Armia Terakotowa: dynastia Qin i cesarz Qin Shi Huang

Armia Terakotowa to jedno z największych odkryć archeologicznych w dziejach ludzkości, a jej twórcą była dynastia Qin, która zjednoczyła Chiny pod rządami pierwszego cesarza Qin Shi Huanga. Armia liczy około 8000 pełnowymiarowych figur żołnierzy, generałów, koni i rydwanów wykonanych z wypalonej gliny zwanej terakotą. Każda figura jest wyjątkowa, posiada indywidualne rysy twarzy, wyraz i postawę, co świadczy o niezwykłej precyzji i skali całego projektu. Od momentu przypadkowego odkrycia w 1974 roku Armia Terakotowa stała się jednym z symboli starożytnej cywilizacji chińskiej i jedną z najważniejszych atrakcji turystycznych na świecie, przyciągając miliony odwiedzających rocznie.

W tym artykule przyjrzymy się historii dynastii Qin, osobie cesarza, który nakazał zbudować Armię Terakotową, procesowi jej powstawania, dramatycznemu odkryciu oraz znaczeniu, jakie ma to znalezisko dla naszego rozumienia starożytnych Chin. Poznamy też tajemnice, które archeologowie wciąż odkrywają w podziemnych komorach grobowca, oraz pytania, na które nauka wciąż szuka odpowiedzi. To historia obejmująca podboje, obsesje, niezwykłe rzemiosło i przyszłość, która czeka na odkrycie pod ziemią.

Dynastia Qin: zjednoczyciel Chin

Dynastia Qin (Qin chao, czytane jako „Czin") panowała w Chinach w latach 221-206 p.n.e. i choć jej rządy trwały zaledwie kilkanaście lat, miały fundamentalne znaczenie dla dalszej historii Chin. To właśnie ta dynastia zjednoczyła po raz pierwszy w historii wiele walczących ze sobą państw chińskich w jedno scentralizowane imperium, kładąc podwaliny pod tysiąclecia chińskiej cywilizacji państwowej.

Przed zjednoczeniem Chiny były podzielone między kilka mocarstw rywalizujących o dominację. Okres ten, znany jako Epoka Walczących Królestw (Zhanguo, ok. 475-221 p.n.e.), charakteryzował się nieustannymi wojnami, intrygami dyplomatycznymi i dynamicznym rozwojem militarnym oraz filozoficznym. To właśnie w tym burzliwym czasie rozkwitły wielkie chińskie szkoły myśli: konfucjanizm, taoizm, legalizm i mohizm. Właśnie w tym czasie wyrosła też potęga państwa Qin na zachodzie Chin.

Polityka i reformy państwa Qin

Sukces Qin w podboju pozostałych królestw wynikał w dużej mierze z wdrożenia szeregu radykalnych reform politycznych i militarnych, opartych na filozofii legalizmu. Legalizm głosił, że sprawne państwo wymaga surowych praw, skutecznej biurokracji i bezwzględnego podporządkowania jednostki władzy państwowej. Reformy te obejmowały szereg przełomowych zmian:

• Centralizację władzy i ograniczenie wpływów starożytnej arystokracji rodowej
• Standaryzację systemu prawnego, wag i miar w całym państwie
• Ujednolicenie pisma chińskiego, co umożliwiło komunikację w całym imperium
• Wprowadzenie wspólnej waluty i systemu miar długości i objętości
• Reorganizację armii w zawodową, zdyscyplinowaną siłę militarną opartą na meritokracji
• Rozbudowę sieci dróg i kanałów irygacyjnych łączących różne części kraju
• Agresywną ekspansję terytorialną poprzez systematyczne podboje sąsiednich królestw

Dzięki tym reformom Qin stało się najsilniejszym z siedmiu wielkich królestw chińskich i systematycznie podbijało jedno po drugim. Kolejno upadały:韩 (Han), Zhao, Wei, Chu, Yan i w końcu Qi. W roku 221 p.n.e. ostatnie z nich zostało pokonane, a władca Qin ogłosił się pierwszym cesarzem zjednoczonych Chin, przyjmując tytuł, który miał trwać w Chinach przez następne dwa tysiąclecia.

Cesarz Qin Shi Huang: twórca Armii Terakotowej

Qin Shi Huang (panował ok. 246-210 p.n.e., imię rodowe Ying Zheng) był postacią historycznie wybitną, lecz niezwykle kontrowersyjną. Objął tron jako trzynastolatek (ok. 246 p.n.e.) i przez pierwsze lata rządów sprawował władzę pod kuratelą regenta Lü Buweia. Samodzielnie rządzić zaczął ok. 238 p.n.e. po odsunięciu regenta od władzy. W roku 221 p.n.e. ukończył proces zjednoczenia Chin, przyjmując tytuł Shi Huangdi, oznaczający „Pierwszy Cesarz Zbożny" lub „Pierwszy Najwyższy Władca".

Rządy Qin Shi Huanga charakteryzowały się niezwykłą energią reformatorską, lecz też brutalną surowością. Cesarz zunifikował pismo chińskie, wprowadził jednolite wagi i miary, zbudował rozległą sieć dróg i kanałów. Nakazał też połączyć istniejące już mury obronne w jeden wielki Mur Chiński, który miał chronić imperium przed najazdami koczowników ze stepów północy. Jego krytycy zarzucali mu spalenie ksiąg i zakopanie żywcem uczonych konfucjańskich, którzy ośmielali się krytykować jego rządy.

Obsesja na punkcie nieśmiertelności

Qin Shi Huang był głęboko zafascynowany ideą nieśmiertelności i nieustannie poszukiwał eliksirów i środków mających przedłużyć jego życie. Wysyłał liczne ekspedycje w poszukiwaniu mitycznych wysp nieśmiertelnych, mających leżeć gdzieś na wschodnim oceanie. Paradoksalnie, preparaty zawierające rtęć, które miały mu dać długowieczność, prawdopodobnie przyczyniły się do jego przedwczesnej śmierci w wieku zaledwie 49 lat. Rtęć jest bowiem silną toksyną uszkadzającą układ nerwowy i narządy wewnętrzne.

Już od początku swojego panowania cesarz, mając zaledwie 13 lat, nakazał budowę monumentalnego grobowca pod górą Li Shan (Lishan) w prowincji Shaanxi. Budowa mauzoleum miała trwać aż 38 lat i angażowała do 700 tysięcy robotników, rzemieślników i artystów z całego imperium. Grobowiec miał być odzwierciedleniem cesarskiego pałacu i całego Wszechświata, tak by Qin Shi Huang mógł kontynuować rządy nad Chinami nawet po śmierci. Taki był właśnie cel stworzenia Armii Terakotowej.

Budowa Armii Terakotowej: rzemiosło na niespotykaną skalę

Armia Terakotowa stanowi tylko część rozległego kompleksu grobowego cesarza. Figury zostały ulokowane w trzech głównych kryptach (zwanych pitami), z których każda pełniła inną rolę militarną, odzwierciedlając strukturę prawdziwej armii chińskiej III wieku p.n.e.

Pierwsza i największa krypta (Pit 1), o wymiarach ok. 230 m długości i 62 m szerokości, mieści główne siły armii: około 6000 żołnierzy piechoty i łuczników ustawionych w regularnym szyku bojowym w 11 korytarzach. Druga krypta (Pit 2) zawiera oddziały kawaleryjskie i rydwany bojowe. Trzecia krypta (Pit 3), najmniejsza, reprezentuje naczelne dowództwo armii z postaciami starszych generałów i dowódców. Odkryto też czwartą, pustą kryptę, co pozostaje zagadką dla badaczy.

Techniki wytwarzania figur

Figury były wytwarzane metodą modułową, co pozwalało na produkcję na wielką skalę przy jednoczesnym zachowaniu indywidualnych cech każdej rzeźby. Poszczególne części ciała, takie jak tułów, głowa, nogi i ramiona, formowano oddzielnie, a następnie łączono przed wypałem w temperaturze ok. 1000 stopni Celsjusza.

• Tułów formowany był z grubych glinianych taśm nawijanych spiralnie i zlepianych warstwami, tworząc pustą w środku bryłę
• Głowy, dłonie i stopy modelowano indywidualnie z użyciem form oraz ręcznie dopracowanych detali
• Po złożeniu i wypaleniu figury pokrywano warstw farby w jaskrawych kolorach: czerwonej, niebieskiej, zielonej, czarnej i białej
• Oryginalne uzbrojenie (miecze, kusze, włócznie, halabardery) wykonane było z brązu, który w wielu przypadkach zachował się do dziś
• Figury miały przeciętnie ok. 175-195 cm wzrostu, wyższe od przeciętnego wzrostu ludzi tamtej epoki
• Ciężar pojedynczej figury wynosi ok. 135-150 kg

Szczególną uwagę zwracają zróżnicowane fryzury, nakrycia głowy i wyrazy twarzy poszczególnych figur. Naukowcy uważają, że różnice te odzwierciedlają regionalne i etniczne zróżnicowanie armii Qin, złożonej z żołnierzy z różnych części ogromnego imperium. Każdy żołnierz ma inną mimikę, inne nakrycie głowy (wskazujące na jego stopień i funkcję) i inne gesty dłoni.

Organizacja pracy i skala projektu

Do wykonania figur żołnierzy, generałów, koni i rydwanów zaangażowanych było setki tysięcy rzemieślników. Na wielu figurach zachowały się pieczęcie i sygnatury warsztatów rzemieślniczych, które je wykonały, co pozwoliło badaczom ustalić, że pracowało przy nich wiele różnych pracowni z różnych części imperium. System sygnowania wyrobów był prawdopodobnie mechanizmem kontroli jakości: rzemieślnicy odpowiadali za usterki własnych figur i mogli być surowo karani za złą robotę.

Odkrycie Armii Terakotowej

Przez ponad dwa tysiące lat Armia Terakotowa pozostawała ukryta pod ziemią w prowincji Shaanxi. Jej odkrycie było dziełem przypadku i zbiegu okoliczności. Wiosną 1974 roku kilku chłopów z miejscowej wioski: Yang Xinman, Yang Peiman i Yang Peiyan, kopało studnię w poszukiwaniu wody pitnej w pobliżu miasta Xi'an. Na głębokości kilku metrów natrafili na fragmenty wypalonych glinianych figur i brązowe groty strzał.

Rok po zgłoszeniu odkrycia odpowiednim władzom potwierdzono, że fragmenty te należą do starożytnej terakotowej armii strażniczej. W 1976 roku zaczęły się systematyczne wykopaliska prowadzone przez chińskich archeologów. Prace te trwają nieprzerwanie do dnia dzisiejszego. Szacuje się, że w trzech kryptach spoczywa łącznie ok. 8000 żołnierzy, 670 koni i 130 rydwanów. Dotychczas wydobyto i zrekonstruowano ponad 2000 figur, ale badania wciąż trwają.

Wyzwania konserwatorskie

Jednym z największych wyzwań napotkanych przez archeologów była utrata oryginalnego koloru figur. Oryginalna polichromia, czyli wielobarwne malowanie, utleniała się i odpryskiwała w ciągu minut po zetknięciu z powietrzem po tysiącach lat przechowywania w wilgotnej glebie. Naukowcy opracowali specjalne metody chemicznego stabilizowania farb na powierzchni figur, jednak do dziś problem konserwacji zachowanej polichromii pozostaje poważnym wyzwaniem dla badaczy na całym świecie.

Znaczenie i wartość historyczna odkrycia

Armia Terakotowa jest powszechnie uznawana za jedno z największych odkryć archeologicznych XX wieku. W roku 1987 miejsce grobowca cesarza Qin Shi Huanga zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Armia Terakotowa nieoficjalnie nosi miano „ósmego cudu świata", a kompleks muzealny nad wykopalisko jest jedną z najczęściej odwiedzanych atrakcji turystycznych w Chinach.

Odkrycie dostarcza bezcennych informacji o wielu aspektach cywilizacji dynastii Qin i starożytnych Chin w ogóle:

• Organizacji i taktyce wojskowej armii cesarskiej: szyki bojowe, rodzaje jednostek, hierarchia dowodzenia
• Zaawansowanych technikach rzemiosła: ceramika, odlewnictwo brązu, malarstwo dekoracyjne
• Wyglądzie, uzbrojeniu i ekwipunku żołnierzy epoki Walczących Królestw
• Wierzeniach dotyczących życia po śmierci i roli rytuałów funeralnych w kulturze chińskiej
• Skali i organizacji pracy przymusowej w starożytnym chińskim imperium
• Systemie kontroli jakości rzemiosła poprzez sygnowanie wyrobów

Grobowiec cesarski: nieodkryte tajemnice

Armia Terakotowa jest tylko zewnętrzną strażą rozległego kompleksu grobowego cesarza. Centralny kopiec kryje właściwy grobowiec, który dotychczas nie był eksplorowany. Powodem jest kombinacja czynników technicznych i etycznych: brak technologii konserwatorskich pozwalających zabezpieczyć zawartość przed zniszczeniem po otwarciu oraz respekt dla miejsca spoczynku starożytnych Chińczyków.

Starożytny historyk Sima Qian (ok. 145-86 p.n.e.) opisał w swoich kronikach wnętrze grobowca jako wyobrażenie całego cesarskiego Wszechświata. Według tych relacji miał on zawierać:

• Szczegółową mapę cesarskiego imperium z rzekami odlanymi z rtęci (płynnego metalu)
• Miniaturowy pałac i biura odzwierciedlające układ cesarskiej rezydencji w Xianyang
• Niezmierzone skarby: złoto, jade, perły i inne kosztowności
• Automatyczne kusze nastawione na automatyczne strzelanie do intruzów
• Świece z tłuszczu wielorybiego, mające palić się przez wieczność

Badania geochemiczne prowadzone nad powierzchnią kopca wykazały podwyższony poziom rtęci w glebie, co pośrednio potwierdza autentyczność starożytnych relacji o rzekach z rtęci wewnątrz grobowca. Odkrycie to jest jednym z najsilniejszych poszlakowych dowodów na to, że opis Sima Qiana jest oparty na prawdziwych informacjach.

Dynastia Qin w perspektywie historycznej

Mimo krótkotrwałości dynastii Qin (zaledwie 15 lat po zjednoczeniu Chin), jej wpływ na dalszy rozwój chińskiej cywilizacji był nieoceniony i trwały. Instytucje, reformy i standardy wprowadzone przez Qin Shi Huanga stanowiły fundament, na którym zbudowały swoje rządy kolejne chińskie dynastie, przede wszystkim dynastia Han (206 p.n.e. - 220 n.e.), która kontynuowała zjednoczenie i rozszerzyła imperialny system przez kolejne cztery wieki.

Sama nazwa „Chiny" w wielu językach europejskich pochodzi od słowa „Qin" (wymawianego „czin" lub „chin"), co świadczy o tym, jak głęboko pierwsza cesarska dynastia wpisała się w pamięć historyczną świata. Angielskie „China", francuskie „Chine", niemieckie „China" i wiele innych nazw tego kraju mają wspólne etymologiczne korzenie w tej krótkiej, lecz znaczącej dynastii.

Dziedzictwo Qin Shi Huanga jest złożone i wywołuje dyskusje zarówno w Chinach, jak i na świecie. Z jednej strony cesarz jest postrzegany jako budowniczy jedności narodu chińskiego, twórca wielu instytucji, które przetrwały wieki, i wizjoner infrastrukturalny, który myślał w kategoriach całego kontynentu. Z drugiej strony jego rządy cechowała bezwzględna brutalność, masowe przymusowe roboty i prześladowanie intelektualistów. Wszystkie te wymiary jego postaci są żywą częścią chińskiej tożsamości i debaty historycznej do dziś.

Często zadawane pytania

Która dynastia stworzyła Armię Terakotową?

Armię Terakotową stworzyła dynastia Qin, a konkretnie na rozkaz jej założyciela i jedynego władcy zjednoczonych Chin, cesarza Qin Shi Huanga (panował ok. 246-210 p.n.e.). Budowę armii i kompleksu grobowego rozpoczęto ok. 246 roku p.n.e., gdy cesarz miał 13 lat, i trwała 38 lat, angażując setki tysięcy pracowników z całego imperium.

Ile figur liczy Armia Terakotowa?

Szacuje się, że cała armia liczy ok. 8000 figur żołnierzy i oficerów, 670 koni i 130 rydwanów bojowych. Dotychczas wydobyto i zrekonstruowano ponad 2000 figur. Wykopaliska trwają nadal, a kompleks grobowy jest jednym z największych aktywnych miejsc wykopaliskowych na świecie.

Kiedy i przez kogo odkryto Armię Terakotową?

Armia Terakotowa została odkryta 29 marca 1974 roku przez chłopów kopających studnię w pobliżu Xi'an w prowincji Shaanxi w Chinach. Głównymi odkrywcami byli Yang Xinman, Yang Peiman i Yang Peiyan. Systematyczne wykopaliska rozpoczęły się w 1976 roku i trwają do dziś.

Dlaczego cesarz Qin Shi Huang kazał zbudować Armię Terakotową?

Armia Terakotowa miała strzec cesarza po śmierci i umożliwić mu kontynuowanie władzy w zaświatach. Qin Shi Huang wierzył w życie po śmierci, w którym zachowywałby status władcy. Armia z terakoty zastąpiła dawny barbarzyński zwyczaj chowania żywych żołnierzy i służby razem z władcą, który był jeszcze praktykowany we wcześniejszych chińskich kulturach.

Czy grobowiec Qin Shi Huanga był już eksplorowany?

Centralny grobowiec cesarza pod kopcem nie był dotychczas otwarty ani eksplorowany. Chińscy archeolodzy i władze powstrzymują się od otwarcia go ze względów technicznych i etycznych. Badania geochemiczne potwierdziły podwyższony poziom rtęci w glebie nad kopcem, co jest zgodne ze starożytnymi opisami wnętrza grobowca. Otwarta pozostaje kwestia, kiedy i czy grobowiec zostanie ostatecznie zbadany.

Gdzie można zobaczyć Armię Terakotową?

Armia Terakotowa znajduje się w Muzeum Qin Shi Huangdi, zwanym też Muzeum Armii Terakotowej, zlokalizowanym ok. 30 km na wschód od centrum Xi'an w prowincji Shaanxi w środkowych Chinach. Muzeum mieści się bezpośrednio nad miejscem wykopalisk. Od 1987 roku obiekt jest wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO i rocznie odwiedza go kilka milionów turystów z całego świata.