Kto napisał Hobbita? J.R.R. Tolkien i historia powieści

Hobbita napisał John Ronald Reuel Tolkien, brytyjski pisarz, filolog i profesor literatury staroangielskiej na Uniwersytecie Oksfordzkim, który stworzył jedno z najbardziej ukochanych dzieł w historii literatury fantastycznej. Powieść, której pełny tytuł brzmi "Hobbit, czyli tam i z powrotem", ukazała się 21 września 1937 roku nakładem wydawnictwa George Allen and Unwin i od razu zdobyła entuzjastyczne przyjęcie czytelników oraz krytyków. Dziś "Hobbit" jest jedną z najczęściej czytanych książek XX wieku, sprzedaną w setkach milionów egzemplarzy na całym świecie.

Kim był J.R.R. Tolkien?

John Ronald Reuel Tolkien urodził się 3 stycznia 1892 roku w Bloemfontein, w ówczesnym Wolnym Państwie Orania (dzisiaj Republika Południowej Afryki). Jego ojciec, Arthur Tolkien, był bankierem, który wyjechał do Afryki w poszukiwaniu lepszych perspektyw zawodowych. Mały Ronald (jak go nazywano w domu) przybył do Anglii z matką w 1895 roku, gdy miał zaledwie trzy lata. Ojciec planował dołączyć do rodziny, jednak zachorował i zmarł jeszcze w Afryce.

Rodzina zamieszkała w pobliżu Birmingham. Spokojne lata dzieciństwa spędzone na angielskiej wsi, pełne zielonych wzgórz, sadów i wiejskiej idylli, wywarły na Tolkienie głębokie wrażenie i stały się inspiracją dla opisu Shire, krainy hobbitów, w jego późniejszej twórczości. Matkę, Mabel Tolkien, stracił przedwcześnie w 1904 roku, kiedy chłopiec miał zaledwie 12 lat. Opiekę nad nim przejął ksiądz Francis Xavier Morgan.

Tolkien studiował literaturę klasyczną, a następnie anglistykę na Uniwersytecie Oksfordzkim. Wziął udział w I wojnie światowej i walczył w Bitwie nad Sommą w 1916 roku. Te traumatyczne przeżycia wojenne wycisnęły piętno na jego twórczości i wyobraźni. Po wojnie powrócił do Oksfordu, gdzie zrobił błyskotliwą karierę akademicką, zostając profesorem najpierw języka angielskiego (1920), potem anglosaksoninistyki (1945) i wreszcie anglistyki (1945). Pracował na Oksfordzie przez całe swoje życie zawodowe.

Jak powstał Hobbit?

Narodziny na marginesie pracy

Historia napisania "Hobbita" zaczyna się od pewnej legendy, której sam Tolkien był autorem. Pewnego dnia, sprawdzając prace egzaminacyjne studentów, pisarz natrafił na czystą kartkę w jednym z zeszytów. Na tej kartce, bez namysłu, napisał jedno zdanie: "In a hole in the ground there lived a hobbit" (W norce w ziemi mieszkał pewien hobbit). Zdanie to stało się zaczątkiem całej powieści.

Nie jest znana dokładna data tego wydarzenia, ale przyjmuje się, że miało to miejsce na początku lat 30. XX wieku. Tolkien sam przyznawał, że nie wiedział wtedy, co znaczy słowo "hobbit" i kim ma być ta tajemnicza istota. Odpowiedź na to pytanie rozwijała się stopniowo, w miarę jak powieść nabierała kształtu.

Pisanie i odczyty dla dzieci

Tolkien pisał "Hobbita" przede wszystkim dla swoich dzieci, czytając im kolejne rozdziały podczas wspólnych wieczorów. Opowieść rozwijała się organicznie, a autor wielokrotnie przerywał pracę na miesiące lub lata. W połowie lat 30. manuskrypt istniał w stanie nieukończonym, a Tolkien sam opowiedział dzieciom zakończenie, którego nie zdążył zapisać.

Równolegle z "Hobbitem" Tolkien pracował nad rozległą mitologią, którą nazywał "Silmarillionem" i która stanowiła głębsze tło dla jego wyobraźniowego świata. Przyjaźnił się z C.S. Lewisem (autorem "Opowieści z Narnii") i innymi pisarzami skupionymi wokół nieformalnego klubu literackiego "Inklingowie". Czytał im kolejne rozdziały "Hobbita" podczas regularnych spotkań.

Droga do publikacji

Manuskrypt "Hobbita" trafił do wydawnictwa George Allen and Unwin niemal przez przypadek. Jedna z byłych studentek Tolkiena, Elaine Griffiths, wspomniała o nim redaktorowi wydawnictwa. Manuskrypt przekazano do oceny synowi właściciela wydawnictwa, dziesięcioletniemu Raynerowi Unwinowi, który napisał entuzjastyczną recenzję. To właśnie ten chłopiec zaważył na decyzji wydawniczej.

Pierwsze wydanie "Hobbita" ukazało się 21 września 1937 roku w nakładzie zaledwie 1500 egzemplarzy. Książka okazała się sukcesem, wyprzedanym do końca grudnia tego samego roku. Wydawca natychmiast poprosił Tolkiena o kontynuację, co zapoczątkowało pracę nad "Władcą Pierścieni".

Fabuła Hobbita

Akcja "Hobbita" rozgrywa się w fikcyjnym świecie zwanym Śródziemiem. Głównym bohaterem jest Bilbo Baggins, hobbit z zamożnej, szanowanej rodziny, mieszkający w wygodnej norze w Bag End. Hobbici to niewysokie, spokojne istoty, ceniące sobie komfort, regularne posiłki i unikanie przygód. Bilbo jest typowym przykładem tego gatunku: konserwatywny, ostrożny i absolutnie nie zainteresowany żadnymi wyprawami.

Wszystko zmienia się pewnego ranka, gdy w progu norki Bilbo pojawia się Gandalf Szary, potężny czarodziej znany ze swojej mądrości i skłonności do wplątywania hobbita w nieoczekiwane przedsięwzięcia. Za Gandalfem przybywa kompania trzynastu krasnoludów pod wodzą Thorina Dębowej Tarczy, królewskiego pretendenta do tronu Samotnej Góry. Celem wyprawy jest odzyskanie skarbu i królestwa krasnoludów z rąk smoka Smauga, który przed laty zagarnął Samotną Górę.

Przebieg wyprawy

Kompania przeżywa szereg niebezpiecznych przygód:

• Spotkanie z trzema trollami, które chcą zjeść krasnoludów
• Pobyt w elfickim Rivendell u Elronda
• Schwytanie przez goblinów w Mglistych Górach
• Spotkanie Bilba z Gollumem w ciemnościach jaskiń, podczas którego hobbit znajduje tajemniczy złoty pierścień
• Ucieczka przed wilkołakami (wargami) i ratunek przez orły
• Gościnność Beorna, człowieka-niedźwiedzia
• Przebywanie przez mroczne Mroczne Puszcze z pajęczymi pułapkami i elfami
• Dotarcie do Samotnej Góry i konfrontacja ze Smaugiem

W jaskiniach Bilbo odkrywa magiczny pierścień czyniący swojego właściciela niewidzialnym. To znalezisko okaże się mieć kluczowe znaczenie nie tylko dla losów "Hobbita", ale też dla całej późniejszej sagi "Władca Pierścieni".

Główni bohaterowie

Bilbo Baggins

Bilbo Baggins to bohater, w którym wielu czytelników może odnaleźć cząstkę siebie. Jest zwykłym, spokojnym człowiekiem (właściwie hobbitem), który zostaje wciągnięty w wielką przygodę przekraczającą jego wyobraźnię. W trakcie wyprawy ujawnia ukryte talenty i odwagę, które sam u siebie podejrzewał tylko przez to, co Gandalf nazywał jego "tookową" stroną (Tookowie, rodzina matki Bilba, byli znani z zamiłowania do przygód). Bilbo dojrzewa jako postać, stając się asertywnym i pomysłowym przywódcą grupy.

Gandalf Szary

Gandalf jest postacią pełniącą rolę mentora i katalizatora. To on wybiera Bilba jako "włamywacza" do kompanii krasnoludów, choć jego motywacje nie są do końca jasne. Pojawia się w kluczowych momentach, udziela rad i pomocy, ale regularnie znika, zostawiając bohaterów samym sobie. W "Hobbicie" Gandalf jest mniej rozbudowaną postacią niż w "Władcy Pierścieni", bardziej przypomina bajkowego czarodzieja.

Thorin Dębowa Tarcza

Thorin, przywódca krasnoludów, jest postacią tragiczną. Dumny, odważny, wierny swojemu ludowi, lecz jednocześnie podatny na klątwę złota, która nęka jego ród. Dąży do odzyskania dziedzicznego królestwa za wszelką cenę i nie zawsze docenia wkład Bilba w powodzenie misji. Jego losy w finale powieści są jednym z najbardziej poruszających momentów książki.

Znaczenie literackie Hobbita

"Hobbit" jest często opisywany jako powieść inicjacyjna lub powieść drogi. Jej przesłanie dotyczy odkrywania ukrytych możliwości, wychodzenia poza strefę komfortu i dojrzewania przez doświadczenie. Tolkien wprowadził w niej i rozwinął szereg motywów folklorystycznych i mitologicznych, czerpiąc z nordyckiej mitologii, staroangielskiej poezji (Beowulf) i germańskich podań.

Językoznawcze zainteresowania Tolkiena widoczne są w starannej pracy nad nazwami postaci i miejsc. Wiele imion krasnoludów w "Hobbicie" pochodzi wprost ze staronordyckich poematów. Sam Tolkien stworzył kompletne języki elfickie, z których fragmenty pojawiają się w powieści.

"Hobbit" jest uważany za jedno z dzieł, które zapoczątkowały nowoczesne fantasy jako gatunek literacki. Jego wpływ na późniejszych pisarzy jest trudny do przecenienia. Powieść stworzyła wzorzec bohaterskiej wyprawy, drużyny o zróżnicowanych umiejętnościach i rozbudowanego wtórnego świata, który do dziś pozostaje dominującym modelem w literaturze fantasy.

Adaptacje i późniejsza recepcja

Popularność "Hobbita" nie słabnie od dziesięcioleci. Powieść doczekała się licznych adaptacji:

• Animowany film telewizyjny produkcji Rankin/Bass z 1977 roku
• Trylogia filmowa Petera Jacksona z lat 2012-2014, która przeniosła na ekran rozbudowaną wersję historii
• Liczne adaptacje teatralne i radiowe na całym świecie
• Gry komputerowe i planszowe inspirowane światem Śródziemia

Polska premiera "Hobbita" odbyła się w 1960 roku w tłumaczeniu Marii Skibniewskiej. Przekład ten był wielokrotnie wznawiany i przez dekady stanowił podstawową wersję książki dla polskich czytelników. W 2012 roku ukazało się nowe tłumaczenie autorstwa Pauliny Braiter i Radosława Kotarskiego.

Hobbit w kulturze popularnej i jego dziedzictwo

"Hobbit" wywarł ogromny wpływ na całą kulturę popularną. Jako jedno z pierwszych dzieł tworzącej się nowoczesnej literatury fantasy, wyznaczył wzorce fabularne i konwencje, które są powielane i reinterpretowane przez kolejne pokolenia twórców. Koncepcja spójnego, szczegółowo opisanego wtórnego świata z własną geografią, historią, językami i mitologią stała się modelem, do którego nawiązują autorzy fantasy do dziś.

Trylogia filmowa Petera Jacksona z lat 2012-2014 ("Hobbit: Niezwykła podróż", "Hobbit: Pustkowie Smauga", "Hobbit: Bitwa pięciu armii") przyniosła historię Bilba milionom widzów na całym świecie. Filmy spotkały się z mieszaną krytyką, krytykowaną za zbyt duże rozciągnięcie stosunkowo krótkiej powieści do trzech pełnometrażowych filmów, ale odniosły ogromny sukces komercyjny. Efekty specjalne i wizualna realizacja Śródziemia były powszechnie chwalone.

Tolkienowskie Śródziemie inspiruje niezliczone gry komputerowe, planszowe i fabularne. "The Lord of the Rings Online" to wieloosobowa gra RPG osadzona w świecie Tolkiena. Pojawiają się też kolejne adaptacje i projekty: platforma Amazon Prime Video wyprodukowała serial "Pierścienie Władzy" (2022) oparty na chronologicznie wcześniejszych wydarzeniach ze świata Tolkiena.

Na całym świecie istnieją towarzystwa tolkienowskie zrzeszające miłośników jego twórczości. W Polsce działa Polskie Towarzystwo Tolkienowskie, organizujące konferencje, wydające publikacje i promujące twórczość oksfordzkiego profesora. Coroczny Dzień Hobbita (21 września, data urodzin Bilba i Froda oraz data pierwszego wydania "Hobbita") bywa świętowany przez fanów na całym świecie.

Tolkien o języku i etymologii w Hobbicie

Tolkien był przede wszystkim filologiem i lingwistą, a jego miłość do języków przenika całą jego twórczość. Nazwy w "Hobbicie" nie są przypadkowe, lecz starannie dobrane z myślą o etymologii i brzmieniu.

Imiona trzynastu krasnoludów (Fili, Kili, Oin, Gloin, Balin, Dwalin, Bifur, Bofur, Bombur, Dori, Nori, Ori i Thorin) pochodzą z tzw. "Katalogu krasnoludów" w staronordyckiej "Eddzie Starszej", konkretnie z poematu "Voluspa". To bezpośrednie zapożyczenie z autentycznej mitologii skandynawskiej nadaje krasnoludim postaciom archetypiczny charakter.

Samo słowo "hobbit" Tolkien stworzył od nowa. Możliwe etymologie wskazywane przez badaczy to staroangielskie "holbytla" (mieszkaniec nory) lub po prostu oryginalny neologizm autora. Tolkien twierdził, że słowo po prostu "pojawiło się" w jego głowie. Bez względu na pochodzenie, stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych słów w historii literatury fantastycznej.

Często zadawane pytania

Kto napisał Hobbita?

Hobbita napisał J.R.R. Tolkien, czyli John Ronald Reuel Tolkien (1892-1973), brytyjski pisarz i profesor filologii na Uniwersytecie Oksfordzkim. Tolkien jest znany przede wszystkim z "Hobbita" i trylogii "Władca Pierścieni", a także z obszernej mitologii Śródziemia zebranej w pośmiertnie wydanym "Silmarillonie".

Kiedy ukazał się Hobbit?

Pierwsze wydanie "Hobbita" ukazało się 21 września 1937 roku nakładem londyńskiego wydawnictwa George Allen and Unwin. Nakład wynosił 1500 egzemplarzy i wyprzedał się przed końcem roku. Książka odniosła natychmiastowy sukces, co skłoniło wydawcę do prośby o kontynuację, która finalnie zaowocowała trylogią "Władca Pierścieni" opublikowaną w latach 1954-1955.

Jaki jest związek Hobbita z Władcą Pierścieni?

"Hobbit" jest prequelem "Władcy Pierścieni", rozgrywającym się kilkadziesiąt lat wcześniej w tym samym fikcyjnym świecie, Śródziemiu. Kluczowym łącznikiem jest magiczny złoty pierścień, znaleziony przez Bilba podczas jego przygody. W "Władcy Pierścieni" okazuje się, że pierścień ten jest Jedynym Pierścieniem Sauronera, potężnym artefaktem zagrażającym całemu Śródziemiu. Hobbit Frodo, siostrzeniec Bilba, staje przed zadaniem jego zniszczenia.

Czym są hobbici?

Hobbici to wymyślona przez Tolkiena rasa fantastycznych istot, niewielkich wzrostem (ok. 1 metra), spokojnych, przyjaznych i stroniących od wielkich przygód. Żyją w norach pod wzgórzami, cenią sobie wygodne życie, dobre jedzenie i spokój. Wśród ich cech charakterystycznych są duże, owłosione stopy z grubą skórą, które zastępują im buty. Tolkien stworzył hobbitów jako rodzaj "angielskiej" rasy fantastycznej, nawiązując do tradycji angielskiej wsi i spokojnego, codziennego życia, które tak bardzo cenił.

Czy Hobbit jest odpowiedni dla dzieci?

"Hobbit" jest klasyczną książką przygodową adresowaną do dzieci i młodzieży, choć z równym zainteresowaniem czytają ją dorośli. Tolkien pisał ją pierwotnie dla swoich dzieci i czytał im ją w odcinkach. Klimatem i poziomem treści jest bardziej przystępna niż trylogia "Władca Pierścieni", choć zawiera też sceny grozy i niebezpieczeństwa. Zazwyczaj rekomendowana jest dla czytelników od 10 lat wzwyż.

Skąd Tolkien czerpał inspiracje do Hobbita?

Tolkien czerpał inspiracje z bardzo wielu źródeł. Jego zawodowe zainteresowanie literaturą staroangielską i nordycką mitologią było kluczowe: imiona krasnoludów pochodzą z "Eddy" Snorriego Sturlusona, a smok Smaug nawiązuje do smoka ze "Śpiewu o Beowulfie". Angielska wieś była wzorem dla Shire i krainy hobbitów. Tolkien był też głęboko religijnym katolikiem i elementy jego wiary przebijają przez mit Śródziemia, choć w zawoalowany sposób. Wreszcie własne przeżycia wojenne z I wojny światowej nadały jego wizji przygody i grozy szczególną autentyczność.