Historia Placu Czerwonego w Moskwie - zabytki i znaczenie

Plac Czerwony w Moskwie to jedno z najsłynniejszych miejsc na świecie, nieodłącznie związane z historią Rosji i przez wieki pełniące rolę symbolicznego serca rosyjskiego państwa. Rozległy plac w centrum Moskwy, opodal murów Kremla, był przez stulecia areną kluczowych wydarzeń politycznych, religijnych i militarnych. Wpisany wraz z Kremlem na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1990 roku, stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych kompleksów architektonicznych na świecie.

Plac ma kształt prostokąta o wymiarach około 330 metrów długości i 70 metrów szerokości. Powierzchnia placu wynosi blisko 73 000 metrów kwadratowych. Otoczony jest przez wybitne zabytki, wśród których wyróżniają się mury Kremla, sobór Wasyla Błogosławionego, Mauzoleum Lenina, GUM i wieża Borowicka. Cały ten zespół tworzył przez wieki integralną całość architektoniczną i symboliczną.

Skąd pochodzi nazwa Plac Czerwony?

Nazwa Placu Czerwonego jest jednym z popularnych nieporozumień historycznych. Potoczna interpretacja łącząca ją z komunizmem, rewolucją bolszewicką lub czerwonymi murami Kremla jest błędna. Nazwa pochodzi od starosłowiańskiego słowa "krasnyj", które w dawnym języku rosyjskim oznaczało przede wszystkim "piękny", "wspaniały". Dopiero z biegiem czasu słowo to zaczęło oznaczać kolor czerwony, a jego dawne znaczenie estetyczne stopniowo zanikło.

Pierwotnie plac nosił nazwę "Pożar" (od słowa oznaczającego puste, wykarczowane miejsce). Małe targowisko między soborem a murami kremla zaczęto w XVI wieku określać jako "plac piękny", a nazwa ta stopniowo rozszerzyła się na cały otaczający obszar. Co ważne, nazwa funkcjonowała na długo przed powstaniem Związku Radzieckiego i nie ma nic wspólnego z ideologią komunistyczną.

Historia Placu Czerwonego

Początki i rozwój w XVI-XVII wieku

Plac Czerwony ukształtował się stopniowo w ciągu XVI i XVII wieku. Wcześniej teren ten był zabudowany drewnianymi domkami i kramami, które wielokrotnie padały ofiarą pożarów. Po kolejnych pożarach Iwan III nakazał w końcu XV wieku wyburzyć zabudowę w pobliżu murów kremla i w ten sposób powstało otwarte miejsce. Przez długie lata plac służył jako targ, miejsce publicznych ogłoszeń carskich dekretów, a niekiedy jako arena egzekucji.

Przełomem dla wyglądu placu było wybudowanie Soboru Wasyla Błogosławionego w latach 1555-1561 z rozkazu cara Iwana IV Groźnego. Car wzniósł tę wyjątkową świątynię, by uczcić zdobycie Kazania w 1552 roku. Według legendy Iwan Groźny po ukończeniu budowy nakazał oślepić architektów, by nie mogli już nigdy wznieść równie pięknej budowli.

Znaczenie w XIX i na początku XX wieku

W XIX wieku plac został uporządkowany architektonicznie. Wzniesiono Górny Rzęd Handlowy, dzisiejszy GUM, który w nowoczesnej formie szklanego pawilonu handlowego przyjął obecny kształt na przełomie XIX i XX wieku. Plac stawał się coraz bardziej reprezentacyjną przestrzenią publiczną. Wiele z tradycyjnych funkcji targowych zostało przeniesione w inne miejsca.

Plac Czerwony w czasach ZSRR

Po rewolucji bolszewickiej w 1917 roku Plac Czerwony zyskał zupełnie nową rolę symboliczną. Stał się główną przestrzenią ceremonialną nowego państwa radzieckiego. W roku 1924, po śmierci Włodzimierza Lenina, na placu wybudowano Mauzoleum Lenina, najpierw w formie drewnianej, a następnie w trwałej postaci z granitu i labradoritu w latach 1929-1930. Ciało Lenina wystawiono w nim na widok publiczny i do dziś pozostaje ono jedną z głównych atrakcji turystycznych Moskwy.

Za czasów Stalina, a następnie przez całą epokę radziecką, na Placu Czerwonym regularnie odbywały się wielkie parady wojskowe i pochody. Najważniejsze z nich to:

• Parady pierwszomajowe z udziałem setek tysięcy uczestników
• Parada z 7 listopada z okazji rocznicy rewolucji październikowej
• Słynna parada wojskowa 7 listopada 1941 roku, gdy niemieccy żołnierze stali u bram Moskwy, a oddziały sowieckie maszerowały wprost na front
• Parada Zwycięstwa 24 czerwca 1945 roku, na której zdobyte hitlerowskie sztandary rzucono pod nogi Stalina

Architektura i zabytki na Placu Czerwonym

Sobór Wasyla Błogosławionego

Sobór Wasyla Błogosławionego to prawosławna świątynia uznawana za jedno z arcydzieł architektury rosyjskiej i jeden z najbardziej rozpoznawalnych budynków świata. Oficjalnie nosi nazwę Soboru Wstawiennictwa Matki Bożej nad Fosą. Wzniesiony w latach 1555-1561, składa się z dziewięciu kaplic, z których każda uwieńczona jest charakterystyczną, bogato zdobioną kopułą w kształcie cebuli. Każda kopuła ma inny wzór i barwy, dzięki czemu całość przedstawia niezwykły spektakl kolorystyczny. Swą popularną nazwę sobór wziął od Wasyla, świętego prawosławnego żyjącego w XVI wieku, który pochowany jest w krypcie świątyni.

Kreml i jego mury

Plac Czerwony graniczy bezpośrednio z murami Kremla moskiewskiego, fortecy wzniesionej w XV-XVI wieku. Kreml jest sercem zarówno historycznej, jak i współczesnej Rosji: mieści oficjalną rezydencję prezydenta kraju, szereg zabytkowych katedr, zbrojownię z jedną z bogatszych kolekcji historycznych artefaktów rosyjskich, a także sale, w których podejmowane są najważniejsze decyzje państwowe. Mury Kremla (długości ok. 2235 metrów) z licznymi wieżami są same w sobie wyjątkowym zabytkiem, idealnie widocznym z Placu Czerwonego.

Mauzoleum Lenina

Granitowy mausoleum z napisem "ЛЕНИН" od wewnątrz przechowuje zabalsamowane ciało Włodzimierza Iljicza Lenina. Wizyty w mauzoleum możliwe są kilka razy w tygodniu, a budynek odwiedziły setki milionów ludzi od czasu jego otwarcia. Choć od rozpadu ZSRR pojawiają się postulaty o godnym pochówku Lenina, ciało nadal pozostaje w mauzoleum. Za murem Kremla, w bezpośrednim sąsiedztwie mauzoleum, znajdują się groby wielu ważnych postaci radzieckiego i rosyjskiego życia publicznego.

GUM (Gosudarstwiennyj Uniwiersalnyj Magazin)

GUM, czyli Państwowy Dom Towarowy, to ogromny budynek handlowy z 1893 roku, wzniesiony w stylu rosyjskiego historyzmu. Jego szklany dach i trzy galerie handlowe na różnych poziomach tworzą imponującą całość. Za czasów ZSRR GUM był jednym z niewielu miejsc, gdzie towary były stosunkowo dostępne. Dziś mieści się tu luksusowe centrum handlowe z butkami znanych marek. Fasada budynku, zwrócona w stronę placu, stanowi istotny element panoramy Placu Czerwonego.

Plac Czerwony a dziedzictwo UNESCO

W 1990 roku Kreml moskiewski wraz z Placem Czerwonym zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Decyzja ta podkreśliła wyjątkową uniwersalną wartość tego kompleksu zarówno pod względem historycznym, jak i architektonicznym. Uzasadnienie wpisu podkreśla, że Kreml był przez wieki centrum władzy politycznej Rosji, a sobór Wasyla Błogosławionego jest jednym z niepowtarzalnych arcydzieł architektury rosyjskiej.

Status dziedzictwa UNESCO nakłada obowiązek ochrony i zachowania obiektu dla przyszłych pokoleń. Wszelkie prace remontowe i konserwatorskie prowadzone w obrębie kompleksu muszą być realizowane z poszanowaniem oryginalnej substancji zabytkowej i pod nadzorem specjalistów.

Parady i uroczystości na Placu Czerwonym

Tradycja wielkich parad wojskowych na Placu Czerwonym trwa nieprzerwanie od czasów radzieckich. Największą z nich jest Parada z okazji Dnia Zwycięstwa, obchodzonego co roku 9 maja dla upamiętnienia kapitulacji Niemiec w 1945 roku. W paradzie uczestniczą tysiące żołnierzy, setki pojazdów wojskowych, a jej kulminacją jest przelot rosyjskich sił powietrznych nad placem.

Parada Zwycięstwa stała się w ostatnich dekadach głównym elementem rosyjskiej tożsamości zbiorowej i patriotyzmu. Transmitowana jest na żywo w całej Rosji i śledzona przez miliony widzów. Obok parad wojskowych plac gości też inne uroczystości, koncerty plenerowe i imprezy kulturalne.

Plac Czerwony jako przestrzeń publiczna i kulturalna

Poza funkcją ceremonialną i turystyczną, Plac Czerwony bywa też miejscem wydarzeń kulturalnych. Odbywały się na nim wielkie koncerty muzyczne, w tym słynny koncert Paula McCartneya w 2003 roku, który zebrał tłumy Rosjan. Regularnie organizowane są tu wystawy plenerowe, pokazy sztucznych ogni w Nowy Rok i inne imprezy kulturalne. Zimą część placu bywa zamieniana w lodowisko.

GUM od lat pełni też funkcję kulturalną i rozrywkową poza czysto handlową. Wewnątrz działają restauracje i kawiarnie, a stała fontanna na głównej osi handlowej stała się miejscem spotkań i fotografii. Co roku w grudniu przed GUM ustawiana jest słynna choinka bożonarodzeniowa, a otaczające ją ozdoby tworzą wyjątkową oprawę świąteczną.

Plac Czerwony zimą i latem - turystyka całoroczna

Plac Czerwony jest odwiedzany przez turystów przez cały rok, a każda pora roku nadaje mu inny charakter. Zimą plac jest wyjątkowo malowniczy: obok GUM-u ustawiany jest jeden z największych jarmarków bożonarodzeniowych w Rosji z dziesiątkami kramów, lodowisko i ozdoby świetlne. Historyczne budowle otulone śniegiem tworzą niemal bajkowy klimat. Mrozy w Moskwie bywają dotkliwe, jednak wielu turystów uważa właśnie zimowy Plac Czerwony za szczególnie urzekający.

Latem na placu panuje ożywiony ruch turystyczny. Długie dni i ciepłe noce sprzyjają zwiedzaniu. Wewnątrz GUM-u można skorzystać z klimatyzacji i odpocząć przy jednej z kawiarni. Na zewnątrz plac wypełniają turyści fotografujący sobór i Kreml. Pobliski Ogród Aleksandrowski, ciągnący się wzdłuż zachodniego muru Kremla, to zaciszne miejsce na odpoczynek w cieniu drzew.

Wiosna i jesień są uważane przez wielu podróżnych za najlepszy czas na wizytę. Tłumy są mniejsze niż latem, a pogoda umiarkowana. Wiosną w Ogrodzie Aleksandrowskim kwitną kwiaty, co tworzy piękny kontrast z kamiennymi murami Kremla. Jesień przynosi złoto-rude barwy liści, które współgrają z czerwienią kremlinowskich murów i wielobarwnością kopuł soboru Wasyla Błogosławionego.

Kontrowersje i dyskusje wokół Placu Czerwonego

Od lat 90. XX wieku, po rozpadzie ZSRR, Plac Czerwony stał się areną dyskusji o historii i symbolice. Najważniejszym tematem jest kwestia pochówku Lenina. Rosyjskie Kościoły prawosławne, część polityków i wielu obywateli od dekad domaga się godnego pochowania szczątków twórcy ZSRR, argumentując, że wystawianie ciała na widok publiczny jest sprzeczne z rosyjską tradycją religijną i etyczną. Zwolennicy zachowania mauzoleum argumentują natomiast, że jest to ważny element historii i tożsamości rosyjskiej.

Kolejną kwestią są groby przy murach Kremla. Pochowani są tam znani działacze radzieccy i komunistyczni, m.in. Stalin (od 1961 r., wcześniej leżał w mauzoleum), Breżniew, Dzerżynski, a nawet amerykański dziennikarz i aktywista John Reed. Część Rosjan uważa, że mury Kremla nie są właściwym miejscem pochówku, inne opinie nakazują pozostawienie wszystkiego w nienaruszonym stanie jako świadectwo historii.

Przez lata na placu próbowały demonstrować ugrupowania opozycyjne i aktywiści, co zawsze kończyło się zatrzymaniami przez policję. Rosyjskie władze ściśle kontrolują, kto i w jakim celu może gromadzić się na tak prestiżowej przestrzeni publicznej. Szczególnie wrażliwe są jakiekolwiek manifestacje w pobliżu mauzoleum lub murów Kremla podczas uroczystości państwowych.

Często zadawane pytania

Czy Plac Czerwony pochodzi od koloru czerwonego?

Nie, nazwa Placu Czerwonego nie pochodzi od koloru czerwonego ani od komunizmu. Wywodzi się ze starosłowiańskiego słowa "krasnyj", które pierwotnie oznaczało "piękny" lub "wspaniały". W dawnym rosyjskim plac nazwano "pięknym", a dopiero z biegiem czasu to słowo zaczęło oznaczać kolor czerwony w języku rosyjskim.

Jakie są godziny otwarcia mauzoleum Lenina?

Mauzoleum Lenina jest otwarte kilka razy w tygodniu, zazwyczaj we wtorek, środę, czwartek, sobotę i niedzielę, w godzinach 10:00-13:00. Wstęp jest bezpłatny, jednak obowiązują surowe zasady: zakaz fotografowania wewnątrz, cisza, nakaz trzymania rąk z przodu. Kolejki mogą być długie, szczególnie w sezonie turystycznym.

Czy Plac Czerwony jest wpisany na listę UNESCO?

Tak. Kreml moskiewski i Plac Czerwony zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1990 roku. Uzasadnieniem był wyjątkowy historyczny i architektoniczny charakter tego miejsca, które przez wieki stanowiło centrum polityczne Rosji i zawiera w sobie wybitne dzieła architektury, takie jak sobór Wasyla Błogosławionego.

Kiedy budowano sobór Wasyla Błogosławionego?

Sobór Wasyla Błogosławionego budowano w latach 1555-1561 na rozkaz cara Iwana IV Groźnego. Wzniesiono go dla upamiętnienia zwycięstwa nad Chanatem Kazańskim w 1552 roku. Sobór składa się z dziewięciu kaplic, z których każda ma charakterystyczną kopułę w kształcie cebuli o odmiennym wzorze i kolorystyce.

Jakie znaczenie ma Plac Czerwony dla Rosjan?

Plac Czerwony ma dla Rosjan głęboko symboliczne znaczenie. Jest to przestrzeń, w której ogniskuje się rosyjska historia, tożsamość narodowa i pamięć zbiorowa. Tu odbywały się koronacje carów, wielkie parady zwycięstwa, demonstracje siły państwa i uroczystości narodowe. Dla wielu Rosjan jest miejscem dumy narodowej i patriotycznych wspomnień. Dla świata jest symbolem Rosji, tak jak Wieża Eiffla symbolizuje Francję czy Koloseum Włochy.

Jak dostać się na Plac Czerwony?

Plac Czerwony leży w samym centrum Moskwy i jest bardzo dobrze skomunikowany. Najbliższe stacje metra to Ochotnyj Riad (linia 1), Aleksandrowskij Sad (linia 4) i Ploshchad Revolutsii (linia 3). Ze wszystkich tych stacji do placu dojdziemy pieszo w kilka minut. Dojście jest oznakowane i intuicyjne. Wstęp na Plac Czerwony jest bezpłatny i zazwyczaj możliwy przez całą dobę, choć podczas uroczystości państwowych może być ograniczony.