Rola Światowej Organizacji Zdrowia WHO - historia i zadania

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) jest wyspecjalizowaną agencją Organizacji Narodów Zjednoczonych odpowiedzialną za koordynację międzynarodowych działań w dziedzinie zdrowia publicznego na całym świecie. Założona w 1948 roku i mająca siedzibę w Genewie, WHO odgrywa kluczową rolę w zwalczaniu chorób zakaźnych, ustalaniu standardów medycznych, koordynowaniu pomocy humanitarnej w czasie kryzysów zdrowotnych oraz promowaniu prawa do zdrowia jako jednego z fundamentalnych praw człowieka. Organizacja skupia niemal wszystkie państwa świata i stanowi najważniejsze globalne forum ds. zdrowia publicznego.

Historia i powstanie WHO

Początki globalnej współpracy w dziedzinie zdrowia sięgają XIX wieku, kiedy to epidemie cholery i innych chorób zakaźnych skłoniły rządy europejskie do podjęcia skoordynowanych działań. W 1851 roku odbyła się pierwsza Międzynarodowa Konferencja Sanitarna w Paryżu, a w 1907 roku powołano Międzynarodowy Urząd Higieny Publicznej w Paryżu jako pierwszą stałą instytucję zajmującą się zdrowiem w skali globalnej.

Po I wojnie światowej Liga Narodów powołała własną Organizację Zdrowia, która stała się bezpośrednią poprzedniczką WHO. Jednak dopiero po II wojnie światowej, gdy tworzono Organizację Narodów Zjednoczonych, podjęto decyzję o stworzeniu nowej, silniejszej organizacji zdrowotnej. Na Międzynarodowej Konferencji Zdrowia w Nowym Jorku, w lipcu 1946 roku, 61 państw podpisało Konstytucję WHO. Weszła ona w życie 7 kwietnia 1948 roku, który to dzień obchodzony jest co roku jako Światowy Dzień Zdrowia.

Pierwsze lata działalności

W pierwszych latach WHO skupiała się przede wszystkim na zwalczaniu chorób, które od stuleci dziesiątkowały ludność krajów rozwijających się: malarii, gruźlicy, cholery i ospy prawdziwej. Organizacja szybko zbudowała sieć biur regionalnych, które umożliwiały koordynację działań na poziomie poszczególnych kontynentów. W 1955 roku WHO ogłosiła globalny program eradykacji malarii, a w 1967 roku podjęła intensywną kampanię mającą na celu całkowite wyeliminowanie ospy prawdziwej z powierzchni Ziemi. Ważnym krokiem było też opracowanie standardów dotyczących jakości i bezpieczeństwa leków oraz żywności, które stały się podstawą regulacji obowiązujących na całym świecie i przyczyniły się do poprawy ochrony konsumentów w wielu krajach.

Struktura organizacyjna WHO

WHO posiada rozbudowaną, wielopoziomową strukturę, która pozwala na skuteczną koordynację działań na poziomie globalnym, regionalnym i krajowym. Na czele organizacji stoi Dyrektor Generalny, wybierany co pięć lat przez Światowe Zgromadzenie Zdrowia. Aktualnie (od 2017 roku) funkcję tę pełni dr Tedros Adhanom Ghebreyesus z Etiopii, który był pierwszym Afrykaninem na tym stanowisku.

• Światowe Zgromadzenie Zdrowia jest najwyższym organem decyzyjnym WHO, zbierającym się co roku w maju w Genewie. Uczestniczą w nim delegaci ze wszystkich państw członkowskich.
• Rada Wykonawcza składa się z 34 ekspertów ds. zdrowia wyznaczanych przez państwa członkowskie na trzyletnią kadencję. Odpowiada za wdrażanie decyzji Zgromadzenia.
• Sekretariat jest organem administracyjnym zatrudniającym ponad 7000 pracowników w Genewie i biurach regionalnych na całym świecie.
• Biura regionalne obejmują sześć regionów: Afrykę, Obie Ameryki, Europę, Azję Południowo-Wschodnią, Wschodnią część Morza Śródziemnego oraz Zachodni Pacyfik.

Główne obszary działalności

Działalność WHO obejmuje niezwykle szeroki zakres zagadnień związanych ze zdrowiem publicznym. Organizacja nie tylko reaguje na bieżące kryzysy zdrowotne, lecz prowadzi długofalowe programy zmierzające do poprawy stanu zdrowia populacji na całym świecie.

Zwalczanie chorób zakaźnych

Jednym z najważniejszych sukcesów WHO było wyeliminowanie ospy prawdziwej. W 1980 roku organizacja oficjalnie ogłosiła, że ospa prawdziwa jest pierwszą chorobą zakaźną, którą ludzkość całkowicie wytępiła dzięki globalnej kampanii szczepień. Jest to do dziś jedyna choroba zakaźna, którą w pełni wykorzeniono ze środowiska naturalnego.

WHO prowadzi rozbudowane programy zwalczania chorób zakaźnych, w tym:

• Program szczepień ochronnych dzieci przed chorobami takimi jak odra, krztusiec, polio i błonica
• Globalna strategia przeciwko AIDS, gruźlicy i malarii we współpracy z funduszem GAVI i PEPFAR
• Kampanie likwidacji polio, której zasięg ograniczono do nielicznych krajów świata
• Monitorowanie i odpowiedź na epidemie chorób zakaźnych, takich jak SARS, ebola czy ptasia grypa
• Koordynacja odpowiedzi na pandemie poprzez system Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych (IHR)

Zdrowie matek i dzieci

WHO od dekad priorytetowo traktuje zdrowie kobiet i dzieci, szczególnie w krajach rozwijających się, gdzie śmiertelność niemowląt i matek jest najwyższa. Programy organizacji doprowadziły do znaczącego ograniczenia umieralności dzieci poniżej 5. roku życia na przestrzeni ostatnich 50 lat. WHO promuje karmienie piersią, dostęp do opieki prenatalnej i wykwalifikowanej pomocy przy porodzie jako kluczowe elementy ochrony zdrowia matek i noworodków.

Choroby niezakaźne

Wraz z demograficznym starzeniem się populacji i zmianami stylu życia, WHO coraz więcej uwagi poświęca chorobom niezakaźnym, takim jak cukrzyca, choroby układu krążenia, nowotwory i choroby płuc. Organizacja opracowuje wytyczne dotyczące profilaktyki tych chorób poprzez zdrowy styl życia, ograniczenie palenia tytoniu (Konwencja WHO o ograniczeniu spożycia tytoniu), redukcję spożycia alkoholu i prawidłowe odżywianie.

WHO w dobie pandemii COVID-19

Pandemia COVID-19, wywołana przez koronawirus SARS-CoV-2, stanowiła największe wyzwanie w historii WHO. Pierwsze doniesienia o nieznanej chorobie zakaźnej pojawiły się w grudniu 2019 roku w Wuhan w Chinach. WHO ogłosiła stan zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym 30 stycznia 2020 roku, a 11 marca 2020 roku oficjalnie zadeklarowała pandemię COVID-19.

Rola WHO podczas pandemii obejmowała:

• Koordynację globalnych działań badawczych nad szczepionkami i lekami przeciwko COVID-19
• Opracowanie i dystrybucję wytycznych medycznych dla systemów ochrony zdrowia na całym świecie
• Zarządzanie programem COVAX, który miał na celu sprawiedliwy dostęp do szczepionek dla krajów rozwijających się
• Monitorowanie sytuacji epidemiologicznej i regularne informowanie opinii publicznej i rządów
• Prace nad traktatem antypandemicznym (WHO CA+) jako narzędziem lepszego przygotowania na przyszłe kryzysy

Pandemia ujawniła jednak również słabości WHO, przede wszystkim jej ograniczone możliwości wymuszania działań na państwach członkowskich oraz problemy z wczesnym uzyskiwaniem rzetelnych informacji od krajów, w których pojawiają się nowe ogniska chorób. Organizacja była krytykowana za zbyt powolną reakcję na początku pandemii oraz za sposób, w jaki traktowała informacje dostarczane przez Chiny.

Finansowanie i wyzwania instytucjonalne

WHO jest finansowana ze składek obowiązkowych państw członkowskich oraz dobrowolnych wpłat ze strony rządów, fundacji i sektora prywatnego. Budżet organizacji wynosi w dwuleciu 2024-2025 około 6,8 miliarda dolarów. Jednakże znaczna część tych środków pochodzi z wpłat dobrowolnych, przeznaczonych na z góry określone programy, co ogranicza elastyczność organizacji w reagowaniu na nieplanowane kryzysy.

W 2020 roku Stany Zjednoczone za prezydentury Donalda Trumpa zawiesiły składki i zapowiedziały wycofanie się z WHO, co wywołało poważny kryzys finansowy organizacji. Joe Biden cofnął tę decyzję po objęciu urzędu w 2021 roku, jednak incydent pokazał, jak duże są uzależnienie WHO od politycznej woli największych państw członkowskich i podatność organizacji na presję polityczną.

WHO a zdrowie psychiczne i niedobory żywieniowe

W ostatnich dekadach WHO w coraz większym stopniu angażuje się w problematykę zdrowia psychicznego, która przez długi czas była marginalizowana w globalnych priorytetach zdrowotnych. Szacuje się, że zaburzenia psychiczne dotykają ponad miliard ludzi na świecie, a depresja jest jedną z najczęstszych przyczyn niepełnosprawności. WHO opracowała globalny plan działania na rzecz zdrowia psychicznego na lata 2013-2030, który zobowiązuje państwa do wzmacniania systemów opieki psychiatrycznej i eliminowania stygmatyzacji osób chorych.

Organizacja zajmuje się również problemem niedożywienia i otyłości. Paradoksalnie, oba te zjawiska stanowią poważne wyzwania w różnych częściach świata: niedożywienie dzieci pozostaje plagą Afryki Subsaharyjskiej i Azji Południowej, podczas gdy epidemia otyłości dotknęła zarówno kraje bogate, jak i rozwijające się. WHO koordynuje działania na rzecz zdrowych nawyków żywieniowych, w tym ograniczenia spożycia soli, cukrów i tłuszczów trans, a także promuje karmienie piersią jako najzdrowszy sposób żywienia niemowląt.

Polska a Światowa Organizacja Zdrowia

Polska jest aktywnym członkiem WHO od wczesnych lat funkcjonowania organizacji. Polscy eksperci i naukowcy uczestniczą w pracach różnych organów i komitetów technicznych WHO, a Polska regularnie współpracuje z organizacją w zakresie monitorowania zdrowia publicznego i wdrażania jej rekomendacji. W Polsce działa Biuro WHO na Polskę, które koordynuje współpracę między rządem polskim a organizacją.

Polskie instytucje, takie jak Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego, Państwowy Zakład Higieny (NIZP-PZH) czy Główny Inspektorat Sanitarny, ściśle współpracują z WHO w zakresie nadzoru epidemiologicznego, oceny szczepień i monitorowania zagrożeń zdrowotnych. Polska korzystała też z wsparcia WHO podczas różnych kryzysów zdrowotnych, w tym w czasie pandemii COVID-19.

WHO i prawa człowieka do zdrowia

Jednym z fundamentalnych założeń WHO, wyrażonych już w jej konstytucji z 1946 roku, jest uznanie zdrowia za jedno z podstawowych praw człowieka. Organizacja definiuje zdrowie nie tylko jako brak choroby, lecz jako stan pełnego dobrostanu fizycznego, psychicznego i społecznego. Ta szeroka definicja miała przełomowe znaczenie, ponieważ zobowiązała rządy do traktowania zdrowia publicznego jako integralnego elementu polityki społecznej, a nie wyłącznie kwestii medycznej.

W praktyce oznacza to, że WHO wspiera działania na rzecz powszechnego dostępu do opieki zdrowotnej (Universal Health Coverage, UHC). Cel ten zakłada, że każdy człowiek, niezależnie od miejsca zamieszkania i statusu materialnego, powinien mieć dostęp do niezbędnych usług zdrowotnych bez ryzyka zubożenia. Szacuje się, że co najmniej połowa populacji świata nadal nie ma dostępu do podstawowej opieki zdrowotnej, co oznacza, że realizacja tego celu pozostaje poważnym wyzwaniem na najbliższe dekady.

Osiągnięcia i sukcesy WHO

Mimo krytyki i wyzwań, bilans działalności WHO jest imponujący. Do największych osiągnięć organizacji należą:

• Całkowite wyeliminowanie ospy prawdziwej (ogłoszone w 1980 roku)
• Drastyczne ograniczenie zachorowań na polio, które z globalnej epidemii stało się chorobą endemiczną w nielicznych krajach
• Zmniejszenie śmiertelności dzieci poniżej 5. roku życia o ponad 60 procent od 1990 roku
• Opracowanie i wdrożenie Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD), stosowanej przez systemy opieki zdrowotnej na całym świecie
• Skuteczna koordynacja walki z epidemiami eboli w Afryce Zachodniej i Środkowej
• Ramowa konwencja o ograniczeniu palenia tytoniu (FCTC), podpisana przez ponad 180 państw

Często zadawane pytania

Kiedy i gdzie powstała Światowa Organizacja Zdrowia?

WHO została założona 7 kwietnia 1948 roku, gdy weszła w życie jej Konstytucja podpisana przez 61 państw na Międzynarodowej Konferencji Zdrowia w Nowym Jorku w lipcu 1946 roku. Siedziba organizacji mieści się w Genewie w Szwajcarii. Data 7 kwietnia 1948 roku jest corocznie obchodzona jako Światowy Dzień Zdrowia.

Ile państw należy do WHO?

WHO skupia 194 państwa członkowskie, co oznacza, że jest jedną z organizacji o najbardziej powszechnym zasięgu na świecie. Praktycznie każde uznawane przez ONZ państwo na świecie jest członkiem WHO. Palestyna i Wyspy Cooka mają status obserwatora.

Jakie są najważniejsze programy zdrowotne WHO?

Do najważniejszych programów WHO należą: Rozszerzony Program Szczepień (EPI), który zapewnia szczepionki dzieciom na całym świecie, program zwalczania polio, globalna strategia walki z HIV i AIDS, programy kontroli gruźlicy i malarii, a także Konwencja WHO o ograniczeniu spożycia tytoniu. Organizacja koordynuje też programy zdrowia matek i dzieci, zdrowego odżywiania oraz bezpieczeństwa leków.

Jak WHO finansuje swoją działalność?

WHO finansuje działalność ze składek obowiązkowych (assessed contributions) wnoszonych przez państwa członkowskie proporcjonalnie do ich PKB i liczby ludności, oraz ze składek dobrowolnych (voluntary contributions) od rządów, fundacji i sektora prywatnego. Budżet wynosi około 6-7 miliardów dolarów na dwulecie. Dobrowolne wpłaty stanowią większość finansowania, co rodzi zarzuty o uzależnienie programów WHO od priorytetów największych darczyńców.

Jaką rolę odegrała WHO podczas pandemii COVID-19?

WHO koordynowała globalną odpowiedź na pandemię COVID-19, ogłaszając stan zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym w styczniu 2020 roku i pandemię w marcu 2020 roku. Organizacja opracowywała wytyczne medyczne, monitorowała sytuację epidemiologiczną, zarządzała programem COVAX zapewniającym szczepionki krajom rozwijającym się i prowadziła prace nad traktatem antypandemicznym. Była też krytykowana za opóźnienia i zbytnie poleganie na informacjach od Chin.

Co to są Miedzianarodowe Przepisy Zdrowotne WHO?

Międzynarodowe Przepisy Zdrowotne (IHR, International Health Regulations) to wiążące prawo międzynarodowe przyjęte przez WHO, które zobowiązuje państwa członkowskie do budowania krajowych zdolności w zakresie wykrywania zagrożeń zdrowotnych i reagowania na nie, a także do niezwłocznego informowania WHO o zdarzeniach mogących stanowić zagrożenie dla zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym. Przepisy te odgrywają kluczową rolę w zapobieganiu rozprzestrzenianiu się chorób zakaźnych.