Ragnar Lothbrok: legendarny wódz wikingów i jego historia

Ragnar Lothbrok (znany też jako Ragnar Lodbrok lub Ragnar Lodbrók) to jedna z najbardziej fascynujących, a zarazem najbardziej tajemniczych postaci w historii epoki wikingów, legendarny wódz skandynawski, któremu tradycja przypisuje dowodzenie najazdami na Anglię i Francję w IX wieku. Jego imię pada w islandzkich sagach, kronikach anglosaskich i pieśniach skaldów, jednak historycy do dziś spierają się, czy był to rzeczywiście jeden człowiek, czy też zbiorowy archetyp kilku różnych wodzów wikińskich, których dzieje zlały się w jedną mityczną opowieść. Niezależnie od rozstrzygnięcia tego sporu, Ragnar Lothbrok stał się symbolem epoki wikingów i ucieleśnieniem nordyckiego wojownika.

Źródła wiedzy o Ragnarze Lothbroku

Wszystkie informacje o Ragnarze Lothbroku pochodzą ze źródeł zapisanych znacznie później niż miał on żyć. Główne z nich to:

• Saga o Ragnarze Lodbroku (Ragnars saga loðbrókar): islandzka saga zapisana w XIII lub XIV wieku, opisująca życie Ragnara, jego małżeństwa i czyny.
• Opowieść o synach Ragnara (Ragnarssona þáttr): islandzki tekst z około XIV wieku, skupiający się na wyczynach synów bohatera po jego śmierci.
• Pieśń o Kruku (Krákumál): stroficzna pieśń skaldyczna, rzekomo śpiewana przez Ragnara w chwili śmierci w norweskim dole z wężami.
• Gesta Danorum Saxo Grammaticusa: duńska kronika z przełomu XII i XIII wieku, zawierająca wersję historii Ragnara pod imieniem Regnerus.
• Kroniki anglosaskie: angielskie zapiski historyczne wspominają o wielkim najeździe wikingów w 865 roku, choć nie wymieniają Ragnara z imienia.

Fakt, że wszystkie te teksty powstawały 300-400 lat po czasie, w którym miał żyć Ragnar, sprawia, że trudno oddzielić fakty historyczne od literackiego mitu. Sagi nordyckie były gatunkiem łączącym elementy historyczne, legendarne i literackie, i należy je interpretować z uwzględnieniem tej hybrydowej natury.

Kim był Ragnar według sag: pochodzenie i rodzina

Według tradycji sag Ragnar był synem szwedzkiego króla Sigurda Hringa i nosił przydomek Lothbrok lub Lodbrok, co w językach nordyckich oznacza "Kosmate Spodnie" lub "Wełniane Portki". Przydomek ten wywodzi się z legendy o zabiciu przez młodego Ragnara olbrzymiego węża lub smoka, do czego oblekł się w skórzane spodnie nasmarowane smołą, chroniące go przed jadem.

Sagi przypisują Ragnarowi kilka małżeństw i liczne potomstwo. Najważniejsze związki to:

• Lagertha: shieldmaiden, wojowniczka, pierwsza żona Ragnara. Postać ta pojawia się w Gesta Danorum Saxo Grammaticusa i stała się jedną z najbardziej popularnych kobiecych postaci z epoki wikingów w kulturze popularnej.
• Thora Borgarhjort: córka jarla, druga żona, którą Ragnar poślubił po zabiciu wspomnianego węża (stąd przydomek Lothbrok).
• Aslaug (znana też jako Kráka): trzecia i najważniejsza żona, rzekoma córka legendarnych Sigurda i Brunhildy. Z nią miał synów, którzy stali się postaciami historycznymi.

Synowie Ragnara Lothbroka

O ile historyczność samego Ragnara pozostaje kwestionowana, o tyle jego synowie są postaciami poświadczonymi w źródłach historycznych z epoki. To przez pryzmat dokonań synów historycy niekiedy próbują uzasadnić istnienie ojca:

• Ivar Bezkościsty (Ivar the Boneless): jeden z wodzów Wielkiej Armii Pogańskiej, która napadła na Anglię w 865 roku. Znany z okrutnych metod walki i dowodzenia. Podbił znaczną część Anglii.
• Björn Żelaznoboki (Björn Ironside): legendarny wódz wikingów, który według tradycji przeprowadził wielkie wyprawy łupieżcze po Morzu Śródziemnym, atakując Francję, Hiszpanię, Włochy i Afrykę Północną. Uznawany za założyciela dynastii szwedzkiej.
• Halfdan Ragnarsson: jeden z wodzów Wielkiej Armii Pogańskiej, uczestnik podboju Anglii.
• Sigurd Wąż w Oku (Sigurd Snake-in-the-Eye): wódz wikinów o charakterystycznym znaku w oku, który według legend był potwierdzeniem jego boskiego pochodzenia.
• Ubbe Ragnarsson: uczestnik najazdów na Anglię, poległ w jednej z bitew.
• Hvitserk: wspominany w sagach brat pozostałych synów Ragnara.

Najazdy Ragnara na Anglię i Francję

Sagi przypisują Ragnarowi serię śmiałych najazdów łupieżczych, które na trwałe wpisały go w legendę wikingów. Dwa epizody są szczególnie wyróżniane:

Oblężenie Paryża (845 r.): Według tradycji Ragnar poprowadził flotę 120 okrętów i około 5000 wojowników w górę Sekwany, docierając do Paryża. Król Franków Karol Łysy nie zdołał odeprzeć ataku i musiał wykupić wikingów za 7000 funtów srebra (Danegeld). Epizod ten jest poświadczony we frankijskich kronikach, choć imię Ragnara jako dowódcy nie pojawia się w nich wprost. Frankijskie źródła wymieniają wodza pod imieniem Reginher lub Reginherus, który zdaniem wielu historyków może być historycznym pierwowzorem Ragnara.

Najazdy na Northumbrię: Sagi opisują wyprawy Ragnara na wschodnie wybrzeże Anglii, w tym do Northumbrii rządzonej przez króla Aellę. Podczas jednej z takich wypraw Ragnar miał zostać schwytany i stracony przez Aellę.

Legendaryczna śmierć Ragnara

Historia śmierci Ragnara Lothbroka należy do najbarwniejszych epizodów literatury nordyckiej. Według sag Ragnar wyruszył z niedostateczną flotą na kolejną wyprawę do Anglii, gdzie wylądował w Northumbrii. Jego wojownicy zostali rozgromieni przez armię króla Aelli, a sam Ragnar schwytany.

Aella, chcąc się zemścić na groźnym wrogu, skazał Ragnara na śmierć przez wrzucenie do dołu pełnego jadowitych węży. Ragnar w obliczu tej męczeńskiej śmierci miał wykazać się niezłomną odwagą i pogardą dla cierpienia. Zgodnie z sagą śpiewał pieśń sławiącą swoje czyny (Krákumál) i wypowiedział pamiętne słowa: "Jakże kwikają by będą warchlaki, gdyby wiedzieć co ze mną stary knur" (lub w innych przekładach: "Ach, jak zarechotają moje małe warchlaki, gdy usłyszą, jak stary dzik cierpi"). "Warchlaki" to oczywiście synowie Ragnara, którzy po jego śmierci mieli zemścić się na Aelli.

Historyczna rzeczywistość kryje się za tym epizodzie w mroku. Kroniki anglosaskie odnotowują, że w 865 roku wielka flota wikingów przybyła do Anglii, co tradycja nordycka łączy z zemstą synów Ragnara za śmierć ojca.

Wielka Armia Pogańska i zemsta synów

W 865 roku na Wyspy Brytyjskie przybyła potężna armia wikingów, którą angielskie kroniki nazywają micel hæþen here, czyli Wielką Armią Pogańską lub Wielką Armią Heathen. Była to jedna z największych sił zbrojnych, jakie Skandynawowie wysłali dotąd na Zachód.

Saga Ragnara i Ragnarssona þáttr przedstawiają to wydarzenie jako wyprawę odwetową synów Ragnara za śmierć ojca. Na czele armii stali Ivar Bezkościsty, Halfdan, Ubbe, Björn i Sigurd. Wikingowie systematycznie podbijali kolejne anglosakskie królestwa, spędzając zimę w Anglii zamiast wracać do Skandynawii, co było nowością w ich taktyce.

W 867 roku wikingowie zajęli Northumbrię i schwytali króla Aellę. Według sag dokonali na nim "obrzędu krwawego orła" (blóðørn), okrutnego rytuału egzekucji stosowanego w legendarnej tradycji nordyckiej wobec wrogów zasługujących na szczególne upokorzenie. Historyczność tej egzekucji jest kwestionowana przez historyków, jednak nie ulega wątpliwości, że Wielka Armia Pogańska podbiła Northumbrię i zabiła jej króla.

Obyczaje i wierzenia wikingów w epoce Ragnara

By zrozumieć legendarną postać Ragnara Lothbroka, warto przyjrzeć się realiom epoki, w której miał żyć. IX wiek to szczytowy okres ekspansji wikingów, znany w historiografii jako epoka wikingów (ok. 793-1066). Skandynawscy wojownicy, kupcy i osadnicy docierali wówczas od Grenlandii i Ameryki Północnej po Konstantynopol i Bagdad.

Wierzenia nordyckie, które kształtowały mentalność wojownika pokroju Ragnara, opierały się na kilku fundamentalnych zasadach. Walhalla, siedziba boga Odyna, była miejscem, do którego trafiali polegli w boju wojownicy, wybierani przez walkirie. Tam mieli ucztować, walczyć i czekać na Ragnarok, ostateczną bitwę bogów i ludzi. Ta eschatologia nagradzała odwagę i śmierć w walce, tłumacząc, dlaczego wikingowie woleli zginąć z bronią w ręku niż umrzeć w łóżku ze starości.

Rola jarla lub króla wśród wikingów nie była w pełni dziedziczna. Wódz musiał udowadniać swoje przywództwo czynami: sukcesami w wyprawach łupieżczych, hojnością wobec drużyny i sprawiedliwością w rozstrzyganiu sporów. Ragnar, jeśli istniał, musiał być niezwykłym przywódcą, skoro jego imię przetrwało w pamięci przez stulecia.

Wiara w norny (boginie losu), runy jako narzędzie wróżenia i komunikacji z siłami nadprzyrodzonymi oraz w moc skaldów do uwieczniania czynów wojowników, była powszechna wśród Skandynawów epoki Ragnara. Pieśni skaldyczne były formą "żywej historii", przekazywane ustnie przez pokolenia, co tłumaczy, jak opowieść o Ragnarze mogła przetrwać do momentu, gdy islandzcy pisarze utrwalili ją na pergaminie.

Historyczny pierwowzór Ragnara

Problem historyczności Ragnara Lothbroka to jedno z najciekawszych zagadnień historii wikingów. Większość historyków zgadza się, że postać ta może być kompozytem kilku różnych wodzów wikińskich lub literackim ucieleśnieniem kolektywnej pamięci o epoce wielkich najazdów.

Kandydaci na historycznych pierwowzorów Ragnara obejmują kilka osób:

• Reginherus: wódz, który spustoszył Paryż w 845 roku, wymieniony w frankijskich źródłach. Wiele cech przypisywanych Ragnarowi pasuje do tego wodza.
• Ragnar duński wódz: kroniki Fuldyjskie wspominają o jakimś Ragnaris rex Normannorum (Ragnar król Normanów) około 852 roku, który napadał na Fryzję.
• Regnald lub Ragnall: kilku różnych wodzów wikińskich o podobnych imionach działało w IX wieku po różnych stronach Europy.

Dorobek naukowy wskazuje, że najrozsądniejsze podejście to traktowanie Ragnara Lothbroka jako postaci mitologiczno-literackiej, która mogła mieć luźny związek z konkretnymi postaciami historycznymi, lecz jako spójna osoba jest produktem tradycji sag, a nie historycznego dokumentu.

Żony Ragnara Lothbroka w tradycji nordyckiej

Sagi poświęcają wiele miejsca kobietom z życia Ragnara, czyniąc z nich pełnoprawne postacie, a nie tylko tło dla wyczynów bohatera. Trzy główne małżonki Ragnara reprezentują różne archetypy kobiecości w kulturze nordyckiej.

Lagertha to jeden z najwcześniejszych literackich portretów shieldmaiden, wojowniczej kobiety walczącej obok mężczyzn. Saxo Grammaticus opisuje ją jako nieustraszaną wojowniczkę, która przyłączyła się do walki Ragnara ze swoim wrogiem i podczas bitwy biła się w pierwszym szeregu. Po zwycięstwie Ragnar pojął ją za żonę, jednak niestałość legendy sprawiła, że małżeństwo nie przetrwało. Postać Lagerthy stała się symbolem skandynawskiej siły kobiet i jest dziś ikoną feminizmu w kontekście historycznym.

Thora Borgarhjort to druga żona, córka jarla Hermunda. Ragnar miał ją poślubić po zabiciu olbrzymiego węża lub smoka, który terroryzował ziemie jej ojca. W nagrodę za uwolnienie od bestii jarl oddał mu rękę córki, a sam wyczyn nadał Ragnarowi przydomek Lothbrok (od stroju, w jakim go dokonał).

Aslaug, zwana też Kráką lub Ragnhildr, uchodzi za najważniejszą żonę Ragnara. Według sagi była córką legendarnych bohaterów: Sigurda Zabójcy Smoka i Brunhildy z rodu Walkirii. Wychowana przez prostych wieśniaków, ukrywała swoje pochodzenie, aż jej niezwykła uroda i mądrość zdradziły szlachetną krew. Z Aslaugiem Ragnar miał synów, którzy stali się wodzami Wielkiej Armii Pogańskiej.

Ragnar Lothbrok w kulturze popularnej

Ragnar Lothbrok przeżywa dziś swoisty renesans popularności. Serial telewizyjny Wikingowie (Vikings, 2013-2020) produkcji History Channel, w którym rolę Ragnara zagrał Travis Fimmel, przyczynił się do ogromnego wzrostu zainteresowania epoką wikingów na całym świecie. Serial czerpał obficie z tradycji sag, choć pozwolił sobie na wiele artystycznych swobód.

Postać Ragnara pojawia się też w grach komputerowych, komiksach i literaturze popularnonaukowej. W Polsce ukazała się m.in. praca Artura Szrejtera "Legenda Wikingów. Opowieści o Ragnarze Lodbroku, jego żonach i synach", która przybliża polskiemu czytelnikowi źródła i interpretacje tego mitu.

Fascynacja Ragnarem Lothbrokiem nie jest przypadkowa. Łączy on w sobie cechy, które przemawiają do wyobraźni: jest wojownikiem i królem, mężem i ojcem, poszukiwaczem przygód i człowiekiem stającym twarzą w twarz ze śmiercią. Jego legenda ilustruje nordycki etos siły, odwagi i akceptacji losu.

Często zadawane pytania

Czy Ragnar Lothbrok naprawdę istniał?

Historycy nie są zgodni w tej kwestii. Większość badaczy uważa, że Ragnar Lothbrok jako konkretna historyczna postać prawdopodobnie nie istniał lub przynajmniej nie w takiej formie, jaką opisują sagi. Jego legenda mogła powstać jako kompozyt kilku różnych wodzów wikińskich działających w IX wieku. Synowie Ragnara są jednak postaciami historycznymi, udokumentowanymi w kronikach angielskich i europejskich.

Co oznacza przydomek Lothbrok?

Lothbrok (lub Lodbrok, Lodbrók) w językach nordyckich oznacza "Kosmate Spodnie" lub "Wełniane Portki". Przydomek ten wywodzi się z legendy o walce młodego Ragnara z olbrzymim wężem lub smokiem. Ragnar miał oblec się w skórzane spodnie pokryte smołą, które chroniły go przed jadem bestii. Po zwycięstwie ów niezwykły strój nadał mu przydomek na całe życie.

Jak zginął Ragnar Lothbrok?

Według sag nordyckich Ragnar Lothbrok zginął wrzucony przez króla Northumbrii Aellę do dołu pełnego jadowitych węży. W obliczu tej okrutnej śmierci Ragnar miał śpiewać pieśń sławiącą swoje życie i wypowiedział słowa przepowiadające zemstę synów. Historyczność tego opisu jest niepewna, choć sagi łączą to wydarzenie z późniejszym podbojem Northumbrii przez Wielką Armię Pogańską.

Czym była Wielka Armia Pogańska?

Wielka Armia Pogańska (ang. Great Heathen Army) to potężna siła wikingów, która przybyła do Anglii w 865 roku i przez kilkanaście lat systematycznie podbijała anglosakskie królestwa. Kroniki anglosaskie odnotowują jej przybycie jako wyjątkowe wydarzenie. Saga nordycka przedstawia ją jako wyprawę odwetową synów Ragnara Lothbroka za śmierć ojca. Na jej czele stali Ivar Bezkościsty, Halfdan, Ubbe i Björn.

Kim była Lagertha, pierwsza żona Ragnara?

Lagertha to postać z Gesta Danorum Saxo Grammaticusa, opisana jako wojownicza kobieta, shieldmaiden, która miała być pierwszą żoną Ragnara. Według sagi Ragnar poznał ją, gdy pomogła mu w walce, przebrany w kobiecy strój. Lagertha jest symbolem nordyckiej wojowniczki i stała się jedną z najbardziej popularnych postaci kobiecych związanych z epoką wikingów, szczególnie po jej przedstawieniu w serialu telewizyjnym Wikingowie.

Dlaczego Ragnar Lothbrok jest ważny dla kultury nordyckiej?

Ragnar Lothbrok ucieleśnia nordycki etos wojownika: odwagę wobec przeciwności, gotowość do śmierci w boju, dumę z własnych czynów i siłę więzi rodzinnych. Jego legendy ilustrują wartości, jakimi kierowali się Wikingowie: sławę zdobytą czynami, wierność synów wobec ojca, pogardę dla śmierci. Nawet jeśli Ragnar jako historyczna osoba nie istniał, jego mit jest wiernym odbiciem kultury i wartości epoki wikingów.