Aszchabad - stolica Turkmenistanu: Biale Miasto Marmuru

Aszchabad (turkm. Aşgabat) jest stolicą Turkmenistanu, położoną na południu kraju w wąskim pasie nizinnym między pustyną Kara-kum a pasmem górskim Kopetdag, tuż przy granicy z Iranem. Miasto wyróżnia się na tle wszystkich stolic świata niezwykłą architekturą: w 2013 roku Księga Rekordów Guinnessa przyznała Aszchabadowi tytuł miasta z największą koncentracją białych marmurowych budynków na świecie. Ponad 540 obiektów pokrytych białym marmurem, zajmujących łącznie ponad 4,5 miliona metrów kwadratowych, tworzy widok porównywalny do snu o utopijnym mieście przyszłości.

Historia Aszchabadu jest jednak naznaczona traumą: w 1948 roku miasto zostało doszczętnie zniszczone przez jedno z najsilniejszych trzęsień ziemi w historii Związku Radzieckiego. Odbudowane w typowym stylu sowieckim, po upadku ZSRR przeobraziło się w miejsce realizacji megalomańskiej wizji prezydenta Saparmurata Niyazowa, który uczynił ze stolicy pomnik własnego kultu. Dziś Aszchabad fascynuje i niepokoi jednocześnie, jako miasto spektakularne i wyludnione, bogate i hermetyczne.

Geneza i historia Aszchabadu do II wojny światowej

Aszchabad jako zorganizowana osada miejska powstał w wyniku podboju rosyjskiego. W 1881 roku wojska carskie zajęły oazę Achal-Tekke, zamieszkałą przez turkmański klan Tekke. Rok później Rosjanie założyli w tym miejscu garnizon wojskowy, który z czasem przekształcił się w miasto administracyjne. Nazwa Aszchabad (lub Aszkabad) pochodzi prawdopodobnie z języka perskiego i oznacza dosłownie "miasto miłości" lub "miasto zbudowane z miłością" (asz lub eshq znaczy "miłość", a abad "miasto, miejsce zamieszkałe").

Na przełomie XIX i XX wieku Aszchabad rozwijał się jako centrum administracyjne i kolejowe rosyjskiego Zakaspijskiego Obwodu. Kolej Zakaspijska, biegnąca przez miasto od 1885 roku, łączyła Krasnowodsk nad Morzem Kaspijskim z Samarkandą i odgrywała kluczową rolę strategiczną i handlową. Wokół linii kolejowej wyrosły dzielnice z zabudową ceglaną, urzędami i koszarami.

Po rewolucji bolszewickiej i zakończeniu walk domowych Aszchabad stał się stolicą Turkmeńskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, powołanej w 1924 roku. W latach 30. XX wieku przeprowadzono sowietyzację miasta: zniszczono meczety, rozstrzelano tysiące działaczy politycznych, a gospodarkę przestawiono na model centralnie planowany. Miasto rozrastało się, choć w tempie znacznie wolniejszym niż inne radzieckie metropolie.

Trzesienie ziemi w 1948 roku i odbudowa

W nocy z 5 na 6 października 1948 roku, o godzinie 1:00 w nocy czasu miejscowego, Aszchabad nawiedziło jedno z najbardziej niszczycielskich trzęsień ziemi w dziejach ZSRR. Jego siłę ocenia się na 7,3 stopnia w skali Richtera (inne źródła podają 9 stopni w ówczesnej skali radzieckiej). Trzęsienie ziemi dosłownie zrównało miasto z ziemią: większość budynków mieszkalnych, zbudowanych z niewypalanei cegły glinkowej (saman), runęła w ciągu sekund.

Liczba ofiar jest do dziś przedmiotem dyskusji. Władze radzieckie przez dziesięciolecia ukrywały prawdziwą skalę katastrofy. Według turkmeńskich danych z późniejszych lat zginęło od 110 000 do 176 000 osób, co oznaczało zagładę dwóch trzecich ówczesnej populacji miasta. Wśród ocalałych był ośmioletni Saparmurat Niyazow, który stracił rodziców i kilkoro rodzeństwa, a następnie wychowywał się w radzieckim domu dziecka. Ten epizod odegrał ważną rolę w jego późniejszej narracji politycznej.

Miasto zostało zamknięte na pięć lat, a prace przy usuwaniu ciał i gruzów trwały przez długi czas. Odbudowane Aszchabad przybrało typowy wygląd radzieckiego miasta planowego: szerokie aleje, blokowiska, place z monumentami ku chwale Partii. Trzęsienie ziemi stało się elementem zbiorowej traumy i tożsamości Turkmenów, a w niepodległym Turkmenistanie dzień 6 października obchodzony jest jako Dzień Pamięci.

Aszchabad jako stolica niepodległego Turkmenistanu

Po rozpadzie Związku Radzieckiego, 27 października 1991 roku, Turkmenistan ogłosił niepodległość, a Aszchabad stał się stolicą suwerennego państwa. Pierwszym prezydentem został Saparmurat Niyazow, który sprawował władzę dyktatorską aż do swojej śmierci w grudniu 2006 roku. Niyazow przyjął tytuł Turkmenbaszego (Ojca wszystkich Turkmenów) i zbudował jeden z najbardziej rozbudowanych kultów jednostki w historii nowożytnej.

Elementem tego kultu była radykalna przemiana Aszchabadu. Na początku lat 2000. Niyazow podjął decyzję o zastąpieniu radzieckich blokowisk monumentalnymi budowlami pokrytymi białym marmurem. Projekt miał pokazać światu bogactwo i nowoczesność Turkmenistanu, czerpącego dochody z eksportu gazu ziemnego. Tysiące rodzin zostały przymusowo przesiedlone, by zrobić miejsce dla nowych reprezentacyjnych dzielnic.

Wśród symboli Aszchabadu czasów Niyazowa wyróżniał się Łuk Neutralności, zwany też Łukiem Turkmenbaszego: 75-metrowa konstrukcja na czubku której stała złota statua dyktatora, obracająca się wraz ze słońcem tak, by Niyazow zawsze był zwrócony twarzą ku słońcu. Po śmierci prezydenta i przejęciu władzy przez Gurbanguly Berdimuhamedowa w 2007 roku statua została usunięta, a Łuk przeniesiony w inne miejsce.

Architektura i rekordowa biel miasta

Aszchabad jest miastem unikatowym pod względem architektonicznym. Ogromna skala zabudowy marmurowej, zrealizowana w krótkim czasie, nie ma odpowiednika nigdzie indziej na świecie. Białe marmurowe budowle dominują w centrum Aszchabadu, tworząc przestrzeń, którą wiele zagranicznych dziennikarzy i podróżników opisywało jako oniryczną lub niesamowitą ze względu na jej wyludnienie przy jednoczesnym przepychu.

Najważniejsze budowle i obiekty Aszchabadu to:

• Pałac Prezydencki, siedziba głowy państwa, jeden z największych budynków administracyjnych w Azji Centralnej
• Pomnik Niepodległości, 118-metrowy obelisk z elementami złotymi, symbolizujący niepodległość Turkmenistanu
• Ogduz Han (kompleks rządowy), monumentalne centrum administracyjne z fontannami i parkami
• Meczet Turkmenbaszego Ruhy, jeden z największych meczetów w Azji, mieszczący 10 000 wiernych jednocześnie
• Turkmeńskie Muzeum Historyczne, prezentujące dzieje kraju od epoki brązu po czasy współczesne
• Park Amusements (park rozrywki) z olbrzymim kołem widokowym

Równie charakterystyczne jak budowle są szerokie, puste aleje Aszchabadu. Ulice są idealnie czyste, trawniki zadbane, a fontanny działają całą dobę. Ruch samochodowy jest jednak zaskakująco niski jak na ponadmilionowe miasto, co wywołuje u przybyszów wrażenie scenografii teatralnej pozbawionej aktorów.

Ludność, gospodarka i codzienne życie

Populacja Aszchabadu wynosi około 1 miliona mieszkańców według danych z 2022 roku, choć rzeczywista liczba jest trudna do zweryfikowania ze względu na hermetyczność kraju. Struktura etniczna jest zdominowana przez Turkmenów, jednak w mieście żyją też znaczące społeczności rosyjska, uzbecka i kazachska, stanowiące pozostałość po epoce radzieckiej.

Gospodarka Aszchabadu opiera się przede wszystkim na administracji publicznej i przemyśle przetwórczym. Turkmenistan jest jednym z największych na świecie producentów gazu ziemnego, którego złoża są eksploatowane w innych częściach kraju, jednak dochody z eksportu trafiają do budżetu państwowego zarządzanego z Aszchabadu. Przemysł lekki obejmuje zakłady tekstylne (w tym przetwórstwo jedwabiu), chemiczne, spożywcze i budowlane.

Warunki życia codziennego mieszkańców Aszchabadu przez wiele lat były przedmiotem zdziwienia obserwatorów. Za czasów Niyazowa benzyna, gaz i elektryczność były de facto darmowe dla obywateli jako element polityki socjalnej finansowanej z dochodów gazowych. Sytuacja ta zmieniła się po 2006 roku, gdy Berdimuhamedow stopniowo wprowadzał opłaty za media.

Sytuacja polityczna i prawa człowieka

Aszchabad jest stolicą jednego z najbardziej zamkniętych państw na świecie. Turkmenistan jest wielokrotnie klasyfikowany przez organizacje ochrony praw człowieka, takie jak Freedom House i Human Rights Watch, jako kraj autorytarny z jedną z najgorszych sytuacji w zakresie wolności obywatelskich na świecie. System polityczny oparty jest na rządach jednej partii i kontroli prezydenta nad wszystkimi aspektami życia publicznego.

Niezależne media nie istnieją. Internet jest poważnie cenzurowany i dostępny tylko dla nielicznych. Wjazd do Turkmenistanu wymaga urzędowego zaproszenia, a turyści są stale monitorowani. W efekcie Aszchabad pozostaje jedną z najmniej znanych stolic świata, do której dotarło stosunkowo niewielu zachodnich dziennikarzy i turystów.

Po śmierci Niyazowa w 2006 roku władzę objął Gurbanguly Berdimuhamedow, który usunął część elementów kultu poprzednika i przywrócił tradycyjne nazwy miesięcy roku, zmienione wcześniej przez Niyazowa na imiona własne (m.in. styczeń przemianowano na Turkmenbasz na cześć prezydenta). W 2022 roku Berdimuhamedow przekazał prezydenturę swojemu synowi, Serdara Berdimuhamedowowi, zachowując jednak realną władzę jako przewodniczący senatu.

Transport i infrastruktura

Aszchabad posiada Międzynarodowe Lotnisko Aszchabadu, otwarte w nowej formie w 2016 roku. Nowy terminal lotniczy, zaprojektowany w kształcie orła (turkmeński symbol narodowy), jest jednym z największych i najnowocześniejszych na obszarze Azji Centralnej i może obsługiwać kilka milionów pasażerów rocznie. Lotnisko zapewnia połączenia z Moskwą, Istambułem, Dubaj, Frankfurtem i wieloma miastami azjatyckimi.

Wewnątrz miasta funkcjonuje sieć trolejbusów i autobusów miejskich. Aszchabad posiada też krótką linię metra, ale dostęp do jej stacji jest ograniczony przez przepisy dotyczące bezpieczeństwa. W samym centrum komunikację zapewniają przede wszystkim taksówki i samochody prywatne.

Kultura, nauka i edukacja w Aszchabadzie

Pomimo hermetyczności politycznej Turkmenistanu, Aszchabad posiada rozbudowaną infrastrukturę kulturalną i edukacyjną. Najważniejszą instytucją naukową jest Turkmeński Państwowy Instytut Badawczy, a obok niego działa kilka uczelni wyższych kształcących kadrę specjalistyczną w dziedzinie techniki, rolnictwa, medycyny i sztuki. Wszystkie uczelnie są kontrolowane przez państwo, a swoboda akademicka jest mocno ograniczona przez wymagania ideologiczne reżimu.

Muzeum Turkmenistanu w Aszchabadzie jest jedną z największych instytucji muzealnych w Azji Centralnej. Prezentuje ono zbiory archeologiczne ze stanowisk takich jak Nisa (Stara Nisa), starożytna stolica Partów, wpisana na Listę Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Ekspozycje obejmują wyroby ceramiczne, broń i ozdoby z epoki brązu, wczesnoislamiskie rękopisy oraz słynne turkmeńskie kobierce, których zdobnictwo jest elementem tożsamości narodowej.

Aszchabad jest też centrum turkmeńskiej sztuki dywanowej. Turkmenistan, obok Iranu i Afganistanu, jest jednym z historycznych centrów produkcji ręcznie tkanych dywanów orientalnych. Charakterystyczny motyw turkmeński, znany jako gul (kwiat), jest elementem flagi narodowej. W stolicy działa Muzeum Dywanu (Carpet Museum), w którym można zobaczyć jedne z największych ręcznie tkanych dywanów na świecie, w tym rekordowy egzemplarz wpisany do Księgi Rekordów Guinnessa.

Klimat i środowisko naturalne Aszchabadu

Aszchabad leży na skraju pustyni Kara-kum, co przekłada się na skrajny klimat kontynentalny. Lata są bardzo gorące i suche: temperatury w lipcu regularnie przekraczają 40 stopni Celsjusza, a w rekordowych latach dochodziły do 47 stopni. Zimy są łagodne w porównaniu z innymi miastami Azji Centralnej, ale nocne przymrozki zdarzają się od listopada do marca. Opady są skąpe, około 200-225 mm rocznie, skoncentrowane głównie zimą i wiosną.

Woda jest kluczowym zasobem strategicznym dla Aszchabadu. Miasto jest zaopatrywane w wodę przez Kanał Karakumski, jeden z największych kanałów irygacyjnych na świecie, który ciągnie się na ponad 1375 km przez pustynię i dostarcza wodę ze rzeki Amu-daria. Jednak postępujące ocieplenie klimatu i zmniejszanie się zasobów wodnych w regionie stawiają przed Aszchabadem poważne wyzwania w perspektywie długoterminowej. Zielone parki i fontanny zdobiące miasto pochłaniają ogromne ilości wody, co budzi krytykę ze strony ekspertów ds. ochrony środowiska.

Często zadawane pytania

Jaka jest stolica Turkmenistanu?

Stolicą Turkmenistanu jest Aszchabad (turkm. Aşgabat), położony na południu kraju przy granicy z Iranem. Jest to największe miasto państwa, zamieszkałe przez około 1 milion osób, i centrum jego władzy politycznej, administracyjnej i gospodarczej.

Skąd pochodzi nazwa Aszchabad?

Nazwa pochodzi najprawdopodobniej z języka perskiego, gdzie "aszk" lub "eshq" znaczy "miłość", a "abad" oznacza "miasto" lub "zamieszkałe miejsce". Dosłowne tłumaczenie to zatem "miasto miłości" lub "miasto zbudowane z miłością". Istnieją też inne etymologie, wyprowadzające nazwę od Arsaka, założyciela dynastii Partów, której centrum znajdowało się w pobliżu.

Dlaczego Aszchabad jest nazywany Białym Miastem?

Aszchabad zyskał przydomek Białego Miasta (lub Miasta Białego Marmuru) po gigantycznej przebudowie przeprowadzonej za czasów prezydenta Niyazowa na początku XXI wieku. Setki budynków zostały pokryte białym marmurem, a w 2013 roku Księga Rekordów Guinnessa przyznała miastu rekord w kategorii najwyższej koncentracji białych marmurowych budowli na świecie.

Jakie było trzesienie ziemi w Aszchabadzie w 1948 roku?

6 października 1948 roku Aszchabad nawiedziło katastrofalne trzesienie ziemi o sile 7,3 stopnia Richtera, które doszczętnie zniszczyło miasto. Zginęło od 110 000 do 176 000 osób, czyli dwie trzecie ówczesnej populacji. Władze radzieckie ukrywały skalę katastrofy przez dziesięciolecia. Dziś 6 października jest w Turkmenistanie Dniem Pamięci.

Jak wygladalo Aszchabad za czasów prezydenta Niyazowa?

Za czasów Saparmurata Niyazowa (1991-2006) Aszchabad był areną gigantycznych inwestycji budowlanych finansowanych z dochodów gazowych. Niyazow nakazał budowę setek marmurowych gmachów, pomników i fontann jako symbol potęgi Turkmenistanu. Symbolem kultu jednostki była obracająca się złota statua prezydenta na Łuku Neutralności. Po śmierci Niyazowa jego następca usunął tę statuę i wycofał się z części kultu.

Czy Aszchabad jest otwarty na turystów?

Aszchabad i Turkmenistan ogólnie są bardzo trudno dostępne dla zagranicznych turystów. Wjazd wymaga urzędowego zaproszenia lub wizy turystycznej przez zatwierdzone biuro podróży. Turyści są zazwyczaj monitorowani i nie mogą swobodnie poruszać się po kraju. Niezależnie od tych ograniczeń liczba odwiedzających Aszchabad stopniowo rośnie wśród podróżników zainteresowanych niecodzienną architekturą i kulturą Azji Centralnej.