Zagrzeb: dlaczego jest stolicą Chorwacji? Historia miasta

Zagrzeb (chorw. Zagreb) jest stolicą i największym miastem Chorwacji, a zarazem jej głównym centrum politycznym, kulturalnym, naukowym i gospodarczym. Miasto położone jest w północno-zachodniej części Chorwacji, na równinie nad rzeką Sawą (chorw. Sava) i na południowych stokach masywu górskiego Medvednica. Zagrzeb liczy ok. 800 tysięcy mieszkańców w granicach administracyjnych, co czyni go zdecydowanie największym miastem kraju. Obszar metropolitalny zamieszkuje ponad milion osób, co oznacza, że prawie jedna czwarta ludności Chorwacji skupiona jest w strefie oddziaływania stolicy.

Historia Zagrzebia sięga ponad tysiąc lat wstecz, jednak jako nowoczesna stolica europejskiego państwa miasto ukształtowało się głównie w XIX wieku. To wówczas stało się centrum chorwackiego odrodzenia narodowego i otrzymało dzisiejsze oblicze architektoniczne z szerokimi bulwarami, neobarokowymi gmachami i zielonymi parkami. Dziś Zagrzeb łączy historyczną tkankę urbanistyczną z dynamicznie rozwijającą się metropolią, która coraz bardziej przyciąga turystów, między innymi dzięki wielokrotnie nagradzanemu jarmarkowi bożonarodzeniowemu, uznanemu za jeden z najpiękniejszych w Europie.

Historia Zagrzebia od początków do późnego średniowiecza

Na terenie dzisiejszego Zagrzebia istniało już w starożytności osadnictwo. W pobliżu znajdowała się rzymska osada Andautonia, której pozostałości odkryto w miejscowości Ščitarjevo, ok. 20 km na południe od centrum współczesnego miasta. Sama nazwa "Zagreb" pojawia się po raz pierwszy w źródłach pisanych z 1094 roku, kiedy węgierski król Władysław I erygował w tym miejscu biskupstwo, tworząc pod wezgłowiem wzgórza kościelną strukturę administracyjną.

W XIII wieku obszar dzisiejszego centrum podzielony był na dwie rywalizujące osady. Na wschodnim wzgórzu leżał Kaptol, czyli dzielnica kościelna skupiona wokół katedry i kanoników. Na zachodnim wzgórzu rozciągało się Gradec, wolne miasto królewskie, które w 1242 roku otrzymało od króla Béli IV specjalny akt wolności (Zlatna bula), nadający mu autonomię i prawo samorządu jako nagrodę za schronienie monarchy podczas najazdu Tatarów. Między obiema społecznościami dochodziło do licznych sporów granicznych i starć zbrojnych. W 1557 roku chorwacki Sabor (parlament) po raz pierwszy zebrał się oficjalnie w Zagrzebiu, co dało początek jego funkcji jako stałej siedziby chorwackiego zgromadzenia ustawodawczego.

W 1527 roku, po klęsce pod Mohaczem i śmierci króla Ludwika II, Chorwacja dostała się pod panowanie Habsburgów. W XVI i XVII wieku Zagrzeb stał się ważnym centrum organizacji obrony przed ekspansją osmańską. Mimo że Turcy nigdy nie zdobyli samego Zagrzebia, zagrożenie wojenne przez długi czas hamowało jego rozbudowę i wzrost demograficzny.

Epoka habsburska i iliryjskie odrodzenie narodowe

Przez całą epokę habsburską Zagrzeb rozwijał się jako miasto wielonarodowe, zamieszkiwane przez Chorwatów, Niemców, Węgrów, Serbów i Żydów. Język i kultura niemiecka długo dominowały wśród wykształconych warstw społeczeństwa, a samo miasto nosiło w habsburskim użyciu urzędowym nazwę Agram.

Przełomem dla chorwackiej świadomości narodowej było Iliryjskie Odrodzenie Narodowe w pierwszej połowie XIX wieku. Ruch ten, skupiony wokół Zagrzebia, dążył do zjednoczenia Słowian południowych na podstawie wspólnego języka i kultury. Czołową postacią był Ljudevit Gaj, który w 1835 roku w Zagrzebiu zaczął wydawać "Novine Horvatzke" z literackim dodatkiem "Danica Horvatzka, Slavonzka y Dalmatinzka", promującym standaryzowany chorwacki język literacki. Ruch iliryjski doprowadził do kodyfikacji standardu językowego i rozbudzenia powszechnej chorwackiej świadomości narodowej.

W 1848 roku ban Ivan Jelačić, bohater chorwackiego oporu wobec rewolucji węgierskiej, stał się symbolem chorwackiej odrębności. Jego imieniem nazwano główny plac Zagrzebia, Trg bana Jelačića, który jest do dziś bijącym sercem życia miejskiego. Jego posąg konny, po wojennym ukryciu przez komunistów, powrócił na plac w 1990 roku jako symbol odrodzonej chorwackiej tożsamości.

Druga połowa XIX wieku przyniosła prawdziwą transformację urbanistyczną. W 1880 roku Zagrzeb nawiedziło silne trzęsienie ziemi, które zniszczyło wiele starszych budowli. Odbudowa i modernizacja prowadzona pod kierunkiem burmistrza Josipa Hoeniga nadały miastu neobarokowy charakter, z szeroką Aleją Linden, reprezentacyjnymi parkami i eleganckim centrum na wzór wiedeński. Efektem jest dziś "Zielona Podkowa" (Zelena potkova), system parków i historycznych gmachów zaprojektowany przez miejskiego planistę Milana Lenuciego.

Zagrzeb w XX wieku i droga do niepodległości

Po I wojnie światowej Zagrzeb stał się częścią Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (od 1929 roku Jugosławii). W nowym państwie miasto zachowało rangę chorwackiej metropolii, choć centrum polityczne przeniosło się do Belgradu. W czasie II wojny światowej Zagrzeb był stolicą marionetkowego Niezależnego Państwa Chorwackiego (NDH) rządzonego przez faszystowskich ustaszy pod przywództwem Ante Pavelicia. Był to jeden z najtragiczniejszych epizodów w historii Chorwacji, naznaczony zbrodniami wojennymi popełnionymi na Serbach, Żydach i Romach.

Po II wojnie światowej Zagrzeb stał się stolicą Socjalistycznej Republiki Chorwacji w ramach federalnej Jugosławii Josipa Broza Tity. W epoce jugosłowiańskiej miasto intensywnie się industrializowało i rozbudowywało. Powstawały nowe dzielnice mieszkaniowe, fabryki i instytucje kulturalne. Zagrzeb był też areną ważnych wydarzeń politycznych, jak Chorwacka Wiosna z 1971 roku, ruch narodowego przebudzenia stłumiony przez Titę, który stał się jednak zapowiedzią późniejszego niepodległościowego sukcesu.

W 1991 roku, po referendum niepodległościowym, Zagrzeb stał się stolicą niepodległej Chorwacji. W trakcie Wojny o Niepodległość (1991-1995) miasto było wielokrotnie atakowane przez siły jugosłowiańskie, m.in. rakietami wystrzelonymi w kierunku centrum w maju 1995 roku, jednak nigdy nie zostało zdobyte. W marcu 2020 roku Zagrzeb ponownie ucierpiał wskutek trzęsienia ziemi o magnitudzie 5,3 w skali Richtera, które uszkodziło wiele historycznych budynków i spowodowało zawalenie iglicy katedry. Kolejne silne trzęsienie ziemi o magnitudzie 6,4 nawiedziło Chorwację 29 grudnia 2020 roku, z epicentrum k. Petrinje ok. 50 km od Zagrzebia, i było najsilniejsze od ponad 350 lat. Oba trzęsienia stały się impulsem do szeroko zakrojonych prac remontowych i konserwatorskich w centrum historycznym.

Architektura i najważniejsze zabytki Zagrzebia

Zagrzeb podzielony jest wyraźnie na Górne Miasto (Gornji Grad) i Dolne Miasto (Donji Grad). Górne Miasto to historyczne serce z średniowiecznymi budowlami, brukowanymi uliczkami i najważniejszymi sakralnymi zabytkami:

• Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, neogotycka budowla z dwoma strzelistymi wieżami, dominująca nad panoramą Zagrzebia. Jej wnętrze kryje cenne dzieła sztuki sakralnej oraz sarkofag bł. Aloizego Stepinaca, chorwackiego arcybiskupa beatyfikowanego przez Jana Pawła II w 1998 roku
• Kościół św. Marka z charakterystycznym mozaikowym dachem zdobionym herbami Chorwacji, Dalmacji, Slawonii i Zagrzebia. Mozaikowy dach z kolorowych glazurowanych dachówek pochodzi z 1882 roku i jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Zagrzebia
• Wieża Lotrščak, XIII-wieczna wieża obronna, z której codziennie o godz. 12.00 oddawany jest strzał armatni. Tradycja ta sięga 1877 roku i jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych rytuałów miejskich. Na wieżę można wejść, by podziwiać panoramę miasta
• Kamienna Brama (Kamenita vrata), jedyna zachowana brama miejska dawnego Gradeca, mieszcząca cudowną ikonę Matki Boskiej zagrzebskiej. Brama ocalała z pożaru w 1731 roku, co mieszkańcy uznali za cud, i do dziś jest ważnym miejscem kultu
• Funicular Zagrzebski, jeden z najkrótszych funiklularów na świecie (długość 66 m), łączący Dolne i Górne Miasto od 1890 roku. Stanowi unikalną i wciąż użytkowaną atrakcję techniczną

Dolne Miasto reprezentuje styl wiedeńskiego historyzmu z XIX i początku XX wieku. Architektonicznym sercem jest Plac bana Jelačicia z eleganckim otoczeniem kamienic. W pobliżu rozciąga się "Zielona Podkowa", system parków, skwerów i reprezentacyjnych gmachów obejmujący m.in. Chorwacki Teatr Narodowy (HNK), Muzeum Sztuki i Rzemiosła i Muzeum Mimary.

Gospodarka, nauka i turystyka Zagrzebia

Zagrzeb jest niepodważalnym centrum gospodarczym Chorwacji. Miasto i region zagrzebski wytwarzają łącznie ok. 35-40% chorwackiego PKB. W Zagrzebiu koncentrują się siedziby większości chorwackich przedsiębiorstw, banków i instytucji finansowych. Wiodące branże to usługi finansowe, handel, przemysł spożywczy, farmaceutyczny i metalowy.

Uniwersytet w Zagrzebiu, założony w 1669 roku na bazie jezuickiej akademii, jest jedną z najstarszych uczelni w Europie Środkowo-Wschodniej. Dziś skupia ponad 70 tysięcy studentów na kilkudziesięciu wydziałach. Obok niego działają Chorwacka Akademia Nauk i Sztuk oraz liczne uczelnie techniczne i artystyczne.

Turystycznie Zagrzeb rozkwita coraz bardziej, szczególnie dzięki corocznemu jarmarkowi bożonarodzeniowemu, który wielokrotnie zdobywał tytuł najpiękniejszego w Europie. Place i parki rozbłyskują milionem kolorowych świateł, a stoiska z regionalną żywnością i rękodziełem przyciągają gości z całej Europy. Zagrzeb oferuje też wyjątkowo atrakcyjny stosunek jakości do ceny na tle innych stolic europejskich, co czyni go popularnym celem weekendowych wyjazdów. Doskonałe połączenia lotnicze z wieloma europejskimi miastami sprzyjają turystyce miejskiej przez cały rok.

Kultura i sport w stolicy Chorwacji

Zagrzeb jest bogatym centrum kulturalnym. Miasto posiada liczne teatry, w tym Chorwacki Teatr Narodowy (HNK), budowlę wzniesioną w 1895 roku, zainaugurowaną przez samego cesarza Franciszka Józefa I. Muzealnictwo zagrzebskie jest niezwykle rozwinięte: miasto szczyci się ponad 30 muzeami, wśród których szczególne miejsce zajmuje słynne na całym świecie Muzeum Złamanych Serc (Museum of Broken Relationships). Ta niezwykła instytucja, założona przez artystów Olinkę Višticę i Dražena Grubišicia, kolekcjonuje przedmioty symbolizujące zakończone związki z całego świata. Muzeum zdobyło liczne nagrody za wyjątkowość koncepcji i doczekało się oddziałów w innych krajach.

Sport zajmuje ważne miejsce w życiu Zagrzebia. Miasto posiada dwa wielkie kluby piłkarskie: GNK Dinamo Zagrzeb i HNK Zagrzeb. Dinamo dominuje w chorwackiej piłce od lat i jest regularnym uczestnikiem europejskich pucharów, wychowując wielu wybitnych piłkarzy reprezentacji Chorwacji. Zagrzebski stadion Maksimir, mieszczący 35 tysięcy widzów, jest główną areną reprezentacji Chorwacji. Warto wspomnieć, że chorwacka piłka nożna zdobyła w ostatnich dekadach liczne sukcesy na arenach międzynarodowych, a wielu jej przedstawicieli (m.in. Luka Modric, zdobywca Złotej Piłki) wywodzi się ze szkółek tego regionu.

Często zadawane pytania

Dlaczego Zagrzeb jest stolicą Chorwacji?

Zagrzeb jest stolicą Chorwacji ze względu na swoją centralną rolę polityczną, kulturalną i gospodarczą, którą odgrywa od wieków. Chorwacki parlament (Sabor) zbiera się w Zagrzebiu od 1557 roku. W XIX wieku miasto stało się centrum chorwackiego odrodzenia narodowego. Po ogłoszeniu niepodległości w 1991 roku Zagrzeb stał się formalną stolicą suwerennego państwa. Jego geograficzne położenie na skrzyżowaniu szlaków środkowoeuropejskich i rozbudowana infrastruktura ugruntowały tę rolę.

Kiedy Zagrzeb stał się stolicą Chorwacji?

Zagrzeb pełni funkcję centrum administracyjnego Chorwacji od wieków, jednak formalnie stał się stolicą niezależnego państwa 25 czerwca 1991 roku, kiedy Chorwacja ogłosiła niepodległość od Jugosławii. Wcześniej, od 1867 roku, był stolicą Królestwa Chorwacji i Slawonii w ramach Austro-Węgier, a od 1945 roku stolicą Socjalistycznej Republiki Chorwacji w Jugosławii.

Co zobaczyć w Zagrzebiu?

Do najważniejszych atrakcji Zagrzebia należą: Górne Miasto z Kościołem św. Marka i Wieżą Lotrščak, Katedra Wniebowzięcia NMP, Kamienna Brama, Plac bana Jelačicia, "Zielona Podkowa" parków, Muzeum Złamanych Serc, Chorwacki Teatr Narodowy i zabytkowy rynek Dolac. Warto też odwiedzić muzea na wzgórzu lub skorzystać z funikularnego połączenia między Dolnym i Górnym Miastem.

Ile mieszkańców liczy Zagrzeb?

W granicach administracyjnych Zagrzeb liczy ok. 800 tysięcy mieszkańców, co czyni go zdecydowanie największym miastem Chorwacji. Obszar metropolitalny zamieszkuje ponad milion osób. Dla porównania, drugie co do wielkości miasto Chorwacji, Split, liczy jedynie ok. 160-170 tysięcy mieszkańców, co pokazuje wyjątkowo silną dominację stolicy w strukturze miejskiej kraju.

Czy Zagrzeb ucierpiał w trzęsieniach ziemi?

Tak, Zagrzeb leży w strefie aktywnej sejsmicznie. W marcu 2020 roku silne trzęsienie ziemi o magnitudzie 5,3 uszkodziło wiele historycznych budynków, w tym katedrę, której runęła jedna z iglic. W grudniu tego samego roku Chorwację nawiedziło jeszcze silniejsze trzęsienie o magnitudzie 6,4 z epicentrum k. Petrinje, ok. 50 km od Zagrzebia. Oba zdarzenia przyspieszyły prace remontowe i renowacyjne w centrum historycznym miasta.

Czym słynie Zagrzeb na świecie?

Zagrzeb słynie przede wszystkim z wyjątkowego Muzeum Złamanych Serc, uznanego za jeden z najbardziej oryginalnych muzeów świata. Miasto jest też znane z wielokrotnie nagradzanego jarmarku bożonarodzeniowego, uznawanego za jeden z najpiękniejszych w Europie. Zagrzeb jest ojczyzną wielu wybitnych piłkarzy reprezentacji Chorwacji i centrum chorwackiej gastronomii z bogatą tradycją kawiarni i restauracji. To też miasto ciekawej architektury neobarokowej i żywej kultury miejskiej.