Kim był Apollo i jakie miał obowiązki w mitologii

Apollo był jednym z dwunastu bogów olimpijskich mitologii greckiej, a zarazem jedną z najbardziej złożonych i wielowymiarowych postaci antycznego panteonu, łącząc w sobie funkcje boga słońca i światła, muzyki i poezji, przepowiedni, uzdrawiania oraz moralnego porządku. Starożytni Grecy czcili go jako syna Zeusa, władcy bogów, i Tytanidy Leto, a bliźniaczą siostrą Apollona była Artemida, bogini łowów i księżyca. Apollo był uważany za najdoskonalszy przykład greckiego ideału piękna i harmonii, a jego wizerunek stał się wzorcem dla przedstawień młodego, pięknego mężczyzny w sztuce antycznej i późniejszej.

W panteonie greckim Apollo zajmował wyjątkowe miejsce: był bogiem o bardzo szerokim zakresie wpływów i funkcji, które niejednokrotnie zdawały się sobie przeczyć. Z jednej strony był dawcą życia, zdrowia i porządku, opiekunem sztuk i prawa, z drugiej strony przypisywano mu zsyłanie chorób, zarazy i nagłej śmierci. Ta ambiwalencja czyniła go postacią fascynującą i budzącą respekt, a nie tylko miłość wiernych.

Narodziny i genealogia Apollona

Według mitologii greckiej matka Apollona, Leto, została znienawidzona przez Herę, zazdrosną żonę Zeusa. Hera prześladowała Leto, zakazując wszelkim lądom przyjęcia ciężarnej bogini. Przez długi czas Leto błąkała się bezdomnie, aż w końcu znalazła schronienie na małej wyspie Delos, unoszącej się swobodnie na wodach Morza Egejskiego i niepodlegającej zakazowi Hery. Tam, według najstarszych przekazów, Leto urodziła najpierw Artemidę, a następnie z jej pomocą Apollona.

Wyspa Delos stała się w rezultacie jednym z najświętszych miejsc kultu Apollona. Wzniesiono tam jego słynne sanktuarium, do którego pielgrzymowali wierni z całego greckiego świata. Narodziny Apollona na Delos były celebrowane jako wielkie wydarzenie kosmiczne: wyspy miały trząść się z radości, a słońce zaświecić intensywniej niż zazwyczaj.

Rodzina Apollona

• Ojciec: Zeus, władca bogów olimpijskich
• Matka: Leto, Tytanida, córka Koiosa i Fojbe
• Siostra bliźniaczka: Artemida, bogini łowów
• Dzieci (wybrane): Asklepios (bóg medycyny), Orfeusz (według niektórych wersji mitu), Linos

Apollo jako bóg słońca i światła

W klasycznej mitologii greckiej Apollo był ściśle związany ze słońcem i światłem, choć pierwotnie właściwym bogiem słonecznym był Helios. Stopniowo jednak Apollo przejął większość atrybutów słonecznych, a w okresie hellenistycznym i później w Rzymie był niemal powszechnie utożsamiany z Heliosem. Grecki Apollo stawał się coraz bardziej symbolem jasności, porządku, rozumu i miary, w przeciwieństwie do dionizyjskiego żywiołu namiętności i chaosu.

Świetlisty charakter boga podkreślały jego przydomki: Phoibos (Jasny, Lśniący) był jednym z najpowszechniejszych epitetów Apollona. Słońce symbolizowało wiedzę, jasność umysłu i zdolność widzenia prawdy, co łączyło się z innymi domenami boga: wróżbiarstwem i prawem. Apollon-Phoibos był bogiem, któremu nic nie mogło się ukryć, widzącym wszystko w blasku słońca.

Wyrocznia w Delfach i dar przepowiedni

Spośród wszystkich funkcji Apollona ta związana z proroctwem i wyrocznią w Delfach miała największe znaczenie praktyczne dla starożytnych Greków. Delfy leżały na stoku góry Parnas w środkowej Grecji i były uważane za centrum świata, "pępek ziemi" (omphalos). Wyrocznia delficka, działająca od około VIII wieku p.n.e., przez stulecia wywierała ogromny wpływ na politykę miast-państw greckich, a później i Rzymu.

Według mitu Apollo przybył do Delf i zabił zamieszkującego tam potężnego węża (lub smoka) Pytona, który strzegł wyroczni należącej wcześniej do bogini Temidy. Zabiwszy Pytona Apollo przejął kontrolę nad miejscem i ustanowił tam swoją wyrocznię. Na pamiątkę tego czynu co cztery lata organizowano Igrzyska Pytyjskie, drugie co do znaczenia po olimpijskich w starożytnej Grecji.

Wyrocznia działała poprzez kapłankę zwaną Pytią. Pytia zasiadała nad szczeliną skalną, z której wydobywały się opary, i w stanie transowego natchnienia wydawała mętne, wieloznaczne przepowiednie, interpretowane następnie przez kapłanów. Sławna inskrypcja delficka "Poznaj samego siebie" (Gnothi seauton) była nieodłącznie związana z kultem Apollona i greckimi ideałami mądrości.

Po wyrocznię do Delf pielgrzymowali nie tylko zwykli obywatele, ale i władcy, generałowie i dyplomaci. Sparta pytała Delfów przed wyprawami wojennymi, a Ateńczycy szukali tam rady w przededniu bitwy pod Salaminą. Wyrocznia delficka była przez setki lat swego rodzaju centrum informacyjnym i dyplomatycznym starożytnego świata.

Apollo jako patron muzyki, poezji i sztuk

Apollo był przede wszystkim bogiem harmonii i piękna wyrażanego przez sztukę. Pełnił funkcję przewodnika Muz (Musagetes), dziewięciu bogiń opiekujących się różnymi dziedzinami twórczości: poezją epicką, liryką, historią, muzyką, tańcem, komedią, tragedią, astronomią i retoryką. Apollo prowadził korowód Muz, wyznaczając kierunek i inspirując artystów.

Najważniejszym instrumentem Apollona była lira, symbolizująca harmonię i ład. Według mitu lirę wynalazł Hermes i podarował ją Apollonowi w zamian za inne dary. Na lirze bóg grywał podczas uczt bogów na Olimpie, a jego muzyka była uosobieniem boskiej doskonałości. W późniejszych przedstawieniach Apollo niekiedy trzymał kitarę, rozwinięty instrument strunowy związany z muzyką profesjonalną.

Mit o Apollonie i Marsjaszu ilustruje doskonale jego rolę w sferze artystycznej. Marsjasz, satyr lub Silen, był mistrzem gry na aulosie (podwójnym flecie). Wyzwał Apollona na muzyczny pojedynek. Gdy sędziowie przyznali zwycięstwo Apollonowi, bóg w okrutny sposób ukarał śmiałka za zuchwałość: przywiązał go do drzewa i żywcem obdarł ze skóry. Mit ten wyraża greckie przekonanie o niebezpieczeństwie przekraczania granic wyznaczonych przez bogów oraz o wyższości muzyki strunowej (symbolizującej ład i rozum) nad muzyką dętą (kojarzoną z ekstatycznym dionizyjskim żywiołem).

Apollo jako uzdrowiciel i dawca zarazy

Apollo był zarówno bogiem uzdrawiania, jak i źródłem chorób i zarazy. Ta podwójna natura wynikała z archaicznego przekonania, że bogowie mogą zarówno zsyłać nieszczęścia, jak i chronić przed nimi. Złoty łuk Apollona mógł razić śmiertelną strzałą zarazy, ale ten sam bóg znał też lekarstwo i mógł odwrócić klęskę.

W Iliadzie Homera Apollo zsyła na greckie wojska zarazę za zniewagę wyrządzoną jego kapłanowi Chryzesowi. Dziesięć dni trwa morowa epidemia wśród Achajów, zanim Agamemnon godzi się zwrócić córkę Chryzesa. Scena ta doskonale ilustruje ambiwalentną naturę Apollona: bóg kary i zemsty, a zarazem bóg porządku moralnego, który wymaga respektowania praw i norm.

Syn Apollona, Asklepios, przejął od ojca zdolności lecznicze i rozwinął je w doskonałym stopniu. Asklepios stał się greckim bogiem medycyny, a jego sanktuaria, zwane asklepionami, pełniły rolę świątyń i lecznic zarazem. Chorzy pielgrzymowali tam szukając uzdrowienia przez sny i rytuały. Atrybutem Asklepiosa był wąż oplatający laskę, znany dziś jako symbol medycyny.

Kult Apollona w Grecji i Rzymie

Kult Apollona miał zasięg panhelleński, to znaczy był wspólny dla wszystkich Greków, niezależnie od polis (miasta-państwa), z którego pochodzili. Główne sanktuaria mieściły się na wyspie Delos (miejsce narodzin), w Delfach (siedziba wyroczni), w Dafne koło Antiochii, w Klaros w Azji Mniejszej i w wielu innych miejscach. Igrzyska Pytyjskie odbywające się co cztery lata w Delfach gromadziły sportowców i artystów z całego świata greckiego.

W Rzymie Apollo był jednym z niewielu greckich bogów, którego imię i postać przyswojono niemal bez zmian, bez nadawania mu łacińskiego odpowiednika. Kult Apollona zyskał szczególne znaczenie za czasów cesarza Augusta. August uważał Apollona za swego boskiego patrona i promotora pokoju, którego epokę (Pax Romana) Apollo miał zapowiadać. Na Palatynie wzniesiono wielką świątynię Apollona, a jego kult stał się jednym z fundamentów religii cesarskiej.

Atrybuty Apollona w sztuce

• Złoty łuk i kołczan ze strzałami
• Lira lub kitara
• Wieniec lub gałąź laurowa (wawrzynowa)
• Trójnóg delficki jako symbol proroczy
• Promienie słoneczne lub aureola

Apollo w sztuce i kulturze europejskiej

Postać Apollona wywarła ogromny wpływ na europejską sztukę, literaturę i filozofię. Słynna rzeźba Apollo Belwederski, marmurowa kopia rzymska greckiego oryginału z IV-III wieku p.n.e., przez stulecia uznawana była za wcielenie doskonałości klasycznej. Johann Joachim Winckelmann, osiemnastowieczny twórca historii sztuki, widział w niej ideał "szlachetnej prostoty i spokojnej wielkości".

Fryderyk Nietzsche w dziele "Narodziny tragedii" (1872) uczynił z Apollona symbol siły apollińskiej, czyli racjonalnej, mierzącej i porządkującej, przeciwstawnej dionizyjskiemu żywiołowi namiętności i chaosu. Ten filozoficzny podział na to, co apollińskie, i to, co dionizyjskie, wszedł na stałe do języka kultury i estetyki europejskiej.

W renesansie i baroku malarze i rzeźbiarze chętnie sięgali po temat Apollona: sceny z Marsjaszem, Apollo i Dafne (gdzie bóg ściga nimfę zamienioną w drzewo laurowe), Apollo i Muzy wypełniają muzea całej Europy. Bernini, Poussin, Tiepolo, a w nowożytności Ingres i wielu innych artystów czerpało ze skarbnicy mitów apollińskich.

Mity i opowieści związane z Apollonem

Mitologia grecka obfituje w opowieści o Apollonie, ukazujące go z różnych stron: jako boga sprawiedliwego i okrutnego, kochającego i bezlitosnego, harmonijnego i kapryśnego. Wiele z tych mitów ilustruje zasady etyczne i filozoficzne, którymi rządzili się starożytni Grecy.

Jeden z najpiękniejszych mitów opowiada o Apollonie i Dafne. Apollo, ugodzony złotą strzałą Erosa, zakochał się szaleńczo w nimfie Dafne. Ta jednak, przeszyta strzałą ołowianą, odczuwała jedynie odrazę do boga. Gdy Apollo ją gonił, Dafne błagała ojca, boga rzeki Peneiosa, o ratunek. Ten zamienił ją w drzewo laurowe w chwili, gdy Apollo już prawie ją dosięgnął. Od tej pory Apollo uczynił wieniec z liści laurowych swoim atrybutem, a laur stał się symbolem chwały i zwycięstwa.

Inny mit związany jest z Hiacyntem, pięknym młodzieńcem ze Sparty, ukochanym przyjacielem Apollona. Gdy obaj ćwiczyli razem rzut dyskiem, Zefir, bóg zachodniego wiatru, zazdrosny o uczucie Apollona do śmiertelnika, skierował dysk tak, by trafił Hiacynta w głowę. Z krwi zabitego młodzieńca wyrósł kwiat hiacyntu. Apollo był niepocieszony ze straty, a kult Hiacynta w Sparcie, gdzie corocznie obchodzono święto Hyakinthia, trwał przez wieki.

Mit o Kasandrze pokazuje natomiast mroczniejszą stronę Apollona. Kasandra, córka króla Troi Priama, była obdarzona przez Apollona darem proroctwa w zamian za obiecane względy. Gdy jednak dziewczyna odmówiła dotrzymania obietnicy, bóg rzucił na nią klątwę: Kasandra miała odtąd przepowiadać przyszłość bezbłędnie, ale nikt nie miał jej wierzyć. Jej ostrzeżenia przed wojną trojańską zostały zignorowane, co doprowadziło do zguby Troi.

Apollo a filozofia i nauka starożytna

Apollon był nie tylko bogiem sztuki i proroctwa, ale też patronem filozoficznego poszukiwania prawdy i mądrości. Świątynia delficka z napisem "Poznaj samego siebie" była dla filozofów greckich centrum inspiracji. Sokrates często odwoływał się do Delf i Apollona jako źródła swojej filozoficznej misji: w "Obronie Sokratesa" Platona filozof powołuje się na wyrocznię delficką, która miała ogłosić go najmądrzejszym z ludzi właśnie dlatego, że wiedział, iż nic nie wie.

Pitagorejczycy czcili Apollona jako boga harmonii matematycznej i muzycznej. Harmonia sfer niebieskich, koncepcja muzyki wytwarzanej przez obracające się planety, łączyła w sobie apollińskie ideały porządku, muzyki i kosmicznego ładu. Platon w "Państwie" i "Timajosie" nawiązywał do apollińskiej harmonii jako zasady rządzącej zarówno kosmosem, jak i idealnym ustrojem państwowym.

W późnej starożytności, szczególnie w neoplatonizmie, Apollo stał się symbolem Jedni, pierwszej zasady bytu, z której promieniuje wszelkie światło i wiedza. Plotyn i Porfiriusz widzieli w nim alegorię słonecznego Logosu, rozumu przenikającego wszechświat. Ta filozoficzna interpretacja Apollona miała wpływ na późniejsze chrześcijańskie wyobrażenia o Słowie-Logosie i na renesansowe próby syntezy filozofii antycznej z teologią chrześcijańską.

Często zadawane pytania

Kim był Apollo w mitologii greckiej?

Apollo był jednym z dwunastu bogów olimpijskich, synem Zeusa i Leto, bliźniaczym bratem Artemidy. Był bogiem słońca i światła, muzyki i poezji, przepowiedni, uzdrawiania i prawa moralnego. Uchodził za wzorzec piękna i harmonii, a jego wyrocznia w Delfach przez stulecia wywierała wpływ na losy całego świata greckiego.

Co symbolizowała wyrocznia Apollona w Delfach?

Wyrocznia w Delfach symbolizowała dostęp człowieka do boskiej wiedzy i przepowiedni. Kapłanka Pytia, w transie wywołanym oparami z ziemi, wydawała wieloznaczne przepowiednie interpretowane przez kapłanów. Delfy były uważane za centrum świata (omphalos). Inskrypcja "Poznaj samego siebie" była fundamentalnym przesłaniem apollońskim dla ludzkich poszukiwań mądrości.

Dlaczego Apollo zabił węża Pytona?

Według mitu Python (Piton) był potężnym wężem lub smokiem strzegącym wyroczni w Delfach, pierwotnie należącej do Temidy. Apollo przybył do Delf i zabił Pytona, przejmując władanie nad miejscem i ustanawiając swoją wyrocznię. Na pamiątkę tego czynu kapłanka Apollona nosiła tytuł Pytii, a igrzyska ku czci boga nazywano Pytyjskimi.

Na czym grał Apollo?

Apollo grał przede wszystkim na lirze, instrumencie strunowym symbolizującym harmonię i porządek. Lira była jego głównym atrybutem obok łuku. Według mitu Hermes wynalazł lirę z muszli żółwia i podarował ją Apollonowi. Apollo grywał na lirze podczas uczt bogów na Olimpie, przewodząc chórom Muz.

Jaka jest różnica między Apollonem a Heliosem?

Helios był pierwotnym greckim bogiem słońca, personifikacją tarczy słonecznej. Apollo był bogiem związanym ze światłem i jasną stroną słońca, ale pełnił o wiele szerszy zakres funkcji. Z biegiem czasu, szczególnie w okresie hellenistycznym, Apollo zaczął być utożsamiany z Heliosem i przejmował jego atrybuty. W Rzymie to utożsamienie było powszechne.

Jakie jest znaczenie słowa apollinski w kulturze?

Przymiotnik "apollinski" pochodzi od imienia Apollona i oznacza to, co racjonalne, harmonijne, mierzące, piękne i opanowane. Termin spopularyzował Fryderyk Nietzsche, który w "Narodzinach tragedii" (1872) przeciwstawił siłę apollińską, symbolizującą ład i rozum, dionizyjskiej sile namiętności i ekstazy. W kulturze europejskiej "apollinski" to synonim klasycznej doskonałości i umiaru.