Sultan Mehmed II Zdobywca - zycie, podboje i reformy

Mehmed II, znany w historii jako Mehmed Zdobywca (tur. Fatih Sultan Mehmed), był jednym z najwybitniejszych władców osmańskich, który w 1453 roku podbił Konstantynopol i zakończył tysiącletnią historię Cesarstwa Bizantyjskiego. Panując w latach 1444-1446 oraz 1451-1481, stworzył podwaliny Imperium Osmańskiego jako największego mocarstwa epoki, rozszerzył jego granice od Bałkanów po Azję Mniejszą i Morze Czarne oraz przeprowadził reformy prawne i administracyjne, które na wieki określiły ustrój osmańskiego państwa. Postać Mehmeda II fascynuje historyków do dziś zarówno jako wybitnego stratega, jak i mecenasa nauki i kultury.

Młodość i pierwsze panowanie

Mehmed urodził się 30 marca 1432 roku w Edirne (Adrianopolu), ówczesnej stolicy Imperium Osmańskiego. Był synem sułtana Murada II i jednej z jego żon lub nałożnic. Od wczesnego dzieciństwa otrzymał staranne wykształcenie: uczył się arabskiego, perskiego, greckiego i łaciny, a poza tym zapoznawał się z historią, filozofią i strategią wojskową. Według niektórych przekazów biegle władał co najmniej sześcioma językami, co wyróżniało go wśród władców epoki.

W 1444 roku, gdy miał zaledwie 12 lat, ojciec Murad II abdykował na jego rzecz, chcąc wycofać się z życia politycznego. Pierwsze panowanie Mehmeda trwało krótko: wobec kryzysu wywołanego krucjatą warneńską Murad II powrócił na tron w 1446 roku. Mehmed musiał poczekać na swój czas. Powrócił do władzy po śmierci ojca w lutym 1451 roku jako dwudziestoletni sułtan, tym razem z pełną determinacją, by spełnić wielkie plany podbojów.

Przygotowania do zdobycia Konstantynopola

Konstantynopol, stolica Cesarstwa Wschodniorzymskiego, był marzeniem i wyzwaniem dla kolejnych sułtanów osmańskich od dziesięcioleci. Miasto otoczone słynnymi murami teodozjańskimi skutecznie opierało się wszystkim dotychczasowym oblężeniom. Mehmed II podszedł do tego zadania z niespotykaną systematycznością i innowacyjnością.

Już zimą 1451-1452 roku nakazał budowę twierdzy Rumeli Hisarı na europejskim brzegu Bosforu, w najwęższym jego miejscu. W połączeniu z wcześniej wzniesioną twierdzą Anadolu Hisarı na azjatyckim brzegu zamknęła ona cieśninę dla ewentualnej odsieczy z Morza Czarnego. Konstantynopol został odcięty od głównych szlaków zaopatrzeniowych.

Mehmed zadbał szczególnie o artylerię. Sprowadził na swój dwór węgierskiego inżyniera Urbana, który odlał dla niego gigantyczną bombardę zdolną miotać kamienne kule o wadze kilkuset kilogramów na odległość ponad kilometra. Działa te miały być kluczem do sforsowania legendarnychmmurów Konstantynopola. Armia osmańska liczyła według różnych szacunków od 60 do 80 tysięcy żołnierzy, podczas gdy obrońcy miasta dysponowali zaledwie kilkoma tysiącami ludzi.

Upadek Konstantynopola 1453

Oblężenie Konstantynopola rozpoczęło się 6 kwietnia 1453 roku. Przez kilka tygodni działa Mehmeda nieustannie ostrzeliwały mury miasta, doprowadzając do stopniowego ich niszczenia. Obrońcy, pod wodzą cesarza Konstantyna XI Paleologa, walczyli heroicznie, naprawiając nocą wyrwy powstałe w ciągu dnia.

Przełomem był genialny manewr Mehmeda w nocy z 21 na 22 kwietnia: nakazał przetransportować kilkadziesiąt okrętów drogą lądową, przez wzgórza na zachód od Konstantynopola, wprost do Złotego Rogu. Flotę dosłownie przeciągnięto na smarowanych tłuszczem drewnianych prowizach. Miasto zostało oblężone niemal ze wszystkich stron.

29 maja 1453 roku wojska osmańskie wdarły się do Konstantynopola. Cesarz Konstantyn XI zginął w walce. Mehmed wkroczył do zdobytego miasta i natychmiast udał się do katedry Hagia Sophia, którą nakazał przekształcić na meczet. Upadek Konstantynopola był momentem historycznym: zakończył istnienie Cesarstwa Byzantyjskiego, trwającego od 330 roku, i wstrząsnął całą chrześcijańską Europą.

Ekspansja i podboje po 1453 roku

Zdobycie Konstantynopola było początkiem, nie końcem polityki ekspansji Mehmeda II. Przez pozostałe trzy dekady swojego panowania sułtan prowadził niemal nieustanne kampanie zbrojne:

• 1456: oblężenie Belgradu zakończyło się porażką (obrona dowodzona przez Jana Hunyadiego i Jana Kapistrana), co wstrzymało ekspansję na Węgry.
• 1459: podbój Serbii i włączenie jej do Imperium Osmańskiego.
• 1460: podbój Morei (Peloponez), ostatniego terytorium bizantyjskiego na kontynencie.
• 1461: podbój Cesarstwa Trapezuntu na wybrzeżu Morza Czarnego, ostatniego greckiego państwa chrześcijańskiego.
• 1462: kampania na Wołoszczyźnie przeciwko Władowi Palikowi (Drakuli), zakończona zdobyciem Bukaresztu.
• 1463-1479: długotrwała wojna z Wenecją o posiadłości w Grecji i na Morzu Egejskim, zakończona osmańskim zwycięstwem.
• 1475: uzależnienie Chanatu Krymskiego, który stał się wasalem Imperium Osmańskiego.
• 1476: kampania mołdawska.
• 1480: desant osmański w Otranto (Włochy), pierwszy turecki przyczółek na Półwyspie Apenińskim, zakończony wycofaniem po śmierci Mehmeda.

Mehmed II zniszczył też emirat Karamanidów w Anatolii, ugruntowując osmańską kontrolę nad Azją Mniejszą. Pod jego rządami Imperium Osmańskie stało się dominującym mocarstwem zarówno na Bałkanach, jak i w Anatolii.

Reformy prawne i administracyjne

Mehmed II był nie tylko zdobywcą, lecz także reformatorem państwowym. Najważniejszym jego dziełem prawnym było skodyfikowanie prawa zwyczajowego w zbiorze zwanym Kanunname (Kodeks Prawa). Stanowił on pierwszy usystematyzowany zbiór prawa osmańskiego obok prawa religijnego (szariatu), regulujący ustrój państwa, prawa i obowiązki urzędników, kary za przestępstwa oraz zasady funkcjonowania administracji.

Sułtan zreorganizował też strukturę władzy centralnej. Umocnił pozycję wielkiego wezyra jako szefa rządu, nadzorującego codzienny bieg spraw państwowych, podczas gdy sułtan zachowywał najwyższą władzę. Rozwinął system devsirme: rekrutacji chrześcijańskich chłopców z Bałkanów, którzy po islamizacji i wykształceniu tworzyli korpus janczarów oraz klasę urzędniczą wierną wyłącznie sułtanowi.

Mehmed dbał o odbudowę i rozbudowę Konstantynopola, przemianowanego na Stambuł. Ściągnął do miasta rzemieślników, kupców i uczonych z różnych stron imperium, zachęcając do osiedlania się zarówno muzułmanów, jak i chrześcijan oraz Żydów. Kościoły były przekształcane na meczety, jednak Mehmed przyznał patriarchatowi greckiemu autonomię kościelną i pewne prawa polityczne, realizując politykę względnej tolerancji religijnej.

Mehmed jako mecenas nauki i kultury

Mehmed II był władcą wyróżniającym się na tle swoich czasów zainteresowaniami intelektualnymi. Gromadził w swojej bibliotece manuskrypty greckie, łacińskie i arabskie. Zapraszał na swój dwór włoskich humanistów, w tym sławnego malarza Gentile Belliniego, który w 1479 roku namalował jego słynny portret. Sułtan był też autorem poezji pisanej pod pseudonimem Avni.

Na jego zlecenie przetłumaczono na turecki liczne dzieła starożytności greckiej i łacińskiej. Mehmed popierał budownictwo, wznosząc w Stambule wielki kompleks pałacowy Topkapi, meczet Fatiha oraz liczne medresy (szkoły koranioczne) i karawanseraje.

Mehmed II a Europa Zachodnia i dyplomacja

Zdobycie Konstantynopola wywołało wstrząs w chrześcijańskiej Europie. Papiestwo wzywało do krucjaty, jednak wysiłki te pozostały w dużej mierze bezskuteczne ze względu na wewnętrzne konflikty między europejskimi monarchiami. Mehmed II umiejętnie wykorzystywał te podziały, prowadząc selektywną dyplomację z poszczególnymi władcami i miastami-państwami.

Najciekawszym przykładem było jego zbliżenie z Wenecją, mimo toczących się z nią wojen. Po zakończeniu długotrwałego konfliktu w 1479 roku Mehmed podpisał traktat pokojowy z Wenecją, przyznając jej prawo do handlu na terenie imperium w zamian za trybuty. Weneccy kupcy mogli z powrotem handlować w Stambule, a Mehmed używał weneckich artystów, w tym Gentile Belliniego, do gloryfikacji swojego wizerunku na Zachodzie.

Genua, inny wielki rywal morski, przyjęła inną strategię: jej kolonie na Morzu Czarnym, zwłaszcza Kaffa, zostały wchłonięte przez Imperium Osmańskie. Mehmed utrzymywał też kontakty z Francją, Neapolem i innymi dworami europejskimi, doskonale rozumiejąc, że dyplomacja jest nie mniej ważna niż oręż.

Śmierć i dziedzictwo

Mehmed II zmarł 3 maja 1481 roku w czasie wyprawy wojennej, prawdopodobnie w wyniku choroby lub, według niektórych teorii, otrucia. Miał 49 lat. Pochowany został w swoim mauzoleum (türbe) przy meczecie Fatih w Stambule.

Jego dziedzictwo jest ogromne. Mehmed II zbudował z Imperium Osmańskiego potęgę, która przez kolejne dwa stulecia dominowała nad Europą Wschodnią, Bliskim Wschodem i Afryką Północną. Zdobycie Konstantynopola w 1453 roku jest przez historyków tradycyjnie uznawane za symbol końca średniowiecza i początku epoki nowożytnej. W Turcji Mehmed II pozostaje bohaterem narodowym, czczonym pod przydomkiem Fatih (Zdobywca).

Armia osmańska i innowacje wojskowe

Mehmed II przywiązywał ogromną wagę do modernizacji i reorganizacji armii osmańskiej. Korpus janczarów, stanowiący rdzeń piechoty, był regularnie uzupełniany przez system devsirme: poboru chłopców chrześcijańskich z podbitych terytoriów, których wychowywano w islamie i szkolono do służby wojskowej lub administracyjnej. Dzięki temu Mehmed dysponował lojalnymi, profesjonalnymi oddziałami, wolnymi od feudalnych lojalności wobec arystokracji.

W zakresie artylerii Mehmed był prawdziwym nowatorem. Rozumiał, że tradycyjne taktyki oblężnicze są niewystarczające wobec potężnych murów takich jak mury Konstantynopola czy innych twierdz bałkańskich. Inwestował w odlewnie dział i rekrutował europejskich specjalistów od artylerii. Wielkie bombady osmańskie, zdolne do miotania kamiennych kul o wadze kilkuset kilogramów, były wówczas jednymi z największych i najpotężniejszych dział na świecie.

Sułtan przykładał też wagę do marynarki wojennej. Po zdobyciu Konstantynopola rozbudował flotę osmańską, która w kolejnych dekadach kontrolowała Morze Egejskie i Morze Czarne, stopniowo wypierając weneckie i genueńskie wpływy.

Konstantynopol jako nowa stolica: Stambuł

Po zdobyciu Konstantynopola Mehmed II przeniósł do niego stolicę Imperium Osmańskiego z Edirne. Miasto leżące na przecięciu Europy i Azji miało symboliczne i strategiczne znaczenie. Sułtan od razu przystąpił do jego odbudowy i zasiedlenia: w czasie oblężenia i walk znaczna część ludności uciekła lub zginęła, a zabudowa była częściowo zniszczona.

Mehmed ogłosił amnestię i zachęcał do powrotu zarówno Greków, jak i osiedlania się Żydów wygnanych z różnych krajów europejskich. Ściągnął też rzemieślników, kupców i uczonych z Anatolii i Bałkanów. W ciągu kilku dekad liczba ludności Stambułu wzrosła z prawdopodobnie kilkudziesięciu tysięcy do ponad stu tysięcy mieszkańców.

Sułtan wzniósł w mieście szereg monumentalnych budowli. Pałac Topkapi, budowany od 1459 roku na cyplu nad Bosforem, stał się siedzibą władzy osmańskiej na kolejne cztery wieki. Meczet Fatih (Zdobywcy), ukończony w 1470 roku, był pierwszym wielkim meczetem osmańskim wzniesionym w podbitym Konstantynopolu i symbolizował islamizację dawnej chrześcijańskiej stolicy.

Polityka religijna i stosunek do chrześcijan

Wbrew wyobrażeniom o fanatycznym władcy religijnym, Mehmed II prowadził stosunkowo pragmatyczną politykę wobec poddanych innych wyznań. Po zdobyciu Konstantynopola mianował nowego prawosławnego patriarchę Gennadiosa II, przyznając mu autonomię kościelną i prawo do zarządzania wspólnotą chrześcijańską zgodnie z jej własnymi prawami. Chrześcijanie i Żydowie byli traktowani jako dhimmi: wspólnoty chronione, płacące specjalny podatek (dżizja) w zamian za swobodę wyznania i własne sądownictwo.

Mehmed interesował się teologią chrześcijańską i wielokrotnie dyskutował z uczonymi chrześcijańskimi. Zamawiał tłumaczenia Biblii i dzieł ojców Kościoła na arabski i turecki. Jednocześnie prowadził islamizację publicznej przestrzeni miasta: katedra Hagia Sophia i wiele innych kościołów zostały przekształcone na meczety.

Mehmed cieszył się szacunkiem wśród humanistów włoskiego renesansu, którzy widzieli w nim władcę otwartego na kulturę i sztukę, niezależnie od jego religii. Włoski malarz Gentile Bellini, zaproszony na dwór sułtana w 1479 roku, namalował słynny portret Mehmeda, który do dziś jest najlepiej rozpoznawalnym wizerunkiem tego władcy.

Często zadawane pytania

Kim był Mehmed II i kiedy żył?

Mehmed II, zwany Zdobywcą (tur. Fatih), był sułtanem osmańskim urodzonym 30 marca 1432 roku w Edirne, a zmarłym 3 maja 1481 roku. Panował w latach 1444-1446 (pierwsze panowanie) oraz 1451-1481 (drugie panowanie). Jest uważany za jednego z najwybitniejszych władców osmańskich w historii.

Dlaczego zdobycie Konstantynopola przez Mehmeda II jest tak ważne historycznie?

Upadek Konstantynopola 29 maja 1453 roku zakończył istnienie Cesarstwa Bizantyjskiego (Wschodniorzymskiego), trwającego od 330 roku, czyli przez ponad 1100 lat. Wydarzenie to wstrząsnęło chrześcijańską Europą i jest tradycyjnie traktowane przez historyków jako symbol końca epoki średniowiecza. Konstantynopol stał się Stambułem, nową stolicą Imperium Osmańskiego.

Jakie były największe podboje Mehmeda II po zdobyciu Konstantynopola?

Po 1453 roku Mehmed II podbił Serbię (1459), Moreę (1460), Cesarstwo Trapezuntu (1461), walczył z Wenecją o wyspy greckie (1463-1479), uzależnił Chanat Krymski (1475) i dotarł nawet do Włoch, lądując w Otranto w 1480 roku. Jego panowanie znacznie rozszerzyło granice Imperium Osmańskiego.

Co to jest Kanunname Mehmeda II?

Kanunname (dosłownie: Kodeks Prawa) to zbiór prawa osmańskiego skodyfikowany z polecenia Mehmeda II. Był pierwszym usystematyzowanym zbiorem prawa świeckiego (obok szariatu) w Imperium Osmańskim, regulującym ustrój państwa, obowiązki urzędników i kary za przestępstwa. Stanowił fundament osmańskiego prawa państwowego przez kolejne wieki.

Czy Mehmed II był tolerancyjny religijnie wobec chrześcijan?

W porównaniu ze standardami epoki Mehmed II prowadził stosunkowo pragmatyczną politykę religijną. Po zdobyciu Konstantynopola przyznał prawosławnym chrześcijanom prawo do zachowania swojego patriarchatu i praktykowania wiary. Zachęcał też Żydów do osiedlania się w Stambule. Jednocześnie przekształcał kościoły na meczety i wymagał od poddanych respektowania muzułmańskiego prawa w sferze publicznej.

Gdzie pochowany jest Mehmed II?

Mehmed II spoczywa w mauzoleum (türbe) przy meczecie Fatih (Zdobywcy) w Stambule, w dzielnicy Fatih, której nazwa upamiętnia właśnie jego przydomek. Meczet Fatih, zbudowany w latach 1463-1470, był pierwszym wielkim meczetem wzniesionym przez Osmanów na terenie podbitego Konstantynopola.