Odyseja Homera — streszczenie, bohaterowie i najważniejsze motywy

„Odyseja" Homera to grecki epos opowiadający o dziesięcioletniej tułaczce Odyseusza, króla Itaki, próbującego wrócić do domu po wojnie trojańskiej. Składa się z 24 ksiąg i opiewa motyw powrotu (nostos), wierności, mądrości i wytrwałości w obliczu pokus oraz prób losu. Po stronie czekającej w Itace stoi wierna żona Penelopa i dorastający syn Telemach, którzy muszą bronić domu przed natrętnymi zalotnikami. Epos powstał najprawdopodobniej w VIII wieku przed Chrystusem i wraz z „Iliadą" stanowi fundament europejskiej literatury.

Czym jest Odyseja

„Odyseja" to drugi po „Iliadzie" wielki epos przypisywany Homerowi, greckiemu poecie żyjącemu prawdopodobnie w VIII wieku p.n.e. Składa się z około 12 100 wersów heksametru daktylicznego, podzielonych na 24 księgi oznaczone greckimi literami (od alfa do omega). Akcja eposu rozpoczyna się dziesięć lat po zakończeniu wojny trojańskiej i opowiada zarówno o losach Odyseusza po jego wyjściu z Troi, jak i o sytuacji jego rodziny w Itace.

Tekst „Odysei" zachował się dzięki tradycji ustnej, a następnie został zapisany w okresie archaicznym. Do dziś jest jednym z najczęściej tłumaczonych i analizowanych dzieł literatury światowej. Po polsku najsłynniejszym tłumaczeniem jest przekład Lucjana Siemieńskiego z XIX wieku oraz nowsze tłumaczenie Jana Parandowskiego (proza).

Streszczenie — fabuła w skrócie

Akcja „Odysei" toczy się równolegle w kilku miejscach: na Itace, gdzie Penelopa i Telemach mierzą się z zalotnikami; w wędrówkach Telemacha szukającego wieści o ojcu; oraz w tułaczce samego Odyseusza, który wraca z Troi do domu, mierząc się z gniewem boga Posejdona.

Telemachia (księgi I–IV)

Pierwsze cztery księgi koncentrują się na Telemachu, synu Odyseusza. W jego domu w Itace zalotnicy bezczelnie ubiegają się o rękę Penelopy, zjadając majątek rodziny. Bogini Atena, opiekunka Odyseusza, doradza Telemachowi, by wyruszył na poszukiwanie wieści o ojcu. Odwiedza on Nestora w Pylos i Menelaosa w Sparcie. Od ostatniego dowiaduje się, że Odyseusz jest więziony przez nimfę Kalipso na wyspie Ogygia.

Apologi — opowieści Odyseusza (księgi V–XII)

Bogowie postanawiają uwolnić Odyseusza. Hermes nakazuje Kalipso wypuścić bohatera. Odyseusz buduje tratwę i wyrusza, ale rozbija się w wyniku sztormu zesłanego przez Posejdona. Trafia na ziemię Feaków, gdzie król Alkinoos go gościnnie przyjmuje. Tam Odyseusz opowiada o swoich dziesięcioletnich przygodach:

Lotofagowie — wyspa zjadaczy lotosu, którzy zapominają o powrocie do domu
Cyklop Polifem — Odyseusz oślepia jednookiego olbrzyma, syna Posejdona, ściągając na siebie gniew boga
Eol i jego wiatry — bohater dostaje wory z wiatrami, ale jego towarzysze je otwierają
Lajstrygonowie — kanibale, którzy niszczą większość floty
Kirke — czarodziejka przemienia ludzi w świnie; Odyseusz ją pokonuje i spędza u niej rok
Hades — Odyseusz odwiedza krainę zmarłych i rozmawia z duszami
Syreny — bohater słucha ich śpiewu przywiązany do masztu
Skylla i Charybda — przepływa między dwoma morskimi potworami, tracąc sześciu towarzyszy
Helios — towarzysze zabijają święte krowy boga, za co giną w sztormie
Kalipso — nimfa, u której bohater spędza siedem lat

Powrót i zemsta (księgi XIII–XXIV)

Feakowie odwożą Odyseusza do Itaki. Atena przemienia go w żebraka, by mógł niepoznany przeniknąć do własnego pałacu. Tam spotyka się z synem Telemachem i razem planują zemstę. Penelopa, która od dwudziestu lat opiera się zalotnikom (m.in. tkając i pruwając w nocy całun Laertesa), organizuje zawody łucznicze: poślubi tego, kto napnie łuk Odyseusza i przestrzeli dwanaście toporów. Tylko sam Odyseusz dokonuje tego wyczynu. Następuje rzeź zalotników. Po identyfikacji męża przez znajome detale (oliwka jako noga łoża), Odyseusz i Penelopa się ponownie łączą. Akcja kończy się pojednaniem z rodzinami zabitych dzięki interwencji Ateny.

Główni bohaterowie

Odyseusz

Król Itaki, mąż Penelopy, ojciec Telemacha. Bohater wielu wojen i tułaczki. Charakteryzuje go przede wszystkim spryt, przebiegłość i mądrość (epitet „chytry", „bogaty w fortele"). To on wymyślił podstęp z koniem trojańskim. W „Odysei" pokazuje także swoją wytrwałość, miłość do rodziny i tęsknotę za domem.

Penelopa

Wierna żona Odyseusza, symbol lojalności małżeńskiej. Przez 20 lat oczekiwała powrotu męża, opierając się 108 zalotnikom. Symbol cierpliwości — tkając w dzień i prując nocą całun dla teścia Laertesa, zwlekała z decyzją o ponownym małżeństwie.

Telemach

Syn Odyseusza i Penelopy, mający w czasie akcji około 20 lat. W trakcie eposu dojrzewa, przemienia się z niepewnego siebie chłopca w odpowiedzialnego mężczyznę gotowego pomóc ojcu w zemście na zalotnikach.

Atena

Bogini mądrości, opiekunka Odyseusza. Wielokrotnie ratuje bohatera i jego rodzinę, przybierając różne postaci (Mentor, Mentes, pasterz). To ona inicjuje zarówno wędrówkę Telemacha, jak i ostateczne pojednanie po rzezi zalotników.

Posejdon

Bóg mórz, główny antagonista Odyseusza. Zsyła sztormy i przeszkadza w powrocie bohatera w zemście za oślepienie swojego syna Polifema.

Inni ważni bohaterowie

Laertes — ojciec Odyseusza, stary i schorowany, żyjący w odosobnieniu
Eumajos — wierny świniopas, który ukrywa Odyseusza po powrocie
Argos — wierny pies Odyseusza, jako jedyny rozpoznaje pana przed innymi i umiera ze szczęścia
Alkinoos — król Feaków, który gościnnie przyjmuje rozbitka
Antinoos i Eurymachos — przywódcy zalotników, najbardziej arogancki
Kalipso — nimfa, która więzi Odyseusza przez siedem lat
Kirke — czarodziejka, która przemienia towarzyszy w świnie
Polifem — jednooki Cyklop, syn Posejdona, oślepiony przez Odyseusza

Najważniejsze motywy w Odysei

Nostos — motyw powrotu

Centralny motyw eposu. Słowo „nostos" oznaczające powrót dało początek pojęciu „nostalgia" (tęsknota za powrotem). Cała akcja podporządkowana jest dążeniu Odyseusza do domu, mimo że wiele razy mógł zostać i żyć łatwiejszym życiem (z Kirke, Kalipso, czy poślubiwszy córkę Alkinoosa Nauzykaję).

Wierność i lojalność

Penelopa i Eumajos to wzory wierności. Telemach uczy się lojalności wobec ojca. Z drugiej strony — zalotnicy reprezentują zdradę gościnności i nielojalność.

Mądrość i spryt

Odyseusz pokonuje silniejszych przeciwników nie siłą, ale rozumem (Polifem, Syreny, zalotnicy). To zwycięstwo intelektu nad brutalną siłą.

Gościnność (xenia)

Grecka koncepcja gościnności była święta. Feakowie i Eumajos reprezentują wzorową xenię. Zalotnicy ją łamią, zjadając dobytek gospodarza. Cyklop ją wręcz odwraca, zjadając gości.

Walka człowieka z losem

Bohater zmaga się z gniewem bogów, ale dzięki własnej wytrwałości i pomocy Ateny pokonuje przeznaczenie.

Znaczenie Odysei w kulturze

„Odyseja" wywarła ogromny wpływ na całą późniejszą literaturę. Inspirowała Wergiliusza („Eneida"), Dantego („Boska Komedia"), Joyce'a („Ulisses"), Kazantzakisa („Odyseusz") i niezliczonych innych autorów. W kulturze popularnej pojawia się jako odniesienie w filmach (np. „O bracie, gdzie jesteś?" braci Coen), grach komputerowych i komiksach. Sam termin „odyseja" stał się synonimem długiej, pełnej przygód wędrówki.

Najczęściej zadawane pytania

Ile ksiąg ma Odyseja?

Epos składa się z 24 ksiąg, oznaczanych literami alfabetu greckiego (od alfa Α do omega Ω). Łącznie to około 12 100 wersów heksametru daktylicznego.

Czy Homer naprawdę istniał?

To jedno z najsłynniejszych pytań filologii klasycznej, tzw. „kwestia homerycka". Część badaczy uważa, że Homer był rzeczywistą postacią — niewidomym poetą żyjącym w VIII wieku p.n.e. Inni sądzą, że to symbol zbiorowej tradycji pieśniarzy aojdów, którzy przez pokolenia komponowali i przekazywali eposy ustnie.

Jak długo trwała tułaczka Odyseusza?

Dziesięć lat. Wcześniejsze dziesięć lat zajęła mu wojna trojańska, więc łącznie Odyseusza nie było w domu przez 20 lat. W tym czasie Telemach przeszedł z dzieciństwa do dorosłości, a Penelopa czekała wytrwale.

Dlaczego Posejdon ścigał Odyseusza?

Odyseusz oślepił Cyklopa Polifema, który był synem Posejdona. Boga mórz nie obchodziło, że Polifem był ludożercą — była to zemsta rodzinna. Ten gniew wydłużył tułaczkę o lata.

Co to jest motyw nostosu?

Nostos to grecki termin oznaczający powrót do domu, szczególnie heroicznego bohatera z dalekiej wyprawy. „Odyseja" jest klasycznym i najsłynniejszym przykładem literatury nostosu. Od tego słowa pochodzi „nostalgia" (nostos + algos, czyli ból powrotu).

Jaki podstęp wymyśliła Penelopa, by oprzeć się zalotnikom?

Penelopa obiecała, że wybierze męża po ukończeniu całunu pogrzebowego dla teścia Laertesa. Tkała go w dzień, a nocą prula. W ten sposób przez kilka lat skutecznie odwlekała decyzję, aż jedna ze służących ją zdradziła.

Czy Odyseja to to samo co Iliada?

Nie. Oba eposy przypisywane są Homerowi, ale opisują różne wydarzenia. „Iliada" opowiada o jednym epizodzie wojny trojańskiej (gniew Achillesa). „Odyseja" — o powrocie Odyseusza z tej wojny dziesięć lat później. Oba dzieła łączą wspólni bohaterowie i mitologia, ale są niezależnymi opowieściami.