Tutanchamon: faraon, skarby i odkrycie grobowca

Tutanchamon to faraon starożytnego Egiptu, który panował około 1332–1323 p.n.e. i pomimo krótkiego, niepełna dziesięcioletniego rządowania stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych władców w historii, głównie dzięki sensacyjnemu odkryciu jego nietkniętego grobowca w 1922 roku. Wstąpił na tron mając zaledwie dziewięć lat, a zmarł w wieku około dziewiętnastu lat, nie pozostawiając po sobie szczególnie doniosłych osiągnięć politycznych. Mimo to jego imię zna cały świat, a złota maska pokrywająca jego mumię stała się ikoną starożytnej cywilizacji egipskiej.

Historia Tutanchamona jest fascynująca nie tylko ze względu na bogactwo jego grobowca, ale też ze względu na czasy, w których żył. Był synem lub następcą kontrowersyjnego reformatora religijnego Echnatona, który wprowadził radykalny monoteizm skoncentrowany na kulcie tarczy słonecznej Atona. Zadaniem Tutanchamona stało się odwrócenie tych reform i przywrócenie tradycyjnej egipskiej religii.

Pochodzenie i rodzina Tutanchamona

Ustalenie dokładnego pochodzenia Tutanchamona było przez długi czas jedną z zagadek egipskiej historii. Przez lata spierano się, czy był synem Echnatona i jego głównej żony Nefertiti, czy też dzieckiem Echnatona zrodzonym z jednej z jego pomniejszych małżonek. Badania genetyczne mumii przeprowadzone w 2010 roku dostarczyły cennych danych, wskazując że Tutanchamon był owocem związku kazirodczego między Echnatonem a jego siostrą lub bliską krewną.

Kazirodztwo było powszechne wśród egipskich rodzin królewskich jako sposób na zachowanie czystości boskiej krwi. Jednak bliskie pokrewieństwo rodziców miało poważne konsekwencje zdrowotne dla Tutanchamona. Badania jego mumii wykazały liczne wady genetyczne, deformacje kostne i ślady chorób. Wśród nich zidentyfikowano:

• Płaskostopie prawej nogi i końsko-szpotawą lewą stopę, które utrudniały chodzenie
• Skoliozę kręgosłupa
• Martwicę kości (chorobę Köhlera) w lewej stopie
• Ślady malarii w DNA, prawdopodobnie kilku różnych szczepów jednocześnie
• Złamanie kości udowej krótko przed śmiercią

Pierwotne imię faraona brzmiało Tutanchaton i nawiązywało do boga Atona, czczonego przez jego ojca Echnatona. Po powrocie do tradycyjnej religii zmienił imię na Tutanchamon, oddające cześć bogu Amonowi.

Panowanie i reformy religijne

Tutanchamon wstąpił na tron egipski w bardzo młodym wieku, prawdopodobnie jako dziewięciolatek, około 1332 roku p.n.e. Faktyczną władzę sprawowali w jego imieniu dwaj doświadczeni doradcy: wezyr Aj, który później sam zasiadł na tronie, oraz dowódca armii Horemheb, kolejny następca tronu.

Najważniejszym dokonaniem jego panowania było przywrócenie tradycyjnej egipskiej religii politeistycznej po kontrowersyjnych reformach Echnatona. Faraon-reformator przez całe swoje rządy wymuszał wyłączny kult Atona, zamykał świątynie innych bogów i prześladował kler amonowy. Po jego śmierci kapłani Amona i tradycjonaliści pragnęli powrotu do dawnego porządku.

Pod rządami Tutanchamona, a raczej pod kierunkiem jego doradców, podjęto następujące działania restauracyjne:

• Ponowne otwarcie świątyń wszystkich tradycyjnych bóstw, w tym przede wszystkim Amona w Karnaku i Luksorze
• Przywrócenie Amona-Ra jako głównego bóstwa państwowego
• Odbudowa posągów i dekoracji zniszczonych przez Echnatona
• Przeniesienie stolicy z Achetaton (dzisiejsze Tell el-Amarna) z powrotem do Teb i Memfis
• Przywrócenie przywilejów i majątków świątyń

Tutanchamon wydał też dekret przywracający wojsku i administracji należne im pozycje po zaburzeniach okresu amarnańskiego. Inskrypcja tego dekretu zachowała się na steli znalezionej w Karnaku i jest cennym dokumentem historycznym.

Śmierć i tajemnica jej przyczyny

Tutanchamon zmarł około 1323 roku p.n.e., mając zaledwie około dziewiętnastu lat. Okoliczności jego śmierci przez długi czas były przedmiotem spekulacji i teorii spiskowych. Sugerowano morderstwo, otrucie lub wypadek.

Nowoczesne badania naukowe rzucają nowe światło na tę kwestię. Tomografia komputerowa mumii przeprowadzona na początku XXI wieku wykazała złamanie kości udowej krótko przed śmiercią, co mogło prowadzić do zakażenia i zgorzel. Jednocześnie w DNA mumii wykryto DNA pasożyta wywołującego malarię, co sugeruje, że faraon mógł zmagać się z tą chorobą w chwili śmierci.

Złamanie nogi u osoby z deformacjami kostnymi, osłabionymi genetycznie kośćmi i aktywną malarią byłoby wyjątkowo niebezpieczne. Współczesna hipoteza naukowa zakłada, że Tutanchamon zginął w wyniku kombinacji czynników: urazu kości udowej, powikłań infekcyjnych i ogólnego osłabienia spowodowanego chorobami genetycznymi i malarią, a nie w wyniku morderstwa czy zamachu.

Odkrycie grobowca KV62

Grobowiec Tutanchamona, oznaczony jako KV62 (Valley of the Kings numer 62), został odkryty 4 listopada 1922 roku przez brytyjskiego archeologa Howarda Cartera, finansowanego przez lorda George'a Carnarvona. Odkrycie to było przełomowym wydarzeniem w historii archeologii i do dziś pozostaje jednym z najważniejszych odkryć archeologicznych wszech czasów.

Carter pracował w Dolinie Królów przez wiele lat bez większych sukcesów. Kiedy Carnarvon był bliski wycofania finansowania, Carter poprosił o jeszcze jeden sezon badań. Wkrótce po wznowieniu prac jeden z robotników natknął się na stopień wykuty w skale, który okazał się prowadzić do zamurowanego korytarza. Za nim znajdował się drugi korytarz zakończony zapieczętowanymi drzwiami.

Carter zrobił otwór w drzwiach i wsunął do środka świecę. Zapytany przez Carnarvona, czy coś widzi, odpowiedział słowami, które przeszły do historii: "Tak, cudowne rzeczy". Przed jego oczami roztaczał się widok nietkniętego grobowca wypełnionego niebywałymi skarbami starożytnego Egiptu.

Skarby grobowca i złota maska

Grobowiec Tutanchamona był jedynym odkrytym dotąd niesplądrowanym grobowcem faraona z zachowanym bogatym wyposażeniem. Większość grobowców w Dolinie Królów była okradziona już w starożytności. Wyjątkowe zachowanie KV62 wynikało zapewne z faktu, że grobowiec Ramzesa VI, wybudowany ponad nim, zasypał wejście i ukrył je przed rabusiami.

Wśród tysięcy przedmiotów znalezionych w czterech komorach grobowca znajdowały się:

• Trzy złote łoża w kształcie zwierząt
• Złoty tron zdobiący sceny z życia dworskiego
• Cztery złocone rydwany
• Liczne złote i pozłacane posągi bogów i faraona
• Dwie trumny drewniane i jedna trumna z litego złota
• Kwarcytowy sarkofag otaczający trzy zagnieżdżone trumny
• Kanopy ze złoconego alabastru
• Biżuteria, amulety i naszyjniki
• Broń, łuki, sztylety i miecze

Najsłynniejszym przedmiotem z grobowca jest złota maska pogrzebowa Tutanchamona. Wykonana ze złota o masie 10,23 kg i mierząca 54 cm wysokości, pokrywała głowę i ramiona mumii faraona. Maska przedstawia idealny portret młodego władcy z inkrustowanymi oczami z obsydianu i kwarcu. Inkrustacje z lazurytu i szkła tworzą kolory, złote kolubryny i pasy, a na czole widnieje uraeus, czyli kobra królewska, symbol władzy faraona.

Klątwa faraona i śmierci w ekipie badawczej

W miesiącach po otwarciu grobowca w prasie pojawiły się doniesienia o rzekomej "klątwie faraona". Lord Carnarvon, fundator ekspedycji, zmarł 5 kwietnia 1923 roku, zaledwie kilka miesięcy po odkryciu. Jego nagła śmierć, spowodowana zakażeniem krwi po ukąszeniu komara, rozpaliła wyobraźnię czytelników i dziennikarzy.

Kolejne zgony osób związanych z ekspedycją lub odwiedzających grobowiec interpretowano jako działanie klątwy. Naukowe wyjaśnienia wskazują na inne przyczyny: Carnarvon był już wcześniej poważnie chory na rany płuc i miał słabe zdrowie. Statystyki wykazały, że średnia długość życia osób bezpośrednio związanych z otwarciem grobowca nie odbiegała od normy. Sam Howard Carter, który spędził lata na badaniu zawartości grobowca, dożył sześćdziesiąt cztery lata i zmarł w 1939 roku.

Dziedzictwo i znaczenie Tutanchamona

Tutanchamon i jego skarby wywarły ogromny wpływ na kulturę XX i XXI wieku. Odkrycie jego grobowca wywołało globalną fascynację starożytnym Egiptem i przyczyniło się do popularyzacji egiptologii. Wzorce dekoracyjne z jego grobowca wpłynęły na styl Art Deco, modny właśnie w latach dwudziestych XX wieku, kiedy to odkrycie stało się sensacją.

Złota maska Tutanchamona stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli starożytności. Podróżowała na wystawy do Europy, Ameryki i Azji, przyciągając miliony zwiedzających. Muzeum Egipskie w Kairze, gdzie od lat przechowywane są skarby z grobowca, jest jednym z najczęściej odwiedzanych muzeów świata.

W 2023 roku, w stulecie odkrycia grobowca, otwarto Wielkie Muzeum Egipskie w Gizie (Grand Egyptian Museum), gdzie skarby Tutanchamona prezentowane są w nowoczesnych, klimatyzowanych salach, zapewniających im doskonałą ochronę. Nowe muzeum umożliwia zwiedzającym obejrzenie całości kolekcji, nie tylko jej wybranych elementów.

Howard Carter i proces badania grobowca

Howard Carter, odkrywca grobowca Tutanchamona, był doświadczonym archeologiem i rysownikiem, który spędził wiele lat w Egipcie kopiując malarstwo z grobowców i prowadząc wykopaliska. Praca przy grobowcu Tutanchamona okazała się dziełem jego życia, ale też wieloletnim, żmudnym wyzwaniem logistycznym.

Samo wejście do komory grobowej z "cudownymi rzeczami" nastąpiło dopiero 16 lutego 1923 roku, trzy miesiące po odkryciu pierwszych schodków. Carter musiał wcześniej skatalogować, sfotografować i zabezpieczyć setki przedmiotów z przedsionka, zanim mógł przejść do następnych pomieszczeń. Był niezwykle skrupulatny i metodyczny, a każdy przedmiot otrzymał własną kartę ewidencyjną z fotografią i opisem.

Pracę utrudniały też napięcia polityczne. Egipt był wówczas brytyjskim protektoratem, a egipski rząd i nacjonalistyczni politycy rościli sobie prawa do skarbu. Lord Carnarvon przed śmiercią zawarł wyłączną umowę z brytyjskim "The Times" na publikację wyników wykopalisk, co oburzyło inne media i egipskie władze. Po śmierci Carnarvona w 1923 roku Carter kontynuował pracę przez kolejne dziewięć lat, aż do 1932 roku, kiedy wszystkie przedmioty zostały przetransportowane do Muzeum Egipskiego w Kairze.

Znaczenie Tutanchamona dla egyptologii i turystyki

Odkrycie grobowca Tutanchamona wywarło ogromny wpływ na rozwój egiptologii jako dyscypliny naukowej i na popularyzację wiedzy o starożytnym Egipcie. Setki tysięcy fotografii, filmów i artykułów prasowych z lat 1922–1925 sprawiły, że faraon stał się rozpoznawalnym symbolem starożytnego Egiptu na całym świecie.

Dolina Królów w Luksorze, gdzie znajduje się grobowiec KV62, jest dziś jedną z najczęściej odwiedzanych atrakcji turystycznych Egiptu. Rocznie przyjeżdżają tu miliony turystów z całego świata. Mumia Tutanchamona pozostaje w grobowcu w klimatyzowanej gablocie, chroniona przed wilgocią i oddechem odwiedzających. Skarby faraona eksponowane są w Muzeum Egipskim w Kairze oraz w nowym Wielkim Muzeum Egipskim w Gizie, otwartym w 2023 roku, które dysponuje nowoczesnymi salami o kontrolowanej temperaturze i wilgotności.

Badania genetyczne przeprowadzone na mumii Tutanchamona i mumii innych faraonów z XVIII dynastii rzuciły nowe światło na stosunki rodzinne w egipskiej rodzinie królewskiej epoki amarnańskiej. Wyniki tych badań, opublikowane w renomowanym piśmie "JAMA" w 2010 roku, do dziś są dyskutowane przez egiptologów i stanowią punkt odniesienia w badaniach nad zdrowiem i genealogią faraonów.

Często zadawane pytania

W jakim wieku Tutanchamon wstąpił na tron i ile miał lat kiedy zmarł?

Tutanchamon wstąpił na tron egipski w wieku około dziewięciu lat, około 1332 roku p.n.e. Panował przez około dziesięć lat i zmarł mając zaledwie dziewiętnaście lat, około 1323 roku p.n.e. Był zatem jednym z najmłodszych faraonów w historii Egiptu i jednym z tych, którzy panowali zbyt krótko, by pozostawić po sobie wielkie dzieła architektoniczne lub wojskowe.

Kto odkrył grobowiec Tutanchamona?

Grobowiec Tutanchamona (KV62) odkrył 4 listopada 1922 roku brytyjski archeolog Howard Carter. Ekspedycja była finansowana przez George'a Herberta, piątego hrabiego Carnarvon. Carter pracował w Dolinie Królów przez wiele lat, a grobowiec Tutanchamona był jego największym odkryciem. Prace nad katalogowaniem zawartości grobowca trwały aż do 1932 roku.

Dlaczego złota maska Tutanchamona jest tak sławna?

Złota maska jest sławna z kilku powodów. Po pierwsze, jest wykonana ze złota o wadze ponad dziesięciu kilogramów, co samo w sobie jest imponujące. Po drugie, jej artystyczna jakość i precyzja wykonania świadczą o doskonałości egipskich rzemieślników. Po trzecie, jest niemal jedynym zachowanym in situ maskami pogrzebowymi faraona. Zdecydowana większość podobnych artefaktów z innych grobowców została zrabowana w starożytności.

Jakie reformy religijne przeprowadził Tutanchamon?

Tutanchamon, a raczej jego doradcy, przywrócili tradycyjną egipską religię politeistyczną po monoteistycznych reformach Echnatona. Ponownie otworzono świątynie, przywrócono kult Amona-Ra i innych bogów, odbudowano posągi zniszczone przez poprzedniego faraona i przeniesiono stolicę z Achetaton z powrotem do tradycyjnych miast Teb i Memfis. Zmiana imienia faraona z Tutanchatona na Tutanchamona symbolizowała ten przełom.

Czy wiadomo jak naprawdę wyglądał Tutanchamon?

Na podstawie badań mumii i rekonstrukcji komputerowych wiemy, że Tutanchamon był szczupłym młodym mężczyzną o delikatnych rysach twarzy, wydłutych stopach i skrzywionym kręgosłupie. W 2005 roku zespół egipskich, amerykańskich i francuskich naukowców stworzył trójwymiarowe rekonstrukcje jego twarzy na podstawie skanów mumii. Wynik pokazał twarz o miękkich rysach, pełnych ustach i wydatnych zębach, odległa od heroicznych wizerunków znanych z ikonografii.

Co stało się z grobowcem Tutanchamona po odkryciu?

Po odkryciu w 1922 roku Howard Carter i jego zespół spędził kilka lat na katalogowaniu i konserwacji tysięcy przedmiotów. Wszystkie obiekty zostały przewiezione do Muzeum Egipskiego w Kairze. Sam grobowiec KV62 w Dolinie Królów jest do dziś otwarty dla turystów i można go odwiedzić w Luksorze w Górnym Egipcie. Mumia Tutanchamona pozostaje w grobowcu, w klimatyzowanej gablocie, by lepiej ją chronić.