Kartezjusz: filozof cogito ergo sum – myślę, więc jestem

Filozofem, który wypowiedział słynne zdanie „Myślę, więc jestem" (po łacinie: cogito, ergo sum, po francusku: je pense, donc je suis), był René Descartes, znany w Polsce pod zlatynizowanym imieniem Kartezjusz. To jedno z najbardziej rozpoznawalnych zdań w historii filozofii europejskiej, a zarazem fundament całego systemu filozoficznego, który Kartezjusz zbudował w pierwszej połowie XVII wieku. Zdanie to nie jest jedynie ciekawostką historyczną, lecz punktem zwrotnym w dziejach myśli zachodniej, wyznaczającym granicę między filozofią średniowieczną a nowożytną.

Kartezjusz sformułował tę myśl po raz pierwszy w języku francuskim w „Rozprawie o metodzie" (1637 rok), a następnie rozwinął ją w łacińskim dziele „Medytacje o pierwszej filozofii" (1641 rok). Stała się ona fundamentem jego teorii poznania, punktem wyjścia do odbudowy wiedzy pewnej i pewnym kamieniem węgielnym racjonalizmu nowożytnego. Zrozumienie tego zdania wymaga nie tylko znajomości jego dosłownego sensu, ale też głębokiego wniknięcia w metodę, którą Kartezjusz stosował.

Kim był René Descartes – Kartezjusz

René Descartes urodził się 31 marca 1596 roku w La Haye-en-Touraine (miasto to dziś nosi nazwę Descartes, upamiętniając swojego najsłynniejszego mieszkańca) w środkowej Francji. Jego rodzina należała do niższej szlachty, ojciec był radcą parlamentu bretońskiego. W wieku ośmiu lat René trafił do szkoły jezuickiej La Flèche w Anjou, gdzie spędził niemal dziesięć lat, otrzymując staranne wykształcenie klasyczne, obejmujące filozofię scholastyczną, matematykę i nauki przyrodnicze.

Po ukończeniu szkoły Descartes studiował prawo na Uniwersytecie w Poitiers, uzyskując tytuł licencjata w 1616 roku. Jednak prawo nie stało się jego powołaniem. Zaciągnął się na krótko jako wolontariusz do armii niderlandzkiej pod dowództwem Maurycego Orańskiego, a następnie do armii Ligi Katolickiej. Lata służby wojskowej traktował jednak jako okazję do podróżowania po Europie i prowadzenia samodzielnych studiów naukowych.

W 1628 roku Descartes osiadł na stałe w Holandii, kraju o wyjątkowej jak na tamte czasy tolerancji religijnej i intelektualnej. Przez kolejne dwie dekady prowadził spokojne życie naukowe, unikając rozgłosu i pilnując, by jego poglądy nie naraziły go na prześladowania Kościoła (był szczerze wierzącym katolikiem i pamiętał los Galileusza). W 1649 roku, na zaproszenie królowej Szwecji Krystyny Wazy, wyjechał do Sztokholmu. Surowy skandynawski klimat okazał się dla jego słabego zdrowia zabójczy: Descartes zmarł na zapalenie płuc 11 lutego 1650 roku w Sztokholmie.

Metoda kartezjańska i wątpienie metodyczne

Aby właściwie zrozumieć sens zdania „Myślę, więc jestem", trzeba poznać metodę, którą Kartezjusz stosował w swoich rozważaniach. Punktem wyjścia był dla niego radykalny sceptycyzm metodologiczny: decyzja o tym, by poddać w wątpliwość absolutnie wszystko, w co dotychczas wierzył, i zatrzymać się tylko przy tezach, których nieprawdziwości nie można było sobie wyobrazić.

Kartezjusz wyróżnił kilka poziomów wątpienia. Najpierw zakwestionował świadectwo zmysłów: zmysły nas mylą (cienki patyk wygląda w wodzie na złamany, duże obiekty z daleka wydają się małe), więc nie można im bezwarunkowo ufać. Następnie zakwestionował istnienie świata zewnętrznego: a nuż całe nasze życie jest snem, złudzeniem podobnym do marzenia sennego? Wreszcie posunął się do skrajności, rozważając hipotezę złośliwego demona (genius malignus): potężnej istoty, która celowo wmawia nam fałszywe przekonania, łącznie z przekonaniami matematycznymi.

Filozofia scholastyczna, oparta na autorytecie Arystotelesa i Kościoła, wydawała się Kartezjuszowi chwiejna i niespójna. Dlatego postanowił ją odrzucić i zacząć od nowa, budując wiedzę na fundamentach absolutnie pewnych, jak gdyby wznosił nowy dom na skale zamiast na piasku. To właśnie w tym radykalnym wątpieniu znalazł swój punkt archimedesowy, niepodważalny fundament wszelkiej wiedzy.

Odkrycie cogito: myślę, więc jestem

W toku radykalnego wątpienia Kartezjusz odkrył, że istnieje jedna rzecz, w którą nie może wątpić nawet przy maksymalnym wysiłku sceptycznym: własne myślenie w tym właśnie momencie. Można zwątpić we wszystko, co myślimy, ale nie można zwątpić w sam fakt, że się myśli. Nawet gdyby istniał złośliwy demon wmuszający nam fałszywe przekonania, musiałby istnieć ktoś, kto jest wprowadzany w błąd, kto doświadcza złudzenia. Ten ktoś, ten podmiot myślący, musi istnieć.

Rozumowanie to Kartezjusz zapisał w „Rozprawa o metodzie" (1637) następująco: „Ale natychmiast zauważyłem, że kiedy chciałem w ten sposób myśleć, że wszystko jest fałszem, trzeba było koniecznie, żebym ja, który to myślałem, był czemś. I spostrzegłem, że to zdanie: myślę, więc jestem, jest tak mocne i pewne, iż nawet najbardziej wymyślone założenia sceptyków nie mogą go wzruszyć". Stąd pierwsze twierdzenie pewne: cogito, ergo sum.

Ważne jest jednak, co dokładnie Kartezjusz odkrył. „Myślę" nie oznacza tu jedynie aktywności intelektualnej w wąskim sensie. Pod pojęciem myślenia Kartezjusz rozumiał wszelkie akty świadomości: wątpienie, rozumowanie, wyobrażanie sobie, odczuwanie, chcenie. Wszystkie te akty są formami cogitatio (myślenia). Cogito jest zatem odkryciem świadomości jako niepodważalnego faktu, od którego można zacząć budowę wiedzy pewnej.

Dualizm kartezjański: dwie substancje

Na fundamencie cogito Kartezjusz zbudował swój obraz świata, który znany jest pod nazwą dualizmu kartezjańskiego. Descartes doszedł do wniosku, że istnieją dwie fundamentalnie różne substancje:

• Res cogitans (substancja myśląca): dusza, umysł, świadomość. Jej podstawową cechą jest myślenie, jest nieprzestrzenna i nierozciągła, niemożliwa do zbadania metodami fizycznymi.
• Res extensa (substancja rozciągła): materia, ciało fizyczne, cały świat materialny. Jej podstawową cechą jest rozciągłość w przestrzeni, podlega prawom mechaniki i matematyki.

Ciało ludzkie należy do res extensa i działa jak mechanizm, automat zbudowany z kości, mięśni i nerwów. Dusza natomiast należy do res cogitans i jest z ciałem połączona, ale od niego odrębna. Kartezjusz lokalizował punkt połączenia duszy z ciałem w szyszynce (glandula pinealis), nieparzystym gruczole mózgowym, co jest dziś oczywiście poglądem anachronicznym.

Dualizm kartezjański stworzył tzw. problem ciała i duszy (problem mind-body), który filozofia zachodnia próbuje rozwiązać do dziś. Jak substancja niematerialna (dusza) może wchodzić w interakcję z substancją materialną (ciałem)? Kartezjusz nie dał na to satysfakcjonującej odpowiedzi, co stało się jednym z głównych wyzwań dla jego następców: Spinozy, Leibniza i Malebranche'a.

Kartezjusz jako ojciec filozofii nowożytnej

Tytuł „ojca filozofii nowożytnej", który tradycja filozoficzna przyznała Kartezjuszowi, nie jest przypadkowy. Jego znaczenie polega na kilku przełomowych przewartościowaniach:

Po pierwsze, Kartezjusz jako pierwszy systematycznie postawił pytanie o teorię poznania (epistemologię) przed pytaniem o metafizykę. Zanim zapytamy, co istnieje, musimy ustalić, jak i co możemy poznać. To przesunięcie akcentów wyznaczyło kierunek całej filozofii nowożytnej.

Po drugie, Kartezjusz uczynił podmiot (jaźń, świadome „ja") centralnym punktem odniesienia filozofii. Świat musi być uzasadniany z perspektywy myślącego podmiotu, nie odwrotnie. To tzw. przewrót kopernikański w filozofii, dopełniony potem przez Kanta.

Po trzecie, Kartezjusz był zwolennikiem metody matematycznej w naukach przyrodniczych. Wierzył, że natura jest napisana językiem matematyki i geometrii. Sam był twórcą geometrii analitycznej, czyli układu współrzędnych kartezjańskich (Oxyz), który zrewolucjonizował matematykę i torował drogę rachunkowi różniczkowemu Newtona i Leibniza.

Do najważniejszych dzieł Kartezjusza należą: „Rozprawa o metodzie" (Discours de la méthode, 1637), „Medytacje o pierwszej filozofii" (Meditationes de prima philosophia, 1641), „Zasady filozofii" (Principia philosophiae, 1644) oraz „Namiętności duszy" (Les Passions de l'âme, 1649). Twórczość Kartezjusza jest dostępna po polsku w przekładach wydawnictwa PWN oraz innych wydawnictw naukowych.

Recepcja i krytyka cogito

Zdanie „myślę, więc jestem" przez niemal cztery stulecia poddawane jest nieustannej analizie i krytyce. Filozofowie wskazywali na liczne problemy z kartezjańskim cogito.

Jedną z pierwszych i najbardziej znanych krytyk sformułował angielski empirysta David Hume, który zwracał uwagę, że w strumieniu doświadczenia nie można odszukać żadnego stałego „ja", które by myślało, a jedynie ciąg poszczególnych aktów psychicznych. Immanuel Kant zaś wskazał, że cogito zakłada pewne formy aprioryczne, które nie wynikają z samego aktu myślenia.

W XX wieku Ludwig Wittgenstein kwestionował sens samego wyrażenia, wskazując na jego uwikłanie w strukturę języka. Współczesna filozofia analityczna i kognitywistyka powróciły do zagadnień świadomości poruszonych przez Kartezjusza, choć z zupełnie innych perspektyw. Słynny problem trudny świadomości (hard problem of consciousness), sformułowany przez Davida Chalmersa, jest w pewnym sensie współczesną wersją kartezjańskiego pytania o naturę res cogitans.

Kartezjusz a matematyka i nauki przyrodnicze

Wkład Kartezjusza w matematykę i nauki przyrodnicze jest równie istotny jak jego dokonania filozoficzne. Jako matematyk Descartes jest uznawany za twórcę geometrii analitycznej, czyli gałęzi matematyki łączącej algebrę z geometrią za pomocą układu współrzędnych. Opisał ją w słynnym dodatku do „Rozprawy o metodzie" zatytułowanym „Geometria" (1637). Układ współrzędnych kartezjańskich, oznaczany przez osie X, Y (i Z w trójwymiarze), nosi jego imię do dziś i jest podstawą nauczania matematyki na całym świecie.

Geometria analityczna Kartezjusza umożliwiła algebraiczny opis figur geometrycznych za pomocą równań. Dzięki temu można było np. zapisać okrąg jako równanie x² + y² = r² i badać jego właściwości metodami algebraicznymi. To przełomowe połączenie dwóch wcześniej odrębnych dziedzin stworzyło fundament dla późniejszego rachunku różniczkowego i całkowego Newtona i Leibniza.

W fizyce Kartezjusz rozwijał mechanistyczną teorię przyrody, opisując świat materialny jako ogromną maszynę rządzoną prawami mechaniki. Jego koncepcja wirów (vortices), tłumacząca ruch planet jako skutek gigantycznych wirów materii kosmicznej, była wpływowa w XVII wieku, choć Newton zastąpił ją teorią grawitacji. W optyce Kartezjusz sformułował prawo załamania światła (prawo Snella-Descartes'a), opisujące zmianę kierunku biegu promienia świetlnego na granicy dwóch ośrodków.

Kartezjusz interesował się też anatomią i fizjologią. Traktował ciało ludzkie jako mechanizm podobny do automatów, jakie oglądał w ogrodach Wersalu. Jego „Traktat o człowieku" opisywał działanie układu nerwowego, mięśni i organów wewnętrznych w kategoriach hydraulicznych i mechanicznych. Choć te opisy były błędne w szczegółach, zainspirowały iatromechanistów XVII i XVIII wieku do badania ciała metodami fizycznymi.

Wpływ Kartezjusza na filozofię polską

Kartezjanizm dotarł do Polski w drugiej połowie XVII wieku, chodząc trudną drogę przez opór środowisk akademickich zdominowanych przez scholastykę. Pierwsze polskie zetknięcia z filozofią Kartezjusza miały miejsce w kręgach szlacheckich i magnackich podróżujących po Europie. Jan III Sobieski, król Polski, znał twórczość Kartezjusza i sprzyjał nowożytnej filozofii. Akademia Krakowska przez długi czas opierała się wpływom kartezjanizmu, broniąc metod arystotelesowskich.

Jednak w XVIII wieku, szczególnie za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego i w dobie Komisji Edukacji Narodowej (1773), filozofia nowożytna, w tym kartezjanizm i lockeizm, zaczęły przenikać do programów nauczania. Hugo Kołłątaj i inni reformatorzy oświaty czerpali z tradycji racjonalistycznej, której Kartezjusz był jednym z twórców.

W polskiej filozofii akademickiej XIX i XX wieku cogito Kartezjusza było obowiązkowym punktem odniesienia w każdym podręczniku historii filozofii. Szkoła lwowsko-warszawska, reprezentowana przez Kazimierza Twardowskiego, Jana Lukasiewicza i Tadeusza Kotarbińskiego, analizowała zagadnienia świadomości i podmiotowości, do których Kartezjusz torował drogę. Dziś Kartezjusz jest wykładany na wszystkich polskich wydziałach filozofii i należy do kanonu szkolnej edukacji filozoficznej.

Często zadawane pytania

Gdzie Kartezjusz po raz pierwszy wypowiedział zdanie „Myślę, więc jestem"?

Po raz pierwszy zdanie to pojawiło się w języku francuskim (je pense, donc je suis) w „Rozprawie o metodzie" (Discours de la méthode), opublikowanej anonimowo w Lejdzie w 1637 roku. Wersja łacińska, cogito, ergo sum, pojawiła się w „Zasadach filozofii" (Principia philosophiae) z 1644 roku. W „Medytacjach o pierwszej filozofii" (1641) myśl ta jest szczegółowo rozwinięta, choć nie pojawia się dosłownie jako formuła cogito, ergo sum.

Czy „cogito ergo sum" jest dowodem na istnienie Boga?

Nie, cogito ergo sum samo w sobie nie jest dowodem na istnienie Boga. Kartezjusz traktował je jako punkt wyjścia do odbudowy wiedzy pewnej. Jednak na jego podstawie konstruował kolejne argumenty, w tym dowód na istnienie Boga: skoro mam w sobie ideę nieskończonej doskonałości (Boga), a sam jestem skończony i niedoskonały, idea ta musi pochodzić od rzeczywiście istniejącej nieskończonej i doskonałej istoty. Jest to tzw. dowód kosmologiczny Kartezjusza, który był szeroko krytykowany przez późniejszych filozofów.

Co oznacza „dualizm kartezjański" i jakie ma znaczenie dziś?

Dualizm kartezjański to pogląd, że istnieją dwie fundamentalnie różne substancje: dusza (res cogitans) i materia (res extensa). Pogląd ten miał ogromne znaczenie dla nauki i medycyny nowożytnej, bo zwalniał ciało ludzkie od wpływów religijnych i pozwalał badać je jako mechanizm. Dziś dualizm kartezjański jest w filozofii krytyskowany, bo rodzi nierozwiązywalny problem interakcji duszy z ciałem. Większość współczesnych filozofów przyjmuje stanowiska monistyczne (materializm, funkcjonalizm, fizykalizm).

Jak cogito Kartezjusza wpłynęło na późniejszą filozofię?

Cogito Kartezjusza wyznaczyło kierunek całej filozofii nowożytnej. Racjonaliści europejscy (Spinoza, Leibniz, Malebranche) rozwijali kartezjańskie pytania o naturę substancji i relację duszy z ciałem. Immanuel Kant zbudował swą Krytykę czystego rozumu jako odpowiedź na pytania postawione m.in. przez Kartezjusza. Edmund Husserl i jego fenomenologia XX-wieczna nawiązywała wprost do cogito jako punktu wyjścia filozofii świadomości. Cogito ergo sum jest do dziś obowiązkowym punktem odniesienia w każdym kursie historii filozofii.

Czy Kartezjusz był tylko filozofem, czy też naukowcem?

Kartezjusz był jednocześnie filozofem, matematykiem i przyrodnikiem. Jako matematyk stworzył geometrię analityczną i układ współrzędnych kartezjańskich. W optyce opracował prawo załamania światła (niezależnie od Snella). Zajmował się też meteorologią i fizjologią. W jego epoce granica między filozofią a nauką przyrodniczą była płynna: filozofia naturalna obejmowała to, co dziś nazywamy fizyką, biologią i chemią. Dopiero w XIX wieku nauki ścisłe usamodzielniły się od filozofii.

Dlaczego Kartezjusz pisał głównie po łacinie i po francusku, nie po polsku?

Kartezjusz był Francuzem i naturalnie pisał po francusku. Łacina była w jego czasach lingua franca nauki europejskiej, językiem, którym posługiwali się wykształceni ludzie z całego kontynentu, niezależnie od narodowości. Pisanie po łacinie zapewniało dotarcie do uczonych z Francji, Niemiec, Holandii, Anglii i Polski. Związki Kartezjusza z Polską istnieją pośrednio poprzez królową Krystynę Wazównę, która zaprosiła go do Szwecji, była zaś wnuczką polskiego króla Zygmunta III Wazy.