do bazaru jest Bab Al Bahrain, wzniesiony w 1949 roku przez Brytyjczyków gmach w stylu arabskim, który niegdyś mieścił biura administracji kolonialnej, a dziś jest punktem wyjścia dla turystów odkrywających historyczne centrum i centrum informacji turystycznej.

Do najważniejszych instytucji kulturalnych i historycznych należą:

• Muzeum Narodowe Bahrajnu, otwarte w 1988 roku jako jedno z pierwszych takich obiektów w regionie. Zbiory obejmują ponad sześć tysięcy lat historii archipelagu, od artefaktów cywilizacji Dilmun przez epokę handlu perłami po eksponaty z czasów odkrycia ropy naftowej i współczesności.
• Muzeum Perłarstwa (Pearling Path), które wraz ze szlakiem dawnych domów perlarzy w pobliskim Muharraq zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2012 roku. Ekspozycja dokumentuje tradycję nurków poławiających perły, ich wyposażenie, organizację wypraw oraz rolę perłarstwa w bahrajńskiej kulturze i gospodarce aż do XX wieku.
• Muzeum Dziedzictwa Beit Al Quran, poświęcone koranicznej kaligrafii, iluminowanym manuskryptom i islamskiej sztuce.
• Twierdza Bahrajnu (Qal'at al-Bahrajn), wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2005 roku, leżąca poza centrum Manamy. Forteca budowana i rozbudowywana przez kolejnych władców, od Dilmun przez Persów i Portugalczyków po Al-Chalifów, jest symbolem wielowarstwowej historii wysp.

Klimat i środowisko naturalne

Manama leży w strefie klimatu pustynnego (według klasyfikacji Koppena: BWh), charakteryzującego się ekstremalnymi upałami latem i łagodnymi zimami. Temperatury w lipcu i sierpniu regularnie przekraczają 40 stopni Celsjusza, a wysoka wilgotność względna, przekraczająca niekiedy 90 procent i będąca efektem sąsiedztwa ciepłego morza, sprawia, że odczuwalny komfort termiczny jest jeszcze niższy. Zimy bahrajńskie są przyjemne i słoneczne, ze średnią temperaturą w okolicach 15-20 stopni w grudniu i styczniu, i stanowią główny sezon turystyczny. Opady deszczu są minimalne, wynoszą zaledwie 70-80 mm rocznie, a padają głównie w miesiącach zimowych.

Poważnym wyzwaniem środowiskowym jest zaopatrzenie w wodę pitną. Zasoby wód gruntowych Bahrajnu są bardzo ograniczone i coraz bardziej zasolone wskutek nadmiernej eksploatacji. Kraj jest jednym z największych na świecie konsumentów wody desalinizowanej: ogromne instalacje odsalania wody morskiej zapewniają niemal całość potrzeb ludności. Szybka urbanizacja, intensywna rekultywacja wybrzeży i ruchu morskiego stwarzają też poważne problemy z jakością środowiska morskiego i zanieczyszczeniem wybrzeży.

Edukacja, sport i życie kulturalne

Manama jest centrum edukacyjnym Bahrajnu z kilkoma wyższymi uczelniami publicznymi i prywatnymi, w tym Uniwersytetem Bahrajnu, Arabskim Instytutem Bankowym, Królewską Akademią Nauk Policyjnych i licznymi oddziałami zagranicznych uczelni z USA, Wielkiej Brytanii i Australii. Wysoki poziom wykształcenia obywateli, w tym wysoki wskaźnik alfabetyzacji i rosnący udział kobiet w szkolnictwie wyższym, jest jednym z filarów bahrajńskiej strategii gospodarczej. Miasto jest siedzibą bahrajńskich mediów publicznych, teatrów i galerii sztuki. Coroczny Bahrain International Air Show przyciąga przemysł lotniczy z całego świata. Poza wyścigami Formuły 1 w Sakhir Manama gości regularnie zawody piłkarskie, tenisowe i golfowe rangi międzynarodowej, potwierdzając swoją rolę jako centrum sportowego i rozrywkowego regionu Zatoki Perskiej. Miasto dysponuje rozbudowaną siecią centrów handlowych, restauracji i hoteli, czyniąc je jedną z głównych destynacji weekendowych dla mieszkańców całej wschodniej Arabii Saudyjskiej.

Często zadawane pytania

Dlaczego Manama jest stolicą Bahrajnu?

Manama pełni rolę stolicy Bahrajnu ze względu na swoje historyczne i geograficzne znaczenie. Leży w najbardziej dostępnej, najgęściej zaludnionej i najlepiej skomunikowanej części archipelagu, a przez wieki była centrum handlu, administracji i dyplomacji. Po uzyskaniu przez Bahrajn niepodległości w 1971 roku naturalnie stała się siedzibą parlamentu, rządu, królewskiego dworu i misji dyplomatycznych. Dziś jest też największym miastem i centrum gospodarczo-finansowym całego królestwa.

Czy Manama jest ważnym centrum finansowym?

Tak. Manama jest jednym z największych centrów finansowych Bliskiego Wschodu, plasując się zaraz za Dubajem i Abu Zabi. W mieście działa ponad dwieście banków i instytucji finansowych, w tym wiele specjalizujących się w bankowości islamskiej. Bahrajn był pionierem islamskich instrumentów finansowych i pozostaje wiodącym centrum ich regulacji i emisji. Centralny Bank Bahrajnu (CBB) cieszy się opinią jednego z najlepiej regulowanych organów nadzoru finansowego w regionie. Sektor finansowy odpowiada za ponad 16 procent PKB kraju.

Jakie są najważniejsze atrakcje turystyczne Manamy?

Do najważniejszych atrakcji należą: Muzeum Narodowe Bahrajnu, bazar Manama Suq z Bab Al Bahrain, Bahrain Financial Harbour i Bahrain World Trade Center, oraz w okolicy: Twierdza Bahrajnu wpisana na Listę UNESCO, Muzeum Perłarstwa i szlak perłarski w Muharraq wpisane na Listę UNESCO, a także tor Formuły 1 Bahrain International Circuit w Sakhir i Bahrain National Museum. Miłośnicy historii mogą też odwiedzić kopiec grobowy Wielki Tumulus i ruiny Barbar Temple z epoki Dilmun.

Jaka jest religia dominująca w Manamie?

Islam jest religią państwową Bahrajnu i dominującą wiarą mieszkańców Manamy. Bahrajn jest jednak krajem o specyficznym podziale wyznaniowym: według różnych szacunków od 55 do 70 procent obywateli bahrajńskich to muzułmanie szyiccy, a od 25 do 40 procent to muzułmanie sunniccy. Rządzący ród Al-Chalifa oraz rząd są sunnickie. Duże społeczności ekspatriantów oznaczają też obecność w mieście chrześcijan, hinduistów i buddystów.

Kiedy odbywa się Grand Prix Bahrajnu Formuły 1?

Grand Prix Bahrajnu jest stałą rundą Mistrzostw Świata Formuły 1 i odbywa się na torze Bahrain International Circuit w Sakhir, około 30 km od centrum Manamy. Wyścig jest rozgrywany zazwyczaj w marcu lub na początku kwietnia, a Bahrajn często otwiera sezon wyścigowy Formuły 1. Tor Sakhir był też miejscem pierwszego w historii nocnego wyścigu F1 w 2014 roku.

Jak Bahrajn zdywersyfikował gospodarkę po wyczerpaniu się ropy?

Bahrajn, jako pierwszy producent ropy w regionie, był też pierwszym, który musiał zmierzyć się z kurczącymi się zasobami. Od lat 70. XX wieku władze konsekwentnie rozwijały sektor finansowy (islamska bankowość, fundusze inwestycyjne), turystykę, logistykę i przemysł. Koncern ALBA (Aluminium Bahrain) to jedna z największych hut aluminium na świecie, a Bahrajn jest ważnym centrum napraw i serwisowania dla marynarki handlowej Zatoki. Dzięki tej dywersyfikacji standard życia pozostaje wysoki mimo malejących przychodów z ropy.