Pierwsi mieszkancy Australii - Aborygeni i ich tradycje

Pierwsi mieszkańcy Australii to Aborygeni australijscy oraz mieszkańcy Wysp Cieśniny Torresa, których przodkowie przybyli na kontynent od 50 000 do 65 000 lat temu, czyniąc ich twórcami jednej z najstarszych, nieprzerwanie żywych kultur w dziejach ludzkości. Przez dziesiątki tysięcy lat rozwinęli niezwykle bogaty system wierzeń, sztukę, języki i formy organizacji społecznej doskonale dostosowane do różnorodnych i wymagających środowisk Australii: od nadmorskich wybrzeży przez tropikalne lasy deszczowe po bezkresne, suche pustynie kontynentu. Ich historia i tradycje stanowią dziś bezcenne dziedzictwo kulturowe nie tylko Australii, lecz całej cywilizacji ludzkiej.

Słowo Aborygen pochodzi od łacińskiego wyrażenia ab origine, oznaczającego dosłownie od zarania lub od początku, i odnosi się do rdzennych mieszkańców kontynentu australijskiego. Sami zainteresowani preferują nazwy odnoszące się do konkretnych grup, takich jak Yolngu, Aranda, Noongar, Wiradjuri czy Murri. W chwili, gdy James Cook dotarł do wschodniego wybrzeża Australii w 1770 roku, na kontynencie funkcjonowało od 500 do 600 odrębnych grup etnicznych, posługujących się co najmniej 250 do 500 różnymi językami.

Skąd przybyli pierwsi Australijczycy

Najnowsze badania genetyczne i archeologiczne wskazują, że przodkowie Aborygenów opuścili Afrykę jako jedna z pierwszych grup ludzkich, prawdopodobnie przed 70 000 laty. Dotarli do Australii drogą przez Azję Południową, Azję Południowo-Wschodnią i Nową Gwineę. W erze lodowcowej poziom mórz był znacznie niższy niż obecnie, co umożliwiało przekraczanie na wpół lądowych tras przez archipelagi wysp dzisiejszej Indonezji. Mimo to wiele odcinków drogi wymagało pokonania morskich przesmyków nawet na tej trasie, co czyni Aborygenów jednymi z pierwszych żeglarzy w dziejach ludzkości.

Badania DNA opublikowane w XXI wieku potwierdzają, że zarówno Aborygeni australijscy, jak i Papuasi z Nowej Gwinei są bezpośrednimi potomkami jednej wspólnoty migracyjnej, która dotarła na ten obszar i pozostała w długotrwałej izolacji od reszty świata. Izolacja ta trwała przez dziesiątki tysięcy lat, co doprowadziło do ukształtowania się odrębnych cech genetycznych populacji.

Wśród najważniejszych stanowisk archeologicznych świadczących o wczesnej obecności człowieka w Australii wymienić należy:

• Madjedbebe w Terytorium Północnym, gdzie odkryto narzędzia kamienne, pigmenty i resztki roślin datowane na ok. 65 000 lat
• Lake Mungo w Nowej Południowej Walii, z pochówkami ludzkimi starymi na ok. 42 000 lat, uznawanymi za jedne z najstarszych rytualnych pochówków w historii gatunku Homo sapiens
• Devil's Lair w Australii Zachodniej, z dowodami zasiedlenia sprzed ok. 48 000 lat, w tym najstarszymi przedmiotami ozdobnymi w Australii

Organizacja społeczna i tryb życia

Przez tysiąclecia Aborygeni prowadzili koczowniczy tryb życia oparty na zbieractwie i łowiectwie. Społeczeństwo aborygeńskie zorganizowane było wokół klanów i grup rodzinnych powiązanych skomplikowaną siecią pokrewieństwa, obowiązków wzajemnej pomocy i praw do ziemi. Każda grupa posiadała określone terytorium, do którego członkowie mieli prawa przekazywane z pokolenia na pokolenie, zarówno według linii ojcowskiej, jak i matczynej, w zależności od grupy.

Podział pracy był wyraźny, choć elastyczny. Mężczyźni zajmowali się przede wszystkim polowaniami na kangury, emusie, warany i inne zwierzęta. Do tego celu używali włóczni z kamiennymi lub kościanymi ostrzami, oszczepów miotanych za pomocą specjalnych rzutników zwanych woomera, a także drewnianych bumerangów. Kobiety zbierały owoce, nasiona, bulwy, larwy owadów i drobne zwierzęta, stanowiąc nierzadko główne i bardziej stabilne źródło pożywienia całej grupy.

Na obszarach nadbrzeżnych i rzecznych Aborygeni uzupełniali dietę rybołówstwem. Budowali misternie zaprojektowane pułapki na ryby z kamieni, trzciny i drewna. Jedne z najlepiej zachowanych takich konstrukcji, znane jako Brewarrina Fish Traps, odkryto w Nowej Południowej Walii. Naukowcy szacują, że mają one ponad 40 000 lat i są jedną z najstarszych znanych konstrukcji architektonicznych stworzonych przez człowieka.

Kultura duchowa i Czas Snu

Centrum aborygeńskiego systemu wierzeń stanowi koncepcja Czasu Snu (ang. Dreamtime lub Dreaming). Jest to wszechogarniający światopogląd, według którego ziemia, przyroda, mityczni Przodkowie odpowiedzialni za stworzenie świata oraz ludzie są ze sobą nierozerwalnie spleceni w jedną integralną całość. Czas Snu nie jest tylko odległym wydarzeniem mitologicznym, lecz nieprzerywającym się continuum, łączącym przeszłość, teraźniejszość i przyszłość.

Według aborygeńskich wierzeń, w Czasie Snu mityczni Przodkowie wędrowali po pierwotnej, bezkształtnej ziemi i swoim śpiewem, działaniem i obecnością nadawali jej formę. Tworzyli góry, rzeki, jeziora i pustynie. Miejsca związane z działalnością Przodków są do dziś dla Aborygenów święte, a obowiązek ich ochrony ma wymiar zarówno religijny, jak i moralny. Do takich miejsc należy między innymi słynna skała Uluru (dawniej znana jako Ayers Rock), będąca jednym z najważniejszych świętych miejsc rdzennych mieszkańców Australii.

Znajomość ścieżek pieśni (ang. Songlines), czyli mitologicznych tras wędrówek Przodków przez krajobraz, była niezwykłym systemem nawigacji i przekazywania wiedzy. Śpiewając określone sekwencje pieśni, Aborygeni potrafili poruszać się przez setki kilometrów bezwodnej pustyni, gdyż każdy wers opisywał elementy terenu: specyficzne skały, wzgórza, źródła wody i charakterystyczne rośliny. Ścieżki pieśni były też dowodem na własność i prawo do terenu, a zarazem rodzajem żywej mapy całego kontynentu.

Sztuka i wyrażanie kultury

Aborygeńska sztuka należy do najstarszych na świecie. Pierwsze udokumentowane malowidła naskalne w Australii szacuje się na co najmniej 20 000 lat, a niektóre odkrycia sugerują wiek nawet 40 000 lat lub więcej. Malowidła naskalne, rzeźby w piaskowcu, wzory na korze drzew, figurki ceremonialne i wzory nakładane na ciało podczas rytuałów służyły celom zarówno sakralnym, jak i edukacyjnym, przekazując wiedzę o Czasie Snu kolejnym pokoleniom.

Kolorystyka tradycyjnej sztuki aborygeńskiej przez tysiące lat oparta była wyłącznie na naturalnych pigmentach mineralnych. Aborygeni wydobywali z nich cztery podstawowe kolory, z których każdy miał symboliczne znaczenie:

• Biały symbolizował niebo, duchy przodków i sacrum
• Czerwony i rdzawy był kolorem ziemi, piasku i dróg wędrówki
• Żółty symbolizował słońce, powietrze i otwartą przestrzeń
• Czarny służył do przedstawiania postaci ludzi i zwierząt

Współczesna sztuka aborygeńska zyskała światowe uznanie od lat 70. XX wieku, kiedy to artyści z Papunya w Australii Centralnej zaczęli przenosić tradycyjne wzory ceremonialnej sztuki piaskowej na płótno z użyciem farb akrylowych. Charakterystyczny styl kropkowy, znany jako dot painting, stał się rozpoznawalnym na całym świecie wyróżnikiem australijskiej kultury rdzennej i dziś jest jednym z najważniejszych segmentów rynku sztuki w Australii.

Do tradycyjnych instrumentów muzycznych Aborygenów należy didgeridoo, jeden z najstarszych instrumentów muzycznych na świecie. Jest to instrument dęty wykonany z gałęzi lub pnia drzewa wydrążonego przez termity, wydający charakterystyczny, niski, wibrujący dźwięk osiągany techniką oddychania cyrkulacyjnego. Didgeridoo używano i nadal używa się podczas ceremonii zwanych corroboree, na których przy muzyce, tańcu i śpiewie odtwarza się opowieści o Czasie Snu.

Języki i wiedza tradycyjna

W chwili europejskiej kolonizacji w 1788 roku na kontynencie istniało co najmniej 250 odrębnych języków aborygeńskich. Wiele z tych języków należało do zupełnie różnych rodzin językowych, niepowiązanych ze sobą w stopniu umożliwiającym wzajemne zrozumienie. Były to zatem samodzielne systemy językowe, rozwijane przez tysiące lat w różnych regionach kontynentu.

Wiedza tradycyjna przekazywana była wyłącznie drogą ustną i wizualną. System inicjacyjny sprawiał, że pewne kategorie wiedzy były dostępne tylko osobom, które przeszły odpowiednie rytuały. Starsi pełnili rolę strażników wiedzy i tradycji, a ich autorytet oparty był na rozległej znajomości Czasu Snu, prawa zwyczajowego i historii klanu. System ten przez dziesiątki tysięcy lat zapewniał zachowanie szczegółowej wiedzy botanicznej, ekologicznej i geograficznej niezbędnej do przeżycia na jednym z najtrudniejszych kontynentów świata.

Kontakt z Europejczykami i skutki kolonizacji

Pierwszym Europejczykiem, który dotarł do australijskich wybrzeży, był Holender Willem Janszoon w 1606 roku. W 1770 roku James Cook przepłynął wzdłuż wschodniego wybrzeża i ogłosił je posiadłością Wielkiej Brytanii. W 1788 roku Brytyjczycy założyli pierwszą stałą kolonię karną w Port Jackson, co zapoczątkowało okres dramatycznych i nieodwracalnych zmian dla rdzennych mieszkańców kontynentu.

Skutki kolonizacji dla Aborygenów były wielopłaszczyznowe i katastrofalne:

• Epidemie chorób zakaźnych, na które rdzenni mieszkańcy nie mieli odporności: ospa, odra, grypa i inne choroby dziesiątkowały populacje nawet na terenach, gdzie Europejczycy jeszcze się nie pojawili
• Brutalne wysiedlenia z tradycyjnych terytoriów, często z użyciem przemocy militarnej
• Wprowadzenie polityki rezerwatów, która izolowała Aborygenów na nieurodzajnych terenach i rozbijała tradycyjne struktury społeczne
• Polityka asymilacyjna, w ramach której dzieci mieszanego pochodzenia były odbierane rodzinom i umieszczane w instytucjach lub białych rodzinach zastępczych (tzw. skradzione pokolenia, ang. Stolen Generations)
• Zakaz praktykowania tradycji, rytuałów i posługiwania się językami ojczystymi w wielu stanach

Szacuje się, że przed przybyciem Europejczyków populacja Aborygenów wynosiła od 300 000 do nawet miliona osób. W ciągu zaledwie kilkudziesięciu lat kolonizacji liczba ta zmniejszyła się dramatycznie w wyniku chorób, przemocy i dezintegracji społecznej.

Aborygeni we współczesnej Australii

Dziś Aborygeni i mieszkańcy Cieśniny Torresa stanowią około 3,8 procent populacji Australii, czyli ponad 900 000 osób. Zamieszkują zarówno wielkie miasta, jak Sydney, Melbourne i Brisbane, jak i odległe obszary wiejskie, szczególnie w Terytorium Północnym, Australii Zachodniej i Queensland. Około 25 procent rdzennych Australijczyków żyje na tradycyjnych terenach w głębi lądu.

Najważniejsze milowe kamienie prawnego uznania rdzennych mieszkańców:

• 1967 rok: referendum, w którym Australijczycy zagłosowali za przyznaniem Aborygenom pełni praw obywatelskich i uwzględnieniem ich w spisach ludności
• 1992 rok: orzeczenie sądu w sprawie Mabo uznało prawa rdzennych mieszkańców do ziemi, obalając doktrynę terra nullius
• 1993 rok: ustawa Native Title Act ustanowiła ramy prawne dla roszczeń ziemskich
• 2008 rok: premier Kevin Rudd wygłosił formalne przeprosiny za politykę skradzionych pokoleń
• 2023 rok: referendum w sprawie konstytucyjnego umocowania aborygeńskiego organu doradczego (Voice to Parliament) zakończyło się odrzuceniem propozycji przez większość wyborców

Znaczenie kulturowe Aborygenów dla współczesnej Australii

Aborygeńskie dziedzictwo kulturowe jest dziś coraz szerzej doceniane zarówno w Australii, jak i na świecie. Muzea w Sydney, Melbourne i Canberze prowadzą rozległe kolekcje sztuki i artefaktów aborygeńskich. Narodowe Muzeum Australii w Canberze prezentuje wystawy ukazujące historię rdzennych mieszkańców w sposób, który oddaje im głos i perspektywę. Aborygeńskie społeczności coraz aktywniej domagają się zwrotu szczątków przodków i artefaktów wywiezionych przez europejskich kolekcjonerów i muzea w XIX i XX wieku.

Aborygeńskie słowa i pojęcia weszły do australijskiego języka angielskiego i codziennego życia. Nazwy wielu miast, gór, rzek i regionów pochodzą z języków aborygeńskich: Canberra, Parramatta, Woolloomooloo, Toowoomba czy Wagga Wagga to jedynie kilka przykładów. Wiedza tradycyjna Aborygenów na temat roślin leczniczych, ekosystemów i zarządzania ziemią jest coraz częściej włączana do naukowych programów ochrony środowiska i ekologii.

Często zadawane pytania

Kiedy Aborygeni dotarli do Australii?

Według najnowszych badań genetycznych i archeologicznych przodkowie Aborygenów dotarli do Australii od 50 000 do 65 000 lat temu. Najstarsze znaleziska archeologiczne potwierdzające ich obecność to narzędzia odkryte w stanowisku Madjedbebe w Terytorium Północnym, datowane na ok. 65 000 lat.

Skąd pochodzi nazwa Aborygeni?

Słowo Aborygeni pochodzi od łacińskiego wyrażenia ab origine, oznaczającego od początku lub od zarania. Jest to ogólne określenie rdzennych mieszkańców Australii, choć sami zainteresowani preferują nazwy własnych grup, takich jak Yolngu, Aranda, Noongar czy Wiradjuri.

Co to jest Czas Snu w kulturze aborygeńskiej?

Czas Snu (ang. Dreamtime) to kluczowa koncepcja aborygeńskiego systemu wierzeń. Opisuje mityczny czas tworzenia świata przez Przodków, lecz jest rozumiany jako nieprzerywające się połączenie przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Stanowi podstawę aborygeńskiego prawa, moralności, związku z ziemią i wszelkiej twórczości artystycznej.

Ile języków mówili Aborygeni przed kolonizacją?

Przed europejską kolonizacją w 1788 roku istniało co najmniej 250 do 500 odrębnych języków aborygeńskich. Wiele z nich wygasło lub jest zagrożonych wymarciem. Dziś australijskie władze i wspólnoty rdzenne podejmują liczne działania na rzecz dokumentowania i rewitalizacji zagrożonych języków.

Co to są skradzione pokolenia?

Skradzione pokolenia (ang. Stolen Generations) to określenie dzieci aborygeńskich i mieszanego pochodzenia, które były odbierane rodzinom biologicznym i umieszczane w instytucjach lub białych rodzinach zastępczych w ramach rządowej polityki asymilacyjnej prowadzonej od lat 90. XIX wieku do lat 70. XX wieku. W 2008 roku premier Kevin Rudd przeprosił ofiary tej polityki w imieniu australijskiego rządu.

Czym jest didgeridoo?

Didgeridoo to tradycyjny aborygeński instrument dęty wykonany z drewna wydrążonego naturalnie przez termity. Wydaje charakterystyczny, niski i wibrujący dźwięk osiągany techniką oddychania cyrkulacyjnego, polegającą na jednoczesnym wdechu przez nos i wydechu przez usta. Jest jednym z najstarszych instrumentów muzycznych na świecie i kluczowym elementem ceremonii aborygeńskich.