Kim jest twórca Czarnego Kwadratu w sztuce?

Twórcą słynnego „Czarnego kwadratu na białym tle" jest Kazimierz Malewicz, rosyjski malarz polskiego i białoruskiego pochodzenia, urodzony 23 lutego 1879 roku w Kijowie, zmarły 15 maja 1935 roku w Leningradzie. Obraz, który dziś uznawany jest za jedno z przełomowych dzieł sztuki nowoczesnej, po raz pierwszy zaprezentowano publicznie w 1915 roku i natychmiast wywołał falę dyskusji na temat tego, czym sztuka powinna być, a czego powinna unikać. Malewicz nie był jedynie autorem jednego płótna, lecz całego systemu artystycznego zwanego suprematyzmem, którego czarny kwadrat stał się kwintesencją i emblematem.

Postać Kazimierza Malewicza fascynuje historyków sztuki do dziś, ponieważ jego działalność wykraczała daleko poza malarstwo. Był filozofem, pedagogiem, teoretykiem awangardy i reformatorem myślenia o relacji między sztuką a rzeczywistością. Zrozumienie, kim był twórca „Czarnego kwadratu", wymaga przyjrzenia się jego drodze artystycznej, epoce, w której działał, oraz idei, którą starał się przekazać za pomocą radykalnie prostej formy.

Kazimierz Malewicz: życie i droga do awangardy

Kazimierz Malewicz urodził się w rodzinie polskich emigrantów zamieszkałych na Ukrainie. Mimo trudnych warunków materialnych od najmłodszych lat przejawiał zainteresowanie malarstwem. Naukę pobierał w Kijowskiej Szkole Rysunkowej, a następnie w Moskiewskiej Szkole Malarstwa, Rzeźby i Architektury. Pierwsze prace artysty zdradzały wpływy impresjonizmu i symbolizmu, jednak w ciągu kilku lat Malewicz przeszedł radykalną ewolucję stylistyczną.

Około 1910 roku artysta zainteresował się kubizmem, a następnie futuryzmem. Obydwa kierunki miały ogromny wpływ na kształtowanie się jego własnej, oryginalnej wizji. W tym czasie Malewicz aktywnie uczestniczył w moskiewskim życiu artystycznym, nawiązywał kontakty z awangardowymi twórcami i eksperymentował z formą. Przełomowe znaczenie miała dla niego współpraca przy scenografii do futurystycznej opery „Zwycięstwo nad słońcem" w 1913 roku, wystawianej w piotrogrodzkim teatrze Luna Park. Właśnie tam na jednej z kurtyn po raz pierwszy pojawił się motyw czarnego kwadratu.

Ten teatralny epizod stał się zalążkiem całej filozofii suprematystycznej. Malewicz uznał, że forma geometryczna pozbawiona odniesień do rzeczywistości zewnętrznej jest zdolna wyrazić „czyste odczucie", wolne od narracji, opowieści czy symboliki zaczerpniętej z natury.

Czym jest suprematyzm?

Suprematyzm to kierunek artystyczny sformułowany przez Malewicza w 1915 roku w Piotrogrodzie. Jego nazwa pochodzi od łacińskiego słowa supremus, oznaczającego najwyższy, i wyraża przekonanie artysty o supremacji czystej formy nad treścią, dominacji elementu plastycznego nad wszelkimi zewnętrznymi odniesieniami. Według teorii suprematyzmu prawdziwa sztuka powinna wyzbyć się jakichkolwiek związków z rzeczywistością, historią, religią czy polityką.

Malewicz postrzegał swój system jako punkt zerowy w historii sztuki. W jego koncepcji suprematyzm oznaczał zarówno śmierć starego malarstwa, jak i narodziny nowego: malarstwa opartego wyłącznie na relacjach geometrycznych form i kolorów, odbieranych bezpośrednio przez zmysły bez pośrednictwa intelektualnej interpretacji. Fundamentalnymi elementami suprematystycznymi były:

linia prosta, jako symbol myśli i kierunku,
kwadrat, jako forma nie występująca w naturze, wytwór czystego ludzkiego umysłu,
koło i krzyż jako dalsze formy pochodne,
biel tła, symbolizująca nieskończoność i przestrzeń.

W ramach suprematyzmu Malewicz namalował dziesiątki prac. Culminacją tej drogi była seria obrazów białych na białym tle, wykonana w latach 1918-1919, gdzie różnica między formą a tłem była niemal niewidoczna. Paradoksalnie: im bardziej redukcjonistyczny stawał się artysta, tym głębsze treści filozoficzne chciał przekazać.

„Czarny kwadrat na białym tle": historia obrazu

Pierwszy „Czarny kwadrat na białym tle" Malewicz namalował w 1915 roku i zaprezentował go na wystawie zwanej „Ostatnią wystawą futurystyczną: 0.10" w Piotrogrodzie. Eksponował go w rogu sali, tuż pod sufitem, w miejscu gdzie tradycyjnie wieszano ikony w rosyjskich domach. Ten gest był świadomym prowokacyjnym komentarzem: Malewicz proponował nową ikonę epoki nowoczesnej, pozbawioną treści religijnych czy narracyjnych.

Obraz wzbudził gwałtowne reakcje krytyki. Jedni uznali go za szczytowe osiągnięcie sztuki, inni za bezczelne oszustwo i kpinę z widzów. Krytyk Aleksandr Benois pisał, że „Czarny kwadrat" jest „ikoną nihilistyczną". Malewicz odpowiadał, że właśnie o to chodziło: o pokazanie, że sztuka może istnieć bez żadnych zewnętrznych odniesień.

Artysta namalował łącznie cztery wersje „Czarnego kwadratu na białym tle", datowane na lata 1915, 1923, 1929 i 1932. Wszystkie cztery obrazy różnią się od siebie drobnymi szczegółami technicznymi, proporcjami i fakturą. Trzy z nich przechowywane są w Galerii Tretiakowskiej w Moskwie, jedna zaś w Muzeum Ermitażu w Petersburgu.

Odkrycia naukowe z 2015 roku

W 2015 roku, w setną rocznicę pierwszej wystawy obrazu, Galeria Tretiakowska ogłosiła wyniki fizykochemicznych badań pierwszej wersji „Czarnego kwadratu". Analiza rentgenowska i spektroskopowa ujawniły, że pod czarną powierzchnią kryją się dwie inne kompozycje malarskie. Jedna z nich to kompozycja kubofuturystyczna, druga ma charakter protosupremtystyczny. Odkrycie to potwierdziło, że Malewicz przez długi czas szukał ostatecznej formy, nakładając na siebie kolejne warstwy. Na powierzchni obrazu widoczne są charakterystyczne pęknięcia, przez które prześwitują geometryczne kształty ukryte pod spodem.

Malewicz jako pedagog i teoretyk

Poza malarstwem Kazimierz Malewicz był aktywnym pedagogiem i autorem licznych tekstów teoretycznych. W 1918 roku objął kierownictwo artystyczne w Narkomprosie, a następnie wykładał w wielu rosyjskich szkołach artystycznych. Najważniejszym środowiskiem jego działalności pedagogicznej były Wolne Pracownie Artystyczne (SWOMAS) w Piotrogrodzie oraz, od 1919 roku, szkoła artystyczna w Witebsku, gdzie pracował razem z Markiem Chagallem. Po przejęciu szkoły przez Malewicza Chagall opuścił Witebsk, a instytucja przekształciła się w centrum suprematyzmu.

Malewicz wydał wiele manifeStów i traktatów, m.in. „Od kubizmu i futuryzmu do suprematyzmu" (1916) oraz obszerne opracowanie „Świat bezprzedmiotowy" (1927). W tekstach tych szczegółowo opisywał filozoficzne podstawy swojej teorii, odwołując się do pojęć percepcji, czystości formy i wyzwolenia sztuki od służby ideologicznej czy dekoracyjnej.

Wpływ Malewicza na sztukę XX i XXI wieku

Dzieło i myśl Kazimierza Malewicza wywarły ogromny wpływ na kolejne generacje artystów i architektów. Bezpośrednio lub pośrednio suprematyzm oddziaływał na:

szkołę Bauhaus w Niemczech i jej podejście do projektowania,
holenderski ruch De Stijl skupiony wokół Pieta Mondriana,
minimalizm w malarstwie i rzeźbie lat 60. XX wieku,
abstrakcyjny ekspresjonizm w twórczości Marka Rothko,
współczesny design graficzny i architekturę.

Artyści tacy jak László Moholy-Nagy, El Lissitzky czy Aleksander Rodczenko bezpośrednio nawiązywali do suprematystycznych idei. W Polsce ślady suprematyzmu odnaleźć można w twórczości Władysława Strzemińskiego i Katarzyny Kobro, którzy poznali Malewicza osobiście i rozwinęli własny kierunek zwany unizmem.

Dziś „Czarny kwadrat" jest jednym z najcenniejszych i najczęściej reprodukowanych dzieł sztuki nowoczesnej na świecie. Jest obecny w podręcznikach, na wystawach, w popkulturze i w debatach o tym, gdzie kończy się sztuka, a zaczyna prowokacja. Wartość ikonograficzna obrazu nie maleje, mimo upływu ponad stu lat od jego powstania.

Malewicz w późnym okresie twórczości

Po rewolucji bolszewickiej 1917 roku Malewicz aktywnie współpracował z nową władzą. Przez pewien czas suprematyzm był postrzegany jako awangarda zgodna z duchem nowego, rewolucyjnego porządku. Malewicz projektował propagandowe plakaty, dekoracje do uroczystości państwowych i angażował się w przebudowę rosyjskiej kultury artystycznej. Organizował wystawy, reformował programy nauczania i tworzył grupy artystyczne propagujące idee suprematyzmu.

Jednak z czasem suprematyzm zaczął być postrzegany przez władze sowieckie jako ideologia sprzeczna z zasadami realizmu socjalistycznego. Stalinowska polityka kulturalna wymagała sztuki zrozumiałej dla mas, przedstawiającej robotników i chłopów w pozytywnym świetle. Abstrakcja, elitarna i intelektualna, zaczęła być traktowana jako przejaw burżuazyjnej dekadencji. W latach 30. artysta powrócił do malarstwa figuratywnego, tworząc portrety i sceny rodzajowe. Wielu historyków interpretuje ten zwrot jako dostosowanie się do nowego, totalitarnego środowiska, inni zaś widzą w nim autentyczną ewolucję artystyczną.

Kazimierz Malewicz zmarł w 1935 roku na raka. Zgodnie ze swoją wolą spoczął w trumnie zaprojektowanej w formie białego prostopadłościanu z namalowanym czarnym kwadratem. Jego grób na podmoskiewskich polach przez długi czas był zaniedbany, dopiero w późniejszych dekadach stał się miejscem pamięci. Los spuścizny artysty był skomplikowany: część prac trafiła do europejskich kolekcji podczas zagranicznych wystaw w latach 20., część zaś pozostała w Rosji i ZSRR.

Czarny Kwadrat jako fenomen kulturowy i filozoficzny

Obraz „Czarny kwadrat na białym tle" wykroczył dawno poza granice historii sztuki i stał się ikoną kultury w szerszym sensie. Reprodukowany jest na okładkach książek filozoficznych, w reklamach, na koszulkach i w instalacjach street-artowych. Jego prostota i radykalność sprawiają, że każdy może go skomentować, a każdy komentarz, nawet krytyczny, wzmacnia jego status.

Filozoficznie obraz dotyka kilku ważnych kwestii. Po pierwsze, stawia pytanie o granice definicji sztuki: jeśli za dzieło sztuki uznajemy każdy przedmiot umieszczony w kontekście artystycznym, co decyduje o wartości estetycznej? Po drugie, kwestionuje rolę artysty jako mistrza rzemiosła: skoro każdy mógłby namalować czarny kwadrat, na czym polega geniusz Malewicza? Odpowiedź leży w kontekście i intencji: Malewicz jako pierwszy zrozumiał i sformułował teorię, która nadała temu aktowi znaczenie.

Badacze kultury popularnej zwracają uwagę, że „Czarny kwadrat" stał się wzorcem dla całego nurtu sztuki konceptualnej, która rozkwitła w drugiej połowie XX wieku. Marcel Duchamp, prezentując fabryczny pisuar jako dzieło sztuki już w 1917 roku, podążał zbliżoną drogą redukcji formy artystycznej do samej idei. Jednak Malewicz był tu wcześniejszy i bardziej konsekwentny w budowaniu spójnego systemu filozoficznego wokół swojego gestu.

Warto też pamiętać, że kontrowersje wokół „Czarnego kwadratu" nie ograniczały się do kwestii estetycznych. Obraz był traktowany jako manifest polityczny, wyzwanie rzucone tradycji, kościołowi i władzy. W Rosji przełomu XIX i XX wieku, pełnej napięć społecznych, taki gest miał wymiar prowokacyjny nie tylko artystyczny, ale też ideologiczny. Umieszczenie czarnego kwadratu w miejscu ikony religijnej było aktem symbolicznej rewolucji.

Polskie ślady w twórczości Malewicza

Polskie korzenie Kazimierza Malewicza przez długi czas były pomijane lub marginalizowane w historiografii rosyjskiej i sowieckiej. Tymczasem artysta sam wielokrotnie podkreślał swoje polskie pochodzenie i utrzymywał kontakty z polskim środowiskiem artystycznym. Szczególnie ważna była jego relacja z Władysławem Strzemińskim i Katarzyną Kobro, polską parą artystów, którzy zetknęli się z Malewiczem w Rosji i przenieśli suprematystyczne idee do Polski.

Strzemiński i Kobro rozwinęli na bazie suprematyzmu własny kierunek zwany unizmem, który poszukiwał jedności kompozycji z przestrzenią i otoczeniem. Unizm był polską odpowiedzią na suprematyzm i jednocześnie jego twórczą transformacją. Dzięki nim idee Malewicza zakorzenił się w polskiej sztuce awangardowej okresu międzywojennego i wywarł trwały wpływ na takie ośrodki jak Szkoła Sztuk Pięknych w Łodzi.

Współcześnie polskie muzea i instytucje kultury aktywnie przywracają pamięć o związkach Malewicza z Polską. Muzeum Sztuki w Łodzi, jedno z pierwszych muzeów sztuki nowoczesnej w Europie, posiada cenne kolekcje związane z tradycją suprematyzmu i unizmu. Culture.pl, portal Instytutu Adama Mickiewicza poświęcony polskiej kulturze, regularnie publikuje materiały przypominające polskie dziedzictwo artysty. Kwestia, czy Malewicz należy przede wszystkim do kultury rosyjskiej, ukraińskiej czy polskiej, pozostaje przedmiotem żywych dyskusji historyczno-kulturowych.

Czarny Kwadrat na rynku sztuki i w kolekcjach muzealnych

Oryginalne prace Kazimierza Malewicza należą do najwyżej cenionych dzieł sztuki nowoczesnej na aukcjach i w kolekcjach prywatnych. Choć same cztery wersje „Czarnego kwadratu" są własnością rosyjskich instytucji państwowych i nie trafiają na rynek, inne suprematystyczne kompozycje artysty osiągają na aukcjach ceny wielomilionowe. Prawa własności do spuścizny Malewicza były przez dekady przedmiotem sporów sądowych toczonych między jego spadkobiercami a muzeami, które przejęły prace artysty w różnych, nie zawsze jasnych okolicznościach.

Galeria Tretiakowska w Moskwie posiada największą na świecie kolekcję prac Malewicza, obejmującą nie tylko „Czarne kwadraty", ale też setki innych obrazów, rysunków i dokumentów. Muzeum Stedelijk w Amsterdamie przez długi czas przechowywało znaczącą kolekcję prac artysty, które trafiły tam podczas jego europejskiej wystawy w latach 20. Kolekcja ta stała się przedmiotem wieloletniego sporu prawnego między muzeum a potomkami Malewicza, który zakończył się ugodą.

Często zadawane pytania

Kim był twórca Czarnego Kwadratu?

Twórcą „Czarnego kwadratu na białym tle" jest Kazimierz Malewicz (1879-1935), rosyjski malarz polskiego i białoruskiego pochodzenia, twórca kierunku artystycznego zwanego suprematyzmem. Obraz powstał w 1915 roku i jest przechowywany głównie w Galerii Tretiakowskiej w Moskwie.

Ile wersji Czarnego Kwadratu namalował Malewicz?

Malewicz namalował łącznie cztery wersje „Czarnego kwadratu na białym tle": w 1915, 1923, 1929 i 1932 roku. Trzy z nich znajdują się w Galerii Tretiakowskiej w Moskwie, jedna w Muzeum Ermitażu w Petersburgu.

Co to jest suprematyzm?

Suprematyzm to kierunek artystyczny stworzony przez Malewicza w 1915 roku, oparty na przekonaniu o wyższości czystej formy geometrycznej nad treścią. Zakładał całkowite oderwanie sztuki od rzeczywistości, narracji i świata przedmiotowego, pozostawiając jedynie kształty, linie i kolory.

Dlaczego Czarny Kwadrat jest tak ważny w historii sztuki?

„Czarny kwadrat" jest uznawany za pierwsze w historii dzieło całkowicie nieprzedstawiające, które świadomie zrywa z wszelką tradycją malarstwa figuratywnego. Wyznaczył kierunek dla całego malarstwa abstrakcyjnego XX wieku i stał się symbolem radykalnej awangardy. Wpłynął na Bauhaus, De Stijl, minimalizm i wiele innych nurtów.

Co kryje się pod powierzchnią Czarnego Kwadratu?

Badania rentgenowskie przeprowadzone w 2015 roku przez Galerię Tretiakowską wykazały, że pod czarną warstwą farby kryją się dwie wcześniejsze kompozycje malarskie: jedna kubofuturystyczna i jedna protosupremtystyczna. Świadczy to o długim procesie poszukiwań artystycznych, zanim Malewicz osiągnął finalną formę obrazu.

Gdzie można zobaczyć oryginał Czarnego Kwadratu?

Pierwsza i najsłynniejsza wersja „Czarnego kwadratu na białym tle" z 1915 roku przechowywana jest w Galerii Tretiakowskiej w Moskwie. Pozostałe trzy wersje znajdują się w tej samej galerii oraz w Muzeum Ermitażu w Petersburgu. Obraz jest regularnie eksponowany na wystawach stałych tych instytucji.

Kim jest tworca Czarnego Kwadratu? Malewicz i suprematyzm