Kim jest autor Wichrowych Wzgórz? Emily Brontë

Autorką powieści „Wichrowe Wzgórza" jest Emily Jane Brontë, angielska pisarka i poetka urodzona 30 lipca 1818 roku w Thornton w hrabstwie Yorkshire, która stworzyła jedno z najbardziej przełomowych dzieł literatury wiktoriańskiej. Choć jej twórczość literacka sprowadza się do jednej powieści oraz zbioru wierszy, jej wpływ na literaturę światową jest nieoceniony. Wichrowe Wzgórza, opublikowane w 1847 roku pod pseudonimem Ellis Bell, przez współczesnych krytyków uznawane były za dzieło zbyt brutalne i nowatorskie, by mogło uchodzić za literaturę godną uwagi, tymczasem w XX wieku trafiło na listy najwybitniejszych powieści wszech czasów.

Emily Brontë jest postacią wyjątkową w historii literatury angielskiej: skryta, niezależna i blisko związana z dzikimi wrzosowiskami Yorkshire, pisała w cieniu swojej słynniejszej siostry Charlotte. Jej krótkie, zaledwie trzydziestoletnie życie wypełnione było twórczą pracą, nauczaniem i głębokim wewnętrznym życiem duchowym. Poniżej przedstawiamy pełny portret tej wyjątkowej autorki.

Dzieciństwo i rodzina Brontë

Emily Jane Brontë przyszła na świat jako piąte z sześciorga dzieci Patricka Brontë, anglikańskiego wikariusza irlandzkiego pochodzenia, i Marii Branwell. Rodzina mieszkała początkowo w Thornton, lecz w 1820 roku przeniosła się do Haworth, małej wioski w Pennines, gdzie Patrick objął stanowisko proboszcza parafii. Haworth stało się miejscem nierozłącznie związanym z legendą rodziny Brontë. Wrzosowiska otaczające wioskę, surowość klimatu i bliskość natury wywarły ogromny wpływ na wyobraźnię i twórczość dzieci.

Tragedia dotknęła rodzinę bardzo wcześnie: matka Marii, Maria Branwell, zmarła w 1821 roku, gdy Emily miała zaledwie trzy lata. Opiekę nad dziećmi przejęła ciotka Elizabeth Branwell, siostra matki. W 1824 roku Emily i jej siostry Charlotte, Maria oraz Elizabeth zostały wysłane do szkoły dla córek duchownych w Cowan Bridge. Warunki panujące w tej placówce były wyjątkowo surowe: złe odżywianie, chłód i brak odpowiedniej higieny przyczyniły się do choroby starszych sióstr, Marii i Elizabeth, które wkrótce po powrocie do domu zmarły na gruźlicę. To doświadczenie głęboko naznaczyło Emily i pozostałe dzieci.

Po powrocie do Haworth dzieci Brontë uczyły się głównie w domu pod kierunkiem ojca. Tworzyły razem rozbudowane, wyobrażone światy literackie. Charlotte i Branwell (jedyny brat) pisali o Anglii, podczas gdy Emily i Anne razem tworzyły fikcyjne królestwo Gondal, na które składały się zarówno prozatorskie fragmenty, jak i wiersze. Emily prowadziła cykl Gondal od 1831 roku niemal do końca życia, choć niestety zachowała się jedynie jego poetycka część.

Edukacja i lata nauki

Mimo że Emily spędziła większość życia w Haworth, kilkakrotnie podejmowała próby zdobycia wykształcenia poza domem. W 1835 roku przez kilka miesięcy uczęszczała do Roe Head School niedaleko Dewsbury, gdzie uczyła się jej siostra Charlotte. Pobyt zakończył się przedwcześnie: Emily cierpiała na tęsknotę za domem i wrzosowiskami do tego stopnia, że jej stan zdrowia zaczął budzić niepokój.

W 1838 roku zdecydowała się podjąć pracę nauczycielki w Law Hill School koło Halifax. Był to jeden z nielicznych epizodów jej zawodowego życia poza Haworth. Praca pochłaniała wiele godzin dziennie, a Emily pisała w wolnych chwilach. Wytrzymała na tym stanowisku jedynie sześć miesięcy i powróciła do rodzinnej plebanii.

W 1842 roku Emily udała się wraz z Charlotte do Brukseli, gdzie przez dziewięć miesięcy uczyła się języka francuskiego i muzyki w pensjonacie Madame Héger. Belgijski epizod był dla niej twórczo owocny, choć ponownie skończyła się przygnębieniem i tęsknotą za Haworth. Śmierć ciotki Elizabeth Branwell pod koniec 1842 roku dała jej pretekst do powrotu, z którego już nie wyjechała.

Twórczość poetycka

Emily Brontë była przede wszystkim poetką, choć jej wiersze za życia były niemal zupełnie nieznane. W 1846 roku, za namową Charlotte, trzy siostry Brontë zdecydowały się wydać wspólny tom poezji pod pseudonimami: Charlotte jako Currer Bell, Emily jako Ellis Bell, a Anne jako Acton Bell. Wybór pseudonimów męskich był podyktowany chęcią uniknięcia uprzedzeń wobec pisarek kobiet w ówczesnej Anglii.

Tom „Poems by Currer, Ellis, and Acton Bell" ukazał się w maju 1846 roku i spotkał się z miażdżącą obojętnością rynku: sprzedano zaledwie dwa egzemplarze. Jednak kilku recenzentów zwróciło uwagę na wyjątkową siłę wierszy Ellis Bell. Dziś wiersze Emily Brontë są cenione jako wyraz niezwykłej oryginalności: poruszają tematy samotności, śmierci, mistycznego związku człowieka z naturą, wolności i buntu.

Najbardziej znane wiersze Emily obejmują między innymi „No coward soul is mine" (Nie jestem tchórzliwą duszą), uważany za jej poetycki testament, oraz liczne wiersze z cyklu Gondal. Jej poezja wyróżnia się na tle epoki wiktoriańskiej głębią metafizyczną i bezpośredniością emocjonalną.

Wichrowe Wzgórza: powstanie i recepcja

Powieść „Wichrowe Wzgórza" (ang. „Wuthering Heights") ukazała się w grudniu 1847 roku jako pierwszy tom dwutomowego wydania, w którym drugi tom stanowiła powieść Anne Brontë „Lokator Wildfell Hall". Dzieło opublikowano pod pseudonimem Ellis Bell, co przez długi czas skrywało prawdziwą tożsamość autorki.

Powieść opowiada historię burzliwego związku między Heathcliffem, tajemniczym podrzutkiem przygarniętym przez rodzinę Earnshaw, a Katarzyną Earnshaw, córką właściciela tytułowego majątku. Akcja toczy się w dwóch rodowych siedzibach: Wichrowych Wzgórzach i Drozdowym Gnieździe, symbolizujących zderzenie odmiennych sił i charakterów.

Pierwsi krytycy byli podzieleni lub wrogo nastawieni do powieści. Zarzucano jej nadmierną brutalność, brak moralnego przesłania i nieprzyjemność głównych bohaterów. Pytano nawet, czy mężczyzna czy kobieta jest autorem dzieła, wskazując na zbyt brutalny charakter treści jak na piszącą kobietę. Dopiero w XX wieku powieść została uznana za arcydzieło, a interpretatorzy odkryli w niej głębię psychologiczną, niezwykłą strukturę narracyjną i pionierskie elementy, które wyprzedzają modernizm.

Osobowość i styl życia

Emily Brontë była osobą głęboko skrytą, stroniącą od towarzystwa i niezbędnie przywiązaną do Haworth i otaczających je wrzosowisk. Posiadała uzdolnienia muzyczne i grała na pianinie, a jej gra była podobno na tyle dobra, że nauczyciel muzyki w Brukseli zachęcał ją do dalszego kształcenia.

Była blisko związana z przyrodą i zwierzętami. Znana była z niezwykłej odwagi: gdy jednego z jej ulubionych psów ugryzł wściekły pies, Emily bez wahania przyżegała ranę rozpaloną do czerwoności żelazną sztabą, by zapobiec zarażeniu. Uwielbiała długie spacery po wrzosowiskach, które wyraźnie inspirowały jej pisarstwo.

Jej związki z ludźmi poza najbliższą rodziną były ograniczone. Nie wiadomo, by kiedykolwiek miała romans ani bliskie przyjaźnie poza siostrami. Jej wewnętrzny świat wydaje się być bardziej realny niż jakikolwiek świat zewnętrzny, co odzwierciedla się w twórczości pełnej intensywnych emocji i metafizycznych poszukiwań.

Śmierć i dziedzictwo

Emily Brontë zachorowała po pogrzebie brata Branwella, który zmarł na gruźlicę we wrześniu 1848 roku. Chłód i deszcz na cmentarzu przyspieszyły jej własne zachorowanie. Emily, zawzięcie odmawiająca pomocy medycznej aż do ostatnich tygodni życia, zapłaciła za to cenę najwyższą. Gruźlica płuc postępowała szybko: Emily Brontë zmarła 19 grudnia 1848 roku w Haworth, mając zaledwie trzydzieści lat.

Po jej śmierci Charlotte wydała poprawioną wersję „Wichrowych Wzgórz" z autorskim wstępem, który ujawniał tożsamość Ellis Bell i próbował wyjaśnić kontrowersyjny charakter powieści. Dziś Emily Brontë uznawana jest za jedną z najważniejszych autorek literatury angielskiej. Jej jedyna powieść doczekała się niezliczonych adaptacji filmowych, teatralnych i operowych. Powieść jest obowiązkową lekturą na wielu uczelniach i stale pojawia się na listach najwybitniejszych dzieł prozy angielskiej.

W Haworth działa Muzeum Rodziny Brontë, mieszczące się w dawnej plebanii, gdzie pisarka spędziła większość swojego krótkiego życia. Wrzosowiska Yorkshire, będące tłem zarówno jej życia, jak i twórczości, są dziś popularnym celem turystycznym.

Analiza powieści Wichrowe Wzgórza

„Wichrowe Wzgórza" to powieść niezwykłej struktury narracyjnej. Historia opowiadana jest przez kilku narratorów, co było nowatorskie jak na epokę wiktoriańską. Głównym narratorem pierwszorzędowym jest Lockwood, nowy lokator Drozdowego Gniazda, który przypadkowo poznaje historię poprzednich właścicieli tych okolic. Zasadniczą narrację prowadzi jednak Nelly Dean, wieloletnia służąca, która była świadkiem opisywanych wydarzeń przez niemal całe życie. Konstrukcja ta pozwala na ukazanie historii z różnych perspektyw i dystansu czasowego.

Tematem centralnym powieści jest miłość jako siła destrukcyjna, przekraczająca granice społeczne, moralne i nawet śmierci. Heathcliff, tajemniczy podrzutek z nieznanym pochodzeniem, i Katarzyna Earnshaw są ze sobą związani więzią, której żadne okoliczności zewnętrzne nie są w stanie rozerwać, a jednocześnie nie są w stanie zaznać szczęścia razem. Ich relacja jest pełna namiętności, bólu, zazdrości i wzajemnego wyniszczania.

Powieść jest bogata w symbolikę. Dwa majątki, Wichrowe Wzgórza i Drozdowe Gniazdo, symbolizują zderzenie odmiennych sił: dzikości i cywilizacji, namiętności i rozsądku, przeszłości i przyszłości. Wrzosowiska Yorkshire stanowią nie tylko tło, ale element narratywny, odzwierciedlający stany emocjonalne bohaterów. Przyroda u Brontë nie jest obojętna, lecz aktywnie uczestniczy w budowaniu napięcia i nastroju.

Wśród kwestii interpretacyjnych powraca pytanie o klasę społeczną. Heathcliff jest postacią spoza ustalonych klas: ani biedakiem, ani szlachcicem z urodzenia. Jego droga do zemsty to jednocześnie droga awansu społecznego i stopniowego zniszczenia wszystkiego, na czym mu zależy. Badacze literatury wskazują w tej historii elementy krytyki społecznej epoki wiktoriańskiej.

Wichrowe Wzgórza w kulturze popularnej

Powieść doczekała się wielu adaptacji w różnych mediach. Pierwszym filmowym opracowaniem było hollywoodskie dzieło z 1939 roku z Laurence'em Olivierem w roli Heathcliffa i Merle Oberon jako Katarzyna. Film był znakomicie przyjęty i zdobył nominacje do Oscara. Kolejne wersje kinowe powstawały w 1970, 1992 i 2011 roku. Muzyczny hołd złożyła powieści Kate Bush w słynnej piosence „Wuthering Heights" z 1978 roku, która stała się przebojem i zainspirowała wiele choreografii oraz naśladowców.

W literaturze istnieje cały nurt tzw. „Brontëan fiction", czyli powieści nawiązujących do twórczości i życia sióstr Brontë. Pisarze tacy jak Jean Rhys w powieści „Wide Sargasso Sea" reinterpretowali postaci i wątki z klasyków wiktoriańskich. Muzeum rodziny Brontë w Haworth i okoliczne wrzosowiska przyciągają corocznie tysiące turystów z całego świata, tworzących prawdziwy szlak literacki.

W Polsce powieść jest znana pod różnymi tytułami: „Wichrowe Wzgórza" to tytuł najpowszechniejszy, choć stosowano też „Wichry Namiętności" i inne warianty. Dostępna jest w licznych przekładach polskich wydawnictw. Regularnie pojawia się w rankingach najpiękniejszych powieści miłosnych i najważniejszych dzieł literatury angielskiej, zestawianych zarówno przez czytelników, jak i krytyków literackich.

Siostry Brontë: kontekst rodziny literackiej

Emily nie była jedyną pisarką w rodzinie. Starsza siostra Charlotte Brontë jest autorką takich dzieł jak „Jane Eyre" (1847), która uchodzi za jeden z kanonicznych tekstów literatury angielskiej. Młodsza siostra Anne napisała „Agnes Grey" (1847) i wspomnianą już „Lokatora Wildfell Hall" (1848). Wszystkie trzy siostry publikowały równocześnie, ukrywając tożsamość za pseudonimami Currer, Ellis i Acton Bell.

Rodzina Brontë jest traktowana jako fenomen kulturowy. Troje dzieci, żyjących w izolowanej wiosce, bez regularnej edukacji literackiej, bez kontaktów z londyńskim środowiskiem wydawniczym, stworzyło w krótkim czasie trzy wybitne powieści. Literaturoznawcy tłumaczą tę wyjątkowość m.in. wspólnym wychowaniem intelektualnym, dostępem do obszernej biblioteki ojca, wyobraźnią ukształtowaną przez surową przyrodę Yorkshire oraz szczególną intensywnością emocjonalnego życia rodziny, dotkniętej wieloma tragediami.

Branwell Brontë, jedyny brat, też pisał i malował, lecz jego życie zakończyło się tragicznie z powodu alkoholizmu i uzależnienia od opium. Śmierć Branwella we wrześniu 1848 roku i żałobny pogrzeb na wrzosowiskach były bezpośrednim wyzwalaczem choroby, która wkrótce zabrała Emily. W ciągu roku 1848-1849 rodzina Brontë straciła troje spośród czworga utalentowanych dzieci.

Często zadawane pytania

Jak naprawdę nazywała się autorka Wichrowych Wzgórz?

Autorką powieści była Emily Jane Brontë, lecz opublikowała ją pod pseudonimem Ellis Bell. Ukrywanie tożsamości pod pseudonimem wynikało z chęci zapewnienia sobie obiektywnej oceny twórczości w epoce, gdy pisarki były często traktowane z uprzedzeniem przez krytyków i czytelników.

Ile powieści napisała Emily Brontë?

Emily Brontë napisała tylko jedną powieść: „Wichrowe Wzgórza" z 1847 roku. Poza nią tworzyła wiersze, z których część zachowała się do dziś. Jej twórczość prozatorska z cyklu Gondal niestety nie przetrwała, znane są jedynie poety z tego okresu.

Gdzie urodziła się i mieszkała Emily Brontë?

Urodziła się w Thornton w hrabstwie Yorkshire, jednak od 1820 roku mieszkała w Haworth, małej wiosce na wrzosowiskach Pennines. Z Haworth wyjeżdżała tylko na krótkie okresy (do szkół i na studia do Brukseli), zawsze wracając do rodzinnej plebanii.

Dlaczego Wichrowe Wzgórza były kontrowersyjne po pierwszym wydaniu?

Krytycy zarzucali powieści nadmierną brutalność, brak moralnych wniosków, a bohaterom wyjątkową okrucizność i niejednoznaczność. Heathcliff jako postać był postrzegany jako zbyt mroczny, a przemoc i zemsta jako zbyt dosłownie opisane jak na powieść tamtej epoki. Dopiero XX-wieczna krytyka literacka odkryła jej arcydzielny charakter.

Ile lat miała Emily Brontë w chwili śmierci?

Emily Brontë zmarła 19 grudnia 1848 roku, mając zaledwie trzydzieści lat. Przyczyną śmierci była gruźlica płuc. Tragicznie krótkie życie pisarki, która zostawiła tylko jedną powieść, jest jednym z powodów, dla których jej sylwetka jest owiana legendą.

Czy Emily Brontë jest związana z polską kulturą lub przekładami?

Wichrowe Wzgórza były wielokrotnie tłumaczone na język polski i są powszechnie znane polskim czytelnikom. Powieść pojawia się w lekturach szkolnych oraz na listach kanonu literatury światowej. W Polsce ukazały się także biografie Emily Brontë, m.in. autorstwa Katarzyny Grzebyk, będąca pierwszą polskojęzyczną monografią pisarki.