Pięć filarów islamu: szahada, salat, zakat, saum, hadżdż

Pięć filarów islamu to fundamentalne obowiązki religijne, które wyznaczają rytm duchowego i codziennego życia każdego muzułmanina. Określane po arabsku jako Arkan al-Islam lub Arkan ad-din, filary te stanowią rdzeń praktyki religijnej w islamie sunnickim i są uznawane przez zdecydowaną większość wyznawców tej religii na całym świecie. Islam, jedna z trzech wielkich religii abrahamowych, liczy dziś ponad 1,8 miliarda wyznawców, a właśnie owe pięć zasad definiuje, czym jest bycie muzułmaninem w wymiarze praktycznym.

Pięć filarów nie jest jedynie zestawem reguł formalnych, lecz wyraża głęboki związek między wierzącym a Bogiem (Allahem), wspólnotą muzułmańską (ummą) oraz wartościami takimi jak miłosierdzie, pokora i sprawiedliwość społeczna. W niniejszym artykule omówimy każdy z filarów z osobna, wyjaśnimy ich znaczenie teologiczne oraz kontekst historyczny.

Szahada: wyznanie wiary jako fundament tożsamości muzułmańskiej

Pierwszym i najważniejszym filarem islamu jest szahada (arabskie: shahada), czyli uroczyste wyznanie wiary. Formuła szahady brzmi w tłumaczeniu: "Nie ma bóstwa oprócz Allaha, a Muhammad jest Jego posłańcem". Po arabsku wymawia się ją jako: La ilaha illa Allah, Muhammadun rasul Allah.

Szahada zawiera dwa kluczowe dogmaty. Pierwsza część potwierdza radykalny monoteizm islamu, odrzucając wszelki politeizm i bałwochwalstwo. Druga część uznaje Muhammada za ostatniego proroka i posłańca Boga. Wypowiedzenie szahady z wiarą i zrozumieniem wystarczy, aby formalnie wstąpić do wspólnoty muzułmańskiej. Właśnie dlatego szahada pojawia się w wezwaniu do modlitwy (azanie), towarzyszy narodzinom dziecka oraz powinna być ostatnim słowem wypowiedzianym przed śmiercią.

W islamie szyickim szahada bywa rozbudowywana o dodatkową część uznającą Alego, kuzyna i zięcia Muhammada, za przyjaciela Boga, co odzwierciedla odmienną perspektywę teologiczną tego odłamu.

Salat: modlitwa rytualna pięć razy dziennie

Drugim filarem jest salat, czyli obowiązkowa modlitwa rytualna odprawiana pięć razy w ciągu doby. Modlitwy te wyznaczają strukturę całego dnia: o świcie (fadżr), w południe (zuhr), po południu (asr), o zachodzie słońca (maghrib) oraz wieczorem (isza). Muzułmanin zwraca się podczas modlitwy w kierunku Mekki, a dokładniej w stronę Kaaby znajdującej się w Wielkim Meczecie.

Przed przystąpieniem do salatu wierny musi przeprowadzić rytualną ablucję, czyli wudu, obejmującą umycie twarzy, rąk, przedramion oraz stóp. Modlitwa składa się z określonej liczby tzw. rakkatów, czyli cykli ruchów i recytacji wersetów Koranu. Modlitwa piątkowa (dżuma) ma charakter wspólnotowy i odbywa się w meczecie. Salat jest wyrazem podporządkowania się Bogu, regularnym przypomnieniem o Jego obecności i narzędziem duchowej dyscypliny.

Zakat: jałmużna obowiązkowa i jej wymiar społeczny

Trzecim filarem islamu jest zakat, obowiązkowa jałmużna będąca formą oczyszczenia majątku i wyrazu solidarności z potrzebującymi. Każdy muzułmanin posiadający majątek przekraczający określony próg (zwany nisabem) przez okres jednego roku księżycowego jest zobowiązany oddać 2,5 procent tego majątku na rzecz uprawnionych do pomocy grup społecznych.

Koran wymienia osiem kategorii odbiorców zakata, w tym ubogich, zadłużonych, podróżnych w potrzebie oraz tych, którzy podjęli działalność na rzecz islamu. Zakat różni się od dobrowolnych datków (sadaka) tym, że jest prawnie i religijnie obowiązkowy. W wielu krajach muzułmańskich zakat jest administrowany przez państwo lub specjalne instytucje religijne. Jego cel to nie tylko pomoc jednostkom, ale budowanie sprawiedliwości społecznej w całej wspólnocie muzułmańskiej.

Saum: post w miesiącu ramadan

Saum, czyli post, jest czwartym filarem islamu i jest praktykowany przez cały dziewiąty miesiąc kalendarza muzułmańskiego, czyli ramadan. W trakcie postu muzułmanie powstrzymują się od jedzenia, picia, palenia tytoniu i stosunków seksualnych od świtu do zachodu słońca. Post kończy się codziennie po zachodzie słońca posiłkiem zwanym iftar.

Ramadan to nie tylko czas wyrzeczeń fizycznych, lecz przede wszystkim intensywna duchowa refleksja, wzmożona modlitwa i lektura Koranu. Muzułmanie starają się w tym czasie unikać złości, plotek i wszelkich zachowań sprzecznych z wartościami islamu. Ostatnie dziesięć dni ramadanu jest uznawane za szczególnie święte, a noc Lajlat al-Kadr ("Noc Przeznaczenia") upamiętnia pierwsze objawienie Koranu Muhammadowi. Post kończy się wielkim świętem Id al-Fitr, obchodzonym przez wspólnoty muzułmańskie na całym świecie.

Z obowiązku postu zwolnione są dzieci, osoby chore, kobiety w ciąży lub karmiące, podróżujący oraz osoby w podeszłym wieku, choć te ostatnie mogą post odłożyć lub zrekompensować go w innej formie.

Hadżdż: pielgrzymka do Mekki

Piątym filarem islamu jest hadżdż, pielgrzymka do Mekki, którą każdy zdrowy i finansowo zdolny muzułmanin powinien odbyć przynajmniej raz w życiu. Hadżdż odbywa się w miesiącu Dhu al-Hidżdża, ostatnim miesiącu kalendarza islamskiego, i przyciąga corocznie do Arabii Saudyjskiej kilka milionów pielgrzymów z całego świata. Jest to jedno z największych cyklicznych zgromadzeń ludzi na Ziemi.

Pielgrzymka obejmuje szereg rytualnych czynności, takich jak:

• przybranie stroju pielgrzyma (ihram), symbolizującego równość wszystkich wierzących niezależnie od pochodzenia i majątku,
• obejście Kaaby siedem razy w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara (tawaf),
• biegnięcie między wzgórzami Safa i Marwa na pamiątkę poszukiwania wody przez Hagar,
• stanie na równinie Arafat, uważane za kulminacyjny moment hadżdżu,
• rzucanie kamykami w słup symbolizujący szatana w Minie,
• złożenie ofiary ze zwierzęcia w ramach święta Id al-Adha.

Po odbyciu pielgrzymki muzułmanin otrzymuje zaszczytny tytuł hadżi (lub hadżdżi) przed imieniem. Hadżdż jest wyrazem jedności globalnej wspólnoty muzułmańskiej i symbolicznym powrotem do korzeni wiary.

Znaczenie pięciu filarów w codziennym życiu muzułmanów

Pięć filarów islamu tworzy spójny system praktyk religijnych, który strukturyzuje czas, majątek, ciało i duchowość wyznawcy. Szahada definiuje jego tożsamość, salat rytmizuje dzień, zakat kształtuje postawę wobec dóbr materialnych, saum oczyszcza duszę i wzmacnia empatię wobec głodujących, a hadżdż stanowi szczytowe doświadczenie wspólnoty z Bogiem i innymi muzułmanami.

Warto podkreślić, że filary te obowiązują przede wszystkim w islamie sunnickim, który skupia 85-90 procent wszystkich muzułmanów. Wśród szyitów filary są również uznawane, choć ich tradycja teologiczna rozbudowuje ten zestaw o dodatkowe zasady. Wiele ugrupowań pochodzenia szyickiego traktuje niektóre filary bardziej symbolicznie niż praktycznie.

Islam, jako religia prawa (szariat) i wiary, postrzega wypełnianie filarów nie jako ciężar, lecz jako akt wdzięczności i miłości do Boga. Regularność i rytualna precyzja tych praktyk ma chronić wiernego przed zapomnieniem o celu życia i podtrzymywać go w codziennej drodze do zbawienia.

Filary islamu a muzułmanie w Polsce i na świecie

Islam jest trzecią co do wielkości religią na świecie po chrześcijaństwie i hinduizmie, a liczba jego wyznawców przekracza 1,8 miliarda. Największe skupiska muzułmanów zamieszkują Azję Południową i Południowo-Wschodnią (Indonezja, Pakistan, Bangladesz, Indie), Bliski Wschód i Afrykę Północną. W Europie liczba muzułmanów szacowana jest na 25-30 milionów, przy czym wzrosła ona znacząco w wyniku migracji z Afryki Północnej, Turcji i krajów Bliskiego Wschodu.

W Polsce społeczność muzułmańska liczy kilkadziesiąt tysięcy osób. Najstarszą grupę stanowią Tatarzy polscy, potomkowie tatarskich osadników osiadłych na ziemiach Rzeczypospolitej od XIV wieku. Tatarzy polscy zachowali wiarę muzułmańską przez ponad sześć stuleci, budując meczety w takich miejscowościach jak Kruszyniany i Bohoniki, które dziś są wpisane na listę zabytków. Współcześnie polscy muzułmanie należą do Muzułmańskiego Związku Religijnego w RP, będącego najstarszą islamską organizacją religijną w Polsce, założoną w 1925 roku.

Muzułmanie w Polsce wypełniają pięć filarów islamu w codziennym życiu: meczety i sale modlitw działają w największych miastach, a czas ramadanu jest przeżywany wspólnotowo w licznych polskich ośrodkach muzułmańskich. Zakat jest zbierany i dystrybuowany przez organizacje muzułmańskie, natomiast pielgrzymki do Mekki podejmują co roku dziesiątki polskich muzułmanów.

Historia i kontekst teologiczny filarów islamu

Pięć filarów islamu zostało skodyfikowanych we wczesnym okresie historii muzułmańskiej, choć poszczególne praktyki mają korzenie sięgające czasów przedislamskich lub wczesnych objawień. Muhammad ibn Abd Allah, prorok islamu, otrzymał objawienia (tworzące Koran) w Mekce i Medynie w latach 610-632 n.e. Modlitwa, post i pielgrzymka były znane w tradycji arabskiej, lecz islam nadał im nową teologiczną treść i ściśle określone formy.

Po śmierci Muhammada w 632 roku zasady te zostały skodyfikowane przez jego towarzyszy i kolejnych uczonych muzułmańskich w zbiorach hadisów (tradycji proroczych). Najważniejszym hadisem w tej dziedzinie jest tradycja znana jako "hadis Dżibrila", w której anioł Gabriel pyta Muhammada o fundamenty wiary i praktyki, a prorok wymienia kolejno pięć filarów. Hadis ten pochodzi ze zbiorów Muslima i al-Buchari, uznawanych za najważniejsze w tradycji sunnickiej.

Islamska etyka i duchowość w kontekście pięciu filarów

Pięć filarów islamu nie wyczerpuje całości islamskiej etyki i duchowości, lecz stanowi jej niezbędny fundament. Islamska tradycja etyczna (ahklak) obejmuje szerokie spektrum cnót i zobowiązań moralnych, które rozwijają się na fundamencie filarów. Do najważniejszych wartości etycznych islamu należą: szczerość (ikhlas), sprawiedliwość (adl), miłosierdzie (rahma), pokora (tawadu) i wdzięczność (szukr).

W islamskiej teologii wyróżnia się trzy poziomy religijnej doskonałości, opisane w hadisie Dżibrila. Pierwszy poziom to islam, rozumiany jako zewnętrzne wypełnianie pięciu filarów i przestrzeganie nakazów prawa. Drugi poziom to iman, czyli wiara w serce i umysł, obejmująca wiarę w Boga, aniołów, pisma święte, proroków, Dzień Sądu i Boskie przeznaczenie. Trzeci i najwyższy poziom to ihsan, dosłownie "czynienie dobra z pięknem": stan, w którym muzułmanin służy Bogu tak, jakby go widział, a wiedząc, że go nie widzi, jest pewny, że Bóg go widzi.

Ten trójstopniowy model duchowości pokazuje, że pięć filarów to dopiero wejście w świat islamu, a nie jego pełnia. Islamscy mistycy, zwani sufimi, rozwinęli przez wieki bogatą tradycję duchową (tasawwuf), której celem jest bezpośrednie doświadczenie Bożej obecności, wykraczające poza formalne wypełnianie obowiązków religijnych.

Pięć filarów islamu a inne religie abrahamowe

Islam, chrześcijaństwo i judaizm to trzy wielkie religie abrahamowe, wywodzące się ze wspólnych korzeni. Wszystkie trzy uznają jednego Boga i czczą Abrahama jako praojca wiary. Pięć filarów islamu ma pewne paralele w praktykach judaistycznych i chrześcijańskich, choć formy i teologia znacząco się różnią.

Szahada (wyznanie wiary jednego Boga) koresponduje z żydowskim wyznaniem wiary "Szma Israel" ("Słuchaj, Izraelu, Pan jest naszym Bogiem, Pan jest jeden") oraz chrześcijańskim Credo. Salat (modlitwa pięć razy dziennie) przypomina żydowski rytm modlitw porannej, południowej i wieczornej, jak również chrześcijańskie Liturgia Godzin. Zakat (jałmużna obowiązkowa) koresponduje z żydowską koncepcją cedaki (sprawiedliwości i dobroczynności) i chrześcijańską tradycją dziesięciny. Saum (post ramadanski) ma odpowiedniki w judaistycznym Jom Kipur i chrześcijańskim Wielkim Poście. Hadżdż (pielgrzymka) odpowiada żydowskim pielgrzymkom do Jerozolimy w starożytności i chrześcijańskiemu pielgrzymowaniu do miejsc świętych.

Porównanie to pokazuje, że pięć filarów islamu wyraża pewne wspólne ludzkie intuicje religijne, którym każda z tradycji abrahamowych nadała własną formę i treść teologiczną.

Często zadawane pytania

Czy wszystkie odłamy islamu uznają pięć filarów islamu?

Pięć filarów islamu jest fundamentalną zasadą przede wszystkim w islamie sunnickim, który obejmuje większość muzułmanów na świecie. Szyici uznają większość z nich, lecz rozbudowują je o dodatkowe zasady, takie jak imamstwo. Niektóre ugrupowania szyickie traktują część filarów symbolicznie. Wszystkie główne odłamy islamu uznają jednak szahadę za punkt wyjścia wiary.

Co się stanie, jeśli muzułmanin nie wypełnia filarów islamu?

Pominięcie obowiązków wynikających z filarów islamu jest uważane za grzech, a w przypadku szahady (tj. wyrzeczenia się wiary) za apostazję. Jednak islam rozróżnia między niedopełnieniem obowiązku wynikającego z ludzkiej słabości a świadomym odrzuceniem zasad. Uczeni muzułmańscy podkreślają, że Bóg jest miłosierny i wybaczający, a pokuta (tawba) jest zawsze możliwa.

Ile razy dziennie muzułmanin powinien się modlić?

Muzułmanin jest zobowiązany do odprawiania pięciu obowiązkowych modlitw dziennie: o świcie (fadżr), w południe (zuhr), po południu (asr), o zachodzie słońca (maghrib) i wieczorem (isza). Poza nimi istnieje wiele modlitw nieobowiązkowych (nafl), które muzułmanin może odprawiać dobrowolnie.

Kto jest zwolniony z obowiązku postu w ramadanie?

Z obowiązku postu w ramadanie zwolnione są osoby chore, podróżujące, kobiety w ciąży lub karmiące, osoby w podeszłym wieku oraz dzieci przed osiągnięciem dojrzałości. Osoby, które opuściły post z uzasadnionego powodu, powinny go odpracować w innym terminie lub, jeśli nie jest to możliwe, wyżywić potrzebujących jako formę rekompensaty (fidja).

Co to jest zakat al-fitr?

Zakat al-fitr to specjalna jałmużna uiszczana na zakończenie ramadanu, przed modlitwą Id al-Fitr. Jest to stała kwota lub ilość żywności (tradycyjnie porcja zboża lub daktyli), którą każdy muzułmanin mający ku temu środki powinien przekazać ubogim. Celem zakata al-fitr jest zapewnienie, że również biedni mogą świętować Id z radością.

Czym różni się hadżdż od umry?

Hadżdż to wielka pielgrzymka odbywana raz do roku w określonym czasie (miesiąc Dhu al-Hidżdża) i będąca obowiązkiem religijnym dla zdolnych muzułmanów. Umra to mała pielgrzymka, którą można odbyć w dowolnym czasie roku i która nie jest obowiązkowa, choć jest wysoce zalecana. Umra obejmuje mniej rytuałów niż hadżdż i trwa krócej.