Mao Zedong i Długi Marsz: historia chińskiego przywódcy
Mao Zedong był chińskim przywódcą, który poprowadził komunistyczną Armię Czerwoną przez jeden z najbardziej legendarnych marszów w historii wojskowości, znany jako Długi Marsz, który stał się kamieniem węgielnym jego politycznej potęgi i rewolucji komunistycznej w Chinach. W październiku 1934 roku kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy ruszyło z południa Chin na północny zachód, uciekając przed siłami nacjonalistycznego Kuomintangu. Marsz trwał ponad rok, pochłonął ogromne straty i przeszedł przez jedne z najtrudniejszych terenów na ziemi. Jednak dla komunistycznej historii Chin stał się mitem założycielskim, który Mao wykorzystał do zbudowania swojej władzy i legitymacji.
Kim był Mao Zedong? Droga do rewolucji
Mao Zedong (w polskiej transkrypcji używa się też formy Mao Ce-tung) urodził się 26 grudnia 1893 roku we wsi Shaoshan w prowincji Hunan, w rodzinie zamożnego chłopa. Jego ojciec był drobnym handlarzem zbożem, a dzięki temu Mao miał dostęp do edukacji, co w ówczesnych Chinach nie było oczywistością dla dzieci ze wsi. Relacje z ojcem były trudne i napięte, co część biografów łączy z późniejszym buntowniczym charakterem przyszłego przywódcy.
W 1912 roku, podczas rewolucji Xinhai, która obaliła dynastię Qing i zakończyła cesarskie rządy w Chinach, Mao przez kilka miesięcy służył jako żołnierz po stronie rewolucjonistów. To doświadczenie ukształtowało jego przekonanie, że zmiany polityczne muszą opierać się na sile zbrojnej. Po zakończeniu służby wojskowej podjął naukę w szkole pedagogicznej w Changsha, gdzie w 1918 roku zdał maturę.
Po ukończeniu szkoły Mao wyjechał do Pekinu, gdzie pracował jako bibliotekarz na Uniwersytecie Pekińskim. To właśnie tam po raz pierwszy zetknął się z ideologią marksistowską, za pośrednictwem profesorów i literatury politycznej dostępnej w bibliotece. W 1921 roku wziął udział w zjeździe założycielskim Komunistycznej Partii Chin w Szanghaju, stając się jednym z pierwszych jej członków.
Wzrost komunizmu w Chinach i konflikt z Kuomintangiem
W latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku Chiny były areną głębokiego kryzysu politycznego. Po rewolucji z 1912 roku kraj rozpadł się na strefy kontrolowane przez regionalnych watażków. Kuomintang, czyli Narodowa Partia Ludowa pod wodzą Czang Kaj-szeka, dążyła do zjednoczenia Chin i zwalczania komunistów. W 1927 roku doszło do krwawego rozłamu: siły Kuomintangu zaatakowały komunistycznych sojuszników w tzw. zamachu szanghajskim, mordując tysiące działaczy partyjnych.
Mao uszedł z życiem i skupił się na budowaniu bazy rewolucyjnej na wsi, w prowincji Jiangxi na południu Chin. Odrzucił sowiecką strategię zakładającą, że rewolucja komunistyczna musi wyjść z miast i klasy robotniczej, twierdząc, że w Chinach rewolucją powinna kierować klasa chłopska. To fundamentalne różnice ideologiczne między Mao a ortodoksyjnym marksizmem leninowskim. W Jiangxi komuniści stworzyli Chińską Republikę Rad, będącą zalążkiem przyszłego państwa komunistycznego.
Czang Kaj-szek zorganizował między 1930 a 1934 rokiem pięć kolejnych kampanii okrążających, mających na celu zniszczenie komunistycznych baz w Jiangxi. Pierwsze cztery kampanie komuniści zdołali odeprzeć, stosując elastyczną taktykę partyzancką. Piąta kampania, prowadzona przy wsparciu niemieckich doradców wojskowych i z użyciem nowych metod blokady, okazała się zbyt silna. Wojska Kuomintangu stopniowo zaciskały pierścień wokół centralnej bazy rewolucyjnej w Ruijin.
Długi Marsz: trasa, przebieg i straty
W październiku 1934 roku, gdy sytuacja stała się krytyczna, kierownictwo Komunistycznej Partii Chin podjęło decyzję o przełamaniu okrążenia i wycofaniu się na zachód, a następnie na północ. Z Jiangxi wyruszyło około 80 tysięcy żołnierzy i około 20 tysięcy cywilów, głównie pracowników aparatu partyjnego. Wyruszono nocą, by uniknąć nalotów lotnictwa Kuomintangu.
Trasa Długiego Marszu wiodła przez jedne z najtrudniejszych terenów Chin. Czerwonoarmiści musieli pokonać:
- rzeki o silnych nurtach, w tym słynną Dadu, gdzie 30 maja 1935 roku doszło do heroicznej przeprawy przez zawieszony most Luding
- góry Wielka Śnieżna (Daxue Shan) na wysokości ponad 5000 metrów n.p.m.
- bagna Tybetu, gdzie żołnierze tonęli w bagnie lub umierali z głodu
- tereny zamieszkałe przez wrogie plemiona, które atakowały maszerujące kolumny
Marsz trwał od października 1934 do października 1935 roku, gdy główne siły pod dowództwem Mao dotarły do Yan'an w prowincji Shaanxi na północnym zachodzie Chin. Według różnych szacunków cały marsz przeżyło zaledwie od 7 do 8 tysięcy żołnierzy spośród 80 tysięcy, którzy wyruszyło. Reszta poległa w walce, zmarła z wyczerpania, głodu lub chorób, albo zdezerterowała.
Konferencja w Zunyi: Mao przejmuje władzę
Kluczowym momentem w historii Długiego Marszu było rozszerzone posiedzenie Biura Politycznego Komunistycznej Partii Chin, które odbyło się w styczniu 1935 roku w Zunyi w prowincji Guizhou. Konferencja ta, przeprowadzona w trakcie marszu, była bezpośrednim rezultatem klęsk militarnych i fatalnego kierownictwa Kominternowskich doradców stosujących pozycyjną obronę zamiast sprawdzonej partyzantki.
Na konferencji w Zunyi Mao Zedong przejął faktyczne przywództwo nad partią i armią, eliminując politycznych rywali. Jego strategia wojskowa, zakładająca manewrowość i unikanie bezpośrednich starć z silniejszym przeciwnikiem, zyskała akceptację. Konferencja w Zunyi jest uznawana za jeden z przełomowych momentów w historii Komunistycznej Partii Chin, bo to właśnie wtedy Mao zaczął dominować w partii w sposób, który utrzymał aż do swojej śmierci w 1976 roku.
Znaczenie Długiego Marszu jako mitu założycielskiego
Długi Marsz, choć był militarnie kosztowny i przyniósł ogromne straty, stał się fundamentem komunistycznej legendy w Chinach. Mao i jego propagandyści przedstawiali marsz jako heroiczny czyn zbrojny, dowód żelaznej woli i poświęcenia komunistów. Przeżycie marszu dawało jego uczestnikom status niemal legendarny w partii, a Mao jako przywódca marszu zyskał autorytet, którego nikt nie mógł kwestionować.
Edgar Snow, amerykański dziennikarz, który odwiedził Yan'an w 1936 roku i przeprowadził wywiady z Mao oraz innymi weteranami marszu, opisał te wydarzenia w książce "Czerwona gwiazda nad Chinami". Publikacja ta, przetłumaczona na wiele języków, przybliżyła Zachodowi historię chińskich komunistów i przyczyniła się do romantyzacji Długiego Marszu.
Droga od Yan'an do proklamacji Chińskiej Republiki Ludowej
Po dotarciu do Yan'an komuniści stworzyli nową bazę rewolucyjną i przystąpili do odbudowy sił. Paradoksalnie Długi Marsz, mimo ogromnych strat, wzmocnił partię politycznie: pozbyto się słabszych, nielojalnych lub niezdolnych do wytrzymania trudu towarzyszy, a ocaleni tworzyli zahartowaną elitę.
W latach 1937-1945, gdy Japonia prowadziła pełnoskalową wojnę z Chinami, komuniści zawarli tymczasowe zawieszenie broni z Kuomintangiem i wspólnie stawiali opór najeźdźcy. Po zakończeniu II wojny światowej wybuchła na nowo chińska wojna domowa. Komuniści, korzystając ze wsparcia ZSRR i bazy na wsi, stopniowo przejmowali kontrolę nad coraz większymi obszarami Chin. 1 października 1949 roku na placu Tian'anmen w Pekinie Mao Zedong ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej.
Rządy Mao: osiągnięcia i zbrodnie
Jako przywódca Chin Mao Zedong prowadził politykę radykalnych przemian społecznych i ekonomicznych, które przyniosły zarówno pewne sukcesy, jak i katastrofalne skutki. Do jego dokonań zalicza się:
- zjednoczenie Chin po dziesięcioleciach wojen domowych i zagranicznej inwazji
- reformę rolną, w ramach której ziemia skonfiskowana obszarnikom trafiła do chłopów
- poprawę wskaźników alfabetyzacji i podstawowej opieki zdrowotnej
- budowę przemysłu ciężkiego i infrastruktury
- umocnienie suwerenności Chin wobec mocarstw zachodnich i Japonii
Jednak rządy Mao przyniosły też katastrofalne skutki. Kampania Wielki Skok naprzód (1958-1962), mająca w ciągu kilku lat przekształcić Chiny w potęgę przemysłową, zakończyła się gigantycznym głodem, który pochłonął szacunkowo od 15 do 45 milionów ofiar. Kolektywizacja rolnictwa, zniszczenie prywatnych warsztatów rzemieślniczych i nierealistyczne plany industrializacji doprowadziły do całkowitego krachu systemu zaopatrzenia w żywność. Chłopi zmuszeni do oddania całych zbiorów do wspólnych stodół umierali z głodu, podczas gdy partyjne statystyki głosiły rekordowe zbiory.
Wielka Proletariacka Rewolucja Kulturalna (1966-1976) była próbą wyeliminowania politycznych rywali Mao i narzucenia maoistowskiej ortodoksji. Miliony młodych ludzi zorganizowanych w Czerwoną Gwardię atakowały intelektualistów, nauczycieli, lekarzy i artystów, oskarżając ich o "burżuazyjność" lub "rewizjonizm". Świątynie, kościoły, biblioteki i muzea były niszczone. Szacunki mówią o od 500 tysięcy do 2 milionów ofiar śmiertelnych oraz dziesiątkach milionów ludzi skierowanych do obozów pracy lub wysiedlonych na wieś. Mao Zedong zmarł 9 września 1976 roku w Pekinie, a kilka tygodni po jego śmierci aresztowano Bandę Czworga, co zakończyło epokę maoizmu.
Dziedzictwo Mao Zedonga i Długiego Marszu w kulturze
Długi Marsz wywarł trwały ślad nie tylko w chińskiej, ale i w światowej kulturze politycznej. Pojęcie "długiego marszu" stało się metaforą długotrwałej walki o cel, do którego droga wiedzie przez liczne przeszkody. Politycy i działacze różnych orientacji używają tego obrazu do opisania swoich strategii.
W literaturze chińskiej epoka Długiego Marszu jest bogato udokumentowana. Wiersze Mao Zedonga, który był nie tylko politykiem, ale też uznanym poetą w klasycznej tradycji chińskiej, uwieczniają krajobraz i emocje marszu. Poemat "Długi Marsz" (1935), napisany przez Mao w trakcie odwrotu, jest do dziś cytowany w chińskich szkołach i podręcznikach. Mao pisał stylem nawiązującym do klasycznej poezji dynastii Tang i Song, co świadczy o jego głębokim zakorzenieniu w tradycji kulturowej, którą jednocześnie starał się zrewolucjonizować.
Pamięć o Długim Marszu jest starannie pielęgnowana przez Komunistyczną Partię Chin jako element narracji o nieuchronności komunistycznego zwycięstwa i słuszności partii. W Zunyi, miejscu kluczowej konferencji z 1935 roku, działa muzeum. Trasa marszu stała się szlakiem turystycznym, a "czerwona turystyka", czyli odwiedzanie miejsc związanych z historią Partii, jest oficjalnie promowana przez władze chińskie. Rocznie miliony Chińczyków odwiedzają miejsca pamięci Długiego Marszu, co dowodzi, że ten historyczny epizod nadal odgrywa ważną rolę w kształtowaniu chińskiej tożsamości narodowej.
Poza Chinami Długi Marsz stał się punktem odniesienia dla ruchów lewicowych i antykolonialnych na całym świecie, szczególnie w latach 60. i 70. XX wieku. Rewolucjoniści w Wietnamie, Ameryce Łacińskiej i Afryce czerpali inspirację z maoistowskiej taktyki partyzanckiej i z mitu Długiego Marszu jako dowodu, że zaangażowana ideologicznie armia może przetrwać i zwyciężyć nawet w najtrudniejszych warunkach. Choć maoizm jako praktyka polityczna przyniósł tragiczne skutki wszędzie, gdzie był stosowany, historia Długiego Marszu pozostaje jednym z najbardziej niezwykłych epizodów w dziejach XX-wiecznych ruchów rewolucyjnych i wojennej sztuki przetrwania.
Często zadawane pytania
Co to był Długi Marsz?
Długi Marsz to odwrót Chińskiej Armii Czerwonej prowadzony od października 1934 do października 1935 roku. Około 80 tysięcy żołnierzy komunistycznych opuściło bazę w prowincji Jiangxi i po ponad roku marszu przez najcięższe tereny Chin dotarło do Yan'an w Shaanxi. Trasa liczyła ponad 9000 kilometrów, a całość przeżyło zaledwie kilka tysięcy żołnierzy.
Dlaczego Długi Marsz jest tak ważny w historii Chin?
Długi Marsz stał się mitem założycielskim Komunistycznej Partii Chin. W trakcie marszu Mao Zedong przejął przywództwo nad partią (konferencja w Zunyi, 1935), a sam marsz propagandowo przedstawiano jako dowód niezłomności komunistów. Jego uczestnicy tworzyli elitę partyjną przez następne dekady.
Ile osób zginęło podczas Długiego Marszu?
Szacunki mówią, że z 80 tysięcy uczestników marszu cały dystans przeżyło zaledwie od 7 do 8 tysięcy żołnierzy. Pozostali zginęli w walce, z wyczerpania, głodu lub chorób, bądź zdezerterowali. Był to jeden z największych militarnych odwrotów w historii pod względem proporcji strat.
Skąd pochodzi Mao Zedong?
Mao Zedong urodził się 26 grudnia 1893 roku we wsi Shaoshan w prowincji Hunan w środkowych Chinach. Pochodził z rodziny zamożnego chłopa i zdolny do pobierania edukacji, co dało mu możliwość zaznajomienia się z ideologią marksistowską na Uniwersytecie Pekińskim.
Kiedy Mao Zedong doszedł do władzy?
Mao faktycznie przejął kontrolę nad Komunistyczną Partią Chin w 1935 roku podczas konferencji w Zunyi, w trakcie Długiego Marszu. Jako przywódca Chin i głowa państwa rządził od proklamowania Chińskiej Republiki Ludowej 1 października 1949 roku aż do swojej śmierci 9 września 1976 roku.
Jaki jest stosunek współczesnych Chin do Mao Zedonga?
Komunistyczna Partia Chin oficjalnie uznaje Mao za wielkiego przywódcę, choć przyznaje, że popełniał błędy. Przyjęta formuła to "70 procent zasług, 30 procent błędów". Jego portret wisi na Bramie Niebiańskiego Spokoju na placu Tian'anmen, a ciało spoczywa w mauzoleum w centrum Pekinu. Krytyczna analiza zbrodni maoizmu pozostaje w Chinach ograniczona.