Sarajewo: stolica Bośni i Hercegowiny

Sarajewo (bośn. Sarajevo) to stolica i największe miasto Bośni i Hercegowiny, leżące w wąskiej dolinie rzeki Miljacki u podnóża góry Trebević, na wysokości około 500 metrów nad poziomem morza. Miasto zamieszkuje około 275 tysięcy osób w granicach administracyjnych, a cały kanton sarajewski liczy ponad 413 tysięcy mieszkańców. Sarajewo jest centrum politycznym, gospodarczym i kulturowym kraju, a jednocześnie jednym z najbardziej wielokulturowych miast Europy, gdzie przez wieki współistniały cztery wielkie religie: islam, katolicyzm, prawosławie i judaizm. Miasto jest często nazywane "Europejską Jerozolimą" właśnie ze względu na tę wyjątkową mozaikę wyznaniową.

Historia Sarajewa sięga epoki prehistorycznej, jednak nowoczesne miasto wykształciło się jako osmańska twierdza w XV wieku. Przez setki lat pełniło rolę miejsca spotkań Wschodu i Zachodu, islamu i chrześcijaństwa, co odcisnęło trwałe piętno na jego architekturze, kuchni i mentalności mieszkańców. W XX wieku Sarajewo stało się świadkiem dwóch kluczowych momentów historii: zamachu w 1914 roku, który zapoczątkował I wojnę światową, oraz tragicznego oblężenia w latach 1992-1996. Dziś miasto powoli odbudowuje się i na nowo staje się ważnym punktem na mapie turystycznej Europy.

Położenie geograficzne i klimat

Sarajewo leży w centralnej części Bałkanów, w kotlinie otoczonej wzgórzami i górami ze wszystkich stron. Rzeka Miljacka, przepływająca przez centrum miasta, przez wieki wyznaczała naturalną oś jego rozwoju i do dziś stanowi nieodłączny element pejzażu miejskiego. Miasto graniczy z malowniczymi szczytami: Trebevićiem (1627 m n.p.m.), Bjelasnicą (2067 m n.p.m.), Jahorią i Igmanem, które zimą zamieniają się w popularne trasy narciarskie, a latem są chętnie odwiedzane przez turystów i mieszkańców szukających wytchnienia od upałów.

Klimat Sarajewa ma charakter kontynentalny z wyraźnymi wpływami alpejskimi. Zimy bywają mroźne i śnieżne, co sprawiło, że miasto było idealnym gospodarzem zimowych igrzysk olimpijskich. Pokrywa śnieżna utrzymuje się przez kilka tygodni lub nawet miesięcy. Lata są ciepłe i stosunkowo suche, z temperaturami sięgającymi 30 stopni Celsjusza. Wiosna i jesień są łagodne i deszczowe. Średnia roczna temperatura wynosi około 10 stopni Celsjusza, a roczne opady przekraczają 900 milimetrów.

Podział administracyjny i sąsiadujące gminy

Bośnia i Hercegowina jest krajem podzielonym na dwa główne podmioty: Federację Bośni i Hercegowiny oraz Republikę Serbską. Sarajewo leży w obrębie Federacji i pełni funkcję de facto stolicy całego państwa, choć formalny status prawny jest skomplikowany. Miasto administracyjnie składa się z czterech gmin: Centar, Novo Sarajevo, Novi Grad i Stari Grad, a cały kanton sarajewski obejmuje łącznie dziewięć gmin. Lotnisko Sarajewo obsługuje połączenia z całą Europą, a miasto łączą z resztą kraju drogi ekspresowe prowadzące na zachód ku Splitu i Chorwacji oraz na północ ku Zagrzebiowi i Belgradowi.

Początki i okres osmański (XV-XIX wiek)

Nowoczesne Sarajewo powstało w 1461 roku, kiedy osmański wielkorządca Isa-beg Ishaković założył osadę przy istniejącej już słowiańskiej wsi Vrhbosna. Nazwa miasta pochodzi od tureckiego słowa saray (pałac, dwór) oraz słowiańskiego sufiksu ova (pole, równina), co można tłumaczyć jako "pole przy dworze" lub "pałacowe pole". Osada szybko rozrastała się w ważne centrum administracyjne i handlowe Imperium Osmańskiego na Bałkanach.

W XVI wieku miasto przeżywało okres intensywnego rozkwitu za rządów osmańskiego sandżakbeja Gazi Husrev-bega. Ten wybitny administrator i mecenas sztuki ufundował w Sarajewie wiele trwałych budowli: wielki meczet (Begova džamija), łaźnię (hamam), bibliotekę, szkołę religijną (medresę) i karawanseraj. Zespół tych budowli, skupiony wokół bazaru Baščaršija, tworzy do dziś sercem historycznego Sarajewa. Sam Gazi Husrev-beg spoczął w mauzoleum przy swoim meczecie, które do dziś jest miejscem pielgrzymek.

• 1461: założenie osmańskiej osady przez Isa-bega Ishakovicia w miejscu słowiańskiej wsi Vrhbosna
• 1462: założenie targu Baščaršija jako centrum handlowego i rzemieślniczego
• XVI wiek: intensywny rozkwit miasta za Gazi Husrev-bega; budowa meczetu, hamamu, medresy i biblioteki
• 1660: pożar, który zniszczył dużą część miasta, a następnie jego odbudowa
• 1850: osmańska reforma administracyjna uczyniła Sarajewo stolicą Bośni i Hercegowiny

Przez cztery wieki osmańskiego panowania Sarajewo stało się tętniącym życiem wieloetnicznym miastem. Obok muzułmańskich meczetów wznosiły się katolickie i prawosławne kościoły, a w dzielnicy zwanej "Charsija" kwitło życie kupieckie z udziałem Turków, Bośniaków, Żydów sefardyjskich i chrześcijańskich Bałkańczyków. To właśnie w tym okresie ukształtował się unikalny sarajewski charakter koegzystencji różnych wyznań i kultur.

Okres austro-węgierski (1878-1918) i zamach 1914 roku

Po kongresie berlińskim w 1878 roku Austro-Węgry przejęły kontrolę nad Bośnią i Hercegowiną, formalnie anektując prowincję w 1908 roku. Sarajewo zachowało status siedziby administracyjnej i w ciągu kilku dekad zostało gruntownie zmodernizowane zgodnie z europejskimi standardami urbanistycznymi. Austro-Węgry wybudowały nowe reprezentacyjne dzielnice w stylu historyzmu i secesji: szeroki bulwar wzdłuż Miljacki (dziś Obala Kulina Bana), ratusz miejski (Vijećnica), katedrę Serca Jezusowego, gmach Narodowego Muzeum Bośni i Hercegowiny oraz nowoczesną infrastrukturę wodociągową, kanalizacyjną i tramwajową.

Charakterystyczną i zaskakującą cechą Sarajewa jest widoczna fizyczna granica między osmańską wschodnią częścią starówki a austro-węgierską zachodnią częścią. Przechodząc kilkaset metrów wzdłuż ulicy Ferhadija, można dosłownie "przekroczyć" granicę między architekturą orientalną a środkowoeuropejską, między minaretami a neobarokowymi fasadami. To unikalne zjawisko czyni Sarajewo jedynym w swoim rodzaju miastem w Europie.

28 czerwca 1914 roku w Sarajewie doszło do wydarzenia, które odmieniło losy świata. Bośniacki Serb Gavrilo Princip, dziewiętnastoletni student należący do nacjonalistycznej organizacji Młoda Bośnia (Mlada Bosna), zastrzelił na moście Łacińskim (Latinska ćuprija) austriackiego następcę tronu arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego małżonkę księżną Zofię. Zamach był wynikiem wielomiesięcznych przygotowań grupy serbskich nacjonalistów, związanych z tajną organizacją Czarna Ręka. Śmierć arcyksięcia stała się bezpośrednim pretekstem do wybuchu I wojny światowej. Most Łaciński, przy którym doszło do zamachu, do dziś jest jedną z głównych atrakcji turystycznych Sarajewa, a obok niego stoi Muzeum Sarajewa poświęcone tym wydarzeniom.

Sarajewo w Jugosławii i Zimowe Igrzyska Olimpijskie 1984

Po I wojnie światowej i rozpadzie Austro-Węgier Sarajewo stało się częścią Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (przemianowanego w 1929 roku na Jugosławię). Podczas II wojny światowej miasto znalazło się pod okupacją hitlerowskich Niemiec i faszystowskiego Niepodległego Państwa Chorwackiego. Tragicznym echem tej epoki jest los sarajewskich Żydów sefardyjskich, których społeczność liczyła przed wojną kilka tysięcy osób i niemal całkowicie zginęła w Holokauście. Po wojnie Jugosławia pod rządami Josipa Broza Tity odbudowała i rozbudowała miasto: powstawały nowe osiedla mieszkaniowe, zakłady przemysłowe oraz instytucje kulturalne i naukowe.

Najjaśniejszym momentem powojennej historii Sarajewa stały się XIV Zimowe Igrzyska Olimpijskie w 1984 roku. Były to pierwsze zimowe igrzyska rozgrywane w słowiańskojęzycznym kraju oraz jedyne zimowe igrzyska w państwie komunistycznym przed Pekinem 2022. Zawody odbyły się w dniach 8-19 lutego 1984 roku i wzięło w nich udział ponad 1270 sportowców z 49 krajów. Wybudowano nowoczesne skocznie narciarskie na Igmanie, tory bobslejowe i saneczkowe na Trebeviciiu, stoki narciarskie na Bjelašnicy i Jahorinie. Lodowisko Zetra w centrum miasta gościło zawody w łyżwiarstwie figurowym i hokeju na lodzie. Igrzyska były uznawane za wzorowo zorganizowane i przyniosły Sarajewu ogromny rozgłos oraz setki tysięcy turystów.

Oblężenie Sarajewa 1992-1996

Rozpad Jugosławii na początku lat 90. XX wieku doprowadził do jednej z największych tragedii w historii współczesnej Europy. W 1992 roku Bośnia i Hercegowina ogłosiła niepodległość, co wywołało zbrojny konflikt między Bośniakami i Chorwatami a bośniackimi Serbami, wspieranymi przez Jugosłowiańską Armię Ludową. Siły Republiki Serbskiej okrążyły Sarajewo na wzgórzach otaczających miasto i rozpoczęły oblężenie, trwające od 5 kwietnia 1992 do 29 lutego 1996 roku, łącznie 1425 dni.

Jest to najdłuższe oblężenie stolicy w historii nowoczesnej wojskowości, przekraczające nawet oblężenie Leningradu podczas II wojny światowej. Przez cały czas oblężenia miasto było nieustannie ostrzeliwane artylerią, bombardowane moździerzami i nękane przez snajperów, którzy strzelali do cywilów. Zginęło ponad 12 tysięcy sarajewian, w tym około 1500 dzieci. Setki tysięcy osób opuściło miasto jako uchodźcy. Dawny tor bobslejowy olimpijski z 1984 roku stał się pozycją artyleryjską Sił Zbrojnych Republiki Serbskiej, a obiekty olimpijskie na Trebeviciiu uległy zniszczeniu lub poważnym uszkodzeniom.

Pomimo oblężenia miasto nie skapitulowało. Organizowano akcje humanitarne, aktorzy teatralni grali spektakle w piwnicach bez prądu i ogrzewania, a dziennikarze z całego świata relacjonowali losy oblężonego miasta. Oblężenie zakończyło się po podpisaniu porozumień pokojowych z Dayton w grudniu 1995 roku.

• 5 kwietnia 1992: początek oblężenia Sarajewa przez siły Republiki Serbskiej
• 1425 dni: czas trwania oblężenia (najdłuższe w historii nowoczesnej wojskowości)
• ponad 12 000 zabitych cywilów, w tym około 1500 dzieci
• grudzień 1995: porozumienia z Dayton kończące wojnę w Bośni
• 29 lutego 1996: zakończenie oblężenia i reunifikacja miasta pod rządem bośniacko-chorwackim

Zabytki, architektura i kultura Sarajewa

Sarajewo oferuje wyjątkowe bogactwo zabytków odzwierciedlających jego wielowarstwową historię. Wyjątkową osobliwością jest fakt, że na centralnym obszarze Starego Miasta sąsiadują ze sobą meczet, synagoga, katolicki kościół i prawosławna cerkiew, co nie ma odpowiednika w żadnym innym europejskim mieście. Ta wieloreligijna tkanka miejska jest żywym dowodem stuleci koegzystencji różnych kultur.

Stare Miasto i Baščaršija

Sercem osmańskiej części Sarajewa jest Baščaršija z charakterystyczną fontanną Sebilj z XIX wieku, która stała się niekwestionowanym symbolem miasta. Wokół niej skupiają się kramiki i kawiarnie, a uliczkami bazaru sunął tłum turystów i mieszkańców pijących bośniacką kawę podawaną w miedzianej dżeźwie. Meczet Gazi Husrev-bega (Begova džamija), wzniesiony w XVI wieku, jest największym i najważniejszym meczetem w Bośni i Hercegowiny. Obok niego stoi medresa Seldžukija, gdzie do dziś kształcą się młodzi Muzułmanie. Stara Twierdza (Bijela Tabija) na wzgórzu ponad Baščaršiją oferuje panoramiczny widok na całe miasto i otaczające góry.

Dzielnica austro-węgierska i Most Łaciński

Wzdłuż bulwaru Ferhadija i nabrzeża Miljacki stoją imponujące budowle z epoki austro-węgierskiej: neorenesansowy ratusz Vijećnica, odbudowany po celowym podpaleniu w 1992 roku i ponownie otwarty w 2014 roku, katedra Serca Jezusowego i gmach Narodowego Muzeum Bośni i Hercegowiny z bogatymi zbiorami archeologicznymi i przyrodniczymi. Most Łaciński (Latinska ćuprija), przy którym Gavrilo Princip zastrzelił arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, jest jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc historycznych w całym regionie.

Życie kulturalne i festiwale

Sarajewo jest prężnym centrum kulturalnym z bogatym kalendarzem imprez. Każdego roku w sierpniu odbywa się renomowany Sarajevo Film Festival (SFF), jeden z najważniejszych festiwali filmowych w Europie Środkowej i Wschodniej, przyciągający gwiazdy światowego kina i tysiące widzów. W październiku miasto gości Międzynarodowy Festiwal Teatralny MESS. Działa też kilka teatrów repertuarowych, Filharmonia Sarajewska i kilkanaście galerii sztuki. Wyjątkowym miejscem na kulturalnej mapie jest biblioteka Vijećnica, dawny ratusz, gdzie przed oblężeniem i pożarem z 1992 roku zgromadzono bezcenne zbiory manuskryptów i starodruków. Wiele z nich spłonęło, jednak biblioteka po odbudowie jest ponownie centrum życia kulturalnego.

Wartym uwagi jest historyczny rekord: w 1885 roku Sarajewo jako pierwsze miasto w Europie (i drugie na świecie po San Francisco) uruchomiło pełnoetatową sieć tramwajów elektrycznych, co świadczy o zaawansowaniu technologicznym ówczesnego miasta.

Gospodarka i turystyka

Sarajewo jest głównym centrum gospodarcze Bośni i Hercegowiny. W mieście i okolicach działają liczne przedsiębiorstwa z branży handlowej, usługowej i produkcyjnej. Sektor publiczny pozostaje ważnym pracodawcą ze względu na funkcje stolicy państwa. Turystyka odgrywa rosnącą rolę w miejskiej gospodarce: Sarajewo przyciąga coraz więcej gości zainteresowanych historią Bałkanów, wielokulturowym charakterem miasta oraz sportem zimowym w pobliskich górach. Linia tramwajowa, odziedziczona jeszcze z epoki austro-węgierskiej, jest nadal głównym środkiem transportu publicznego w mieście.

Po zakończeniu oblężenia i porozumieniach z Dayton Sarajewo przeszło przez powolny, lecz konsekwentny proces odbudowy i modernizacji. Centrum handlowe BBI Centar, zbudowane na miejscu dawnego olimpijskiego kompleksu, symbolizuje nowoczesne aspiracje miasta. Linia tramwaju łączy historyczne centrum z nowymi dzielnicami, a w pobliskich górach zmodernizowano wyciągi narciarskie na Bjelašnicy i Jahorinie.

Często zadawane pytania

Jakie miasto jest stolicą Bośni i Hercegowiny?

Stolicą Bośni i Hercegowiny jest Sarajewo. Miasto leży w dolinie rzeki Miljacki na wysokości około 500 metrów nad poziomem morza i liczy około 275 tysięcy mieszkańców w granicach administracyjnych. Pełni funkcję centrum politycznego, gospodarczego i kulturalnego kraju oraz jest siedzibą rządu i parlamentu Bośni i Hercegowiny.

Skąd pochodzi nazwa Sarajewo?

Nazwa Sarajewo wywodzi się z języka tureckiego: saray oznaczające pałac lub dwór, oraz słowiańskiego przyrostka ova, który oznacza pole lub równinę. Dosłowne tłumaczenie to "pole przy pałacu". Miasto zostało założone w 1461 roku przez osmańskiego wielkorządcę Isa-bega Ishakovicia na miejscu starszej słowiańskiej osady Vrhbosna.

Dlaczego Sarajewo jest znane w historii świata?

Sarajewo jest znane przede wszystkim z zamachu z 28 czerwca 1914 roku, kiedy Gavrilo Princip zastrzelił tu arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Zamach ten stał się bezpośrednim pretekstem do wybuchu I wojny światowej. Miasto jest znane również z Zimowych Igrzysk Olimpijskich 1984 oraz z tragicznego oblężenia w latach 1992-1996, najdłuższego oblężenia stolicy w historii nowoczesnej wojskowości.

Jak długo trwało oblężenie Sarajewa?

Oblężenie Sarajewa trwało 1425 dni, od 5 kwietnia 1992 do 29 lutego 1996 roku. Jest to najdłuższe oblężenie stolicy w historii nowoczesnej wojskowości, dłuższe nawet od oblężenia Leningradu w II wojnie światowej. Podczas oblężenia zginęło ponad 12 tysięcy cywilów, w tym około 1500 dzieci.

Co warto zobaczyć w Sarajewie?

W Sarajewie warto odwiedzić Baščaršiję z fontanną Sebilj, meczet Gazi Husrev-bega, ratusz Vijećnica, Most Łaciński (miejsce zamachu 1914), Stare Miasto z unikalnym połączeniem osmańskiej i austro-węgierskiej architektury, a także Muzeum Sarajewa i Narodowe Muzeum Bośni i Hercegowiny. Warto też wybrać się na pobliskie góry Trebević lub Bjelašnica, z których roztaczają się wspaniałe widoki na miasto.

Ile mieszkańców liczy Sarajewo?

W granicach administracyjnych Sarajewo zamieszkuje około 275 tysięcy osób. Cały kanton sarajewski, obejmujący miasto i pobliskie gminy, liczy ponad 413 tysięcy mieszkańców. Przed oblężeniem lat 90. populacja była znacząco wyższa i sięgała około 500 tysięcy osób, jednak część mieszkańców opuściła miasto podczas konfliktu i nie powróciła.