Sztokholm: dlaczego jest stolicą Szwecji? Historia miasta

Sztokholm jest stolicą i największym miastem Szwecji, a zarazem najważniejszym centrum politycznym, gospodarczym i kulturalnym tego skandynawskiego kraju. Miasto leży w miejscu, gdzie jezioro Malaren łączy się z Morzem Bałtyckim, rozciągając się na 14 wyspach połączonych licznymi mostami i wiaduktami. Unikalny układ geograficzny nadaje Sztokholmowi wyjątkowy charakter, sprawiając, że woda jest wszechobecnym elementem miejskiego krajobrazu i codziennego życia mieszkańców. W granicach administracyjnych gminy Sztokholm mieszka niemal 970-980 tysięcy osób, a obszar metropolitalny zwany Storstockholm liczy ponad 2,3 miliona mieszkańców, co czyni go najludniejszym miastem Skandynawii.

Sztokholm cieszy się opinią jednej z najpiękniejszych i najczystszych stolic Europy. Łączy w sobie historyczną architekturę Gamla Stan ze zrównoważonym rozwojem i nowoczesną infrastrukturą. Jest siedzibą szwedzkiego parlamentu (Riksdagu), rządu, dworu królewskiego oraz wielu instytucji o randze międzynarodowej. To właśnie w Sztokholmie, w monumentalnym Ratuszu (Stadshuset), co roku 10 grudnia wręczane są Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki, chemii, medycyny, literatury i ekonomii, co czyni miasto rozpoznawalnym symbolem nauki i kultury na całym świecie.

Historia założenia Sztokholmu i jego rola jako centrum Szwecji

Tradycja założenia Sztokholmu wiąże się z rokiem 1252, kiedy jarl Birger wzniósł na wyspie Stadsholmen twierdzę, by chronić wody jeziora Malaren przed najazdami piratów i obcych wojsk z Morza Bałtyckiego. Wokół tej fortecy szybko rozwinęła się osada handlowa, stająca się coraz ważniejszym centrum wymiany towarów między Szwecją a Europą Zachodnią. Pierwsza pisemna wzmianka o Sztokholmie pochodzi właśnie z 1252 roku.

W ciągu XIV i XV wieku Sztokholm stał się głównym miastem Szwecji, choć formalny status stolicy uzyskał dopiero w 1634 roku, kiedy akt o formie rządu (Regeringsformen) potwierdził jego rolę jako centrum państwa. W tym czasie miasto liczyło już kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców i było ważnym węzłem handlowym w basenie Morza Bałtyckiego. W XV wieku, podczas panowania unii kalmarskiej łączącej Danię, Szwecję i Norwegię, Sztokholm był miejscem licznych konfliktów politycznych między zwolennikami duńskiej hegemonii a dążeniami do szwedzkiej niezależności.

Szczególnym momentem w historii miasta jest Rzeź Sztokholmska z listopada 1520 roku, kiedy król duński Krystian II, po zdobyciu miasta, nakazał stracenie kilkudziesięciu szwedzkich szlachciców, duchownych i mieszczan na głównym placu miasta, Stortorget. Wydarzenie to wywołało powszechne oburzenie i przyspieszyło wybuch powstania Gustawa Wazy, który w 1523 roku wyzwolił Sztokholm, zjednoczył Szwecję i zapoczątkował dynastię Wazów. Za panowania tej dynastii zarówno Sztokholm, jak i cała Szwecja przeżyły okres niezwykłego rozkwitu, a kraj stał się mocarstwem bałtyckim.

Sztokholm w epoce szwedzkiej wielkości i Oświecenia

W XVII wieku Szwecja stała się jednym z najpotężniejszych państw Europy, a Sztokholm rozwijał się jako godna mocarstwa stolica. Wybudowano wówczas wiele okazałych gmachów i pałaców, populacja wzrosła do ok. 60-70 tysięcy osób, a miasto rozbudowywało się poza wyspę Stadsholmen. Symbolem tej epoki jest okręt wojenny Vasa, zbudowany w 1628 roku, który zatonął podczas swojego dziewiczego rejsu w wodach sztokholmskiego reidzie w ciągu pierwszych kilku godzin od wodowania. Okręt, wydobyty w 1961 roku, dziś eksponowany jest w słynnym Muzeum Vasa jako jedno z najlepiej zachowanych XVII-wiecznych okrętów na świecie. Przetrwał niemal w doskonałym stanie dzięki niskiej zasoleniu wód Bałtyku.

W XVIII wieku Sztokholm był ważnym centrum kultury oświeceniowej w Europie Północnej. W 1739 roku założono Królewską Akademię Nauk, jedną z najstarszych akademii naukowych na świecie. Miasto rozkwitało intelektualnie za sprawą takich postaci jak Karol Linneusz, twórca nowoczesnego systemu klasyfikacji organizmów żywych, który pracował w Szwecji i często odwiedzał stolicę. W tym samym stuleciu wybudowano nowy, barokowy Pałac Królewski, jeden z największych czynnych pałaców monarszych w Europie.

W XIX wieku Sztokholm stał się centrum procesu industrializacji Szwecji. Rewolucja przemysłowa transformowała miasto z tradycyjnego centrum handlowego w nowoczesny ośrodek przemysłowy. Powstawały fabryki, rozwijała się infrastruktura kolejowa i portowa, a populacja gwałtownie rosła. W 1871 roku oddano do użytku Centralny Dworzec Kolejowy, do dziś jeden z głównych węzłów komunikacyjnych Szwecji.

Gamla Stan i historyczne serce Sztokholmu

Sercem historycznego Sztokholmu jest Gamla Stan, czyli Stare Miasto, leżące na wyspie Stadsholmen i sąsiednich mniejszych wyspach. Gamla Stan to labirynt wąskich, brukowanych uliczek, gotyckich i renesansowych kamienic, licznych kawiarni, restauracji i sklepów z pamiątkami. Najwęższa uliczka miasta, Mårten Trotzigs gränd, ma zaledwie 90 centymetrów szerokości. Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku dzielnica była zamieszkała głównie przez uboższych mieszkańców, jednak od lat 60. i 70. stała się prestiżowym adresem i centrum kulturalnym.

W Gamla Stan i okolicach znajdują się najważniejsze zabytki Sztokholmu:

• Pałac Królewski (Kungliga slottet) liczący 1100 pomieszczeń, jeden z największych czynnych pałaców monarszych na świecie. Wybudowany w XVIII wieku w stylu barokowym, do dziś jest siedzibą oficjalnych ceremonii szwedzkiej rodziny królewskiej i rezydencją reprezentacyjną. Otwarta dla turystów zbrojownia kryje kolekcje regaliów i historycznych strojów koronacyjnych
• Katedra Storkyrkan (kościół św. Mikołaja), świątynia sięgająca korzeniami XIII wieku, miejsce królewskich ślubów i koronacji. To tu znajduje się słynna późnogotycka rzeźba "Święty Jerzy walczący ze smokiem" z 1489 roku
• Stortorget, najstarszy plac Sztokholmu otoczony kolorowymi kamienicami z XVII i XVIII wieku. To właśnie tu w 1520 roku odbyła się Rzeź Sztokholmska. Dziś jest jednym z najchętniej fotografowanych miejsc w Szwecji
• Riddarhuset, Izba Szlachecka z XVII wieku, imponujący budynek holenderski renesans, gdzie zasiadali przedstawiciele szwedzkiej arystokracji
• Riddarholmskyrkan, dawny kościół franciszkański z XIII wieku, od XVI stulecia nekropolia szwedzkich monarchów. Tu pochowanych jest ponad 30 królów szwedzkich

Djurgarden, muzea i kultura Sztokholmu

Wyspa Djurgarden, dawne królewskie łowieckie tereny łowieckie, dziś jest parkiem miejskim skupiającym największe skupisko muzeów i atrakcji turystycznych Sztokholmu. Wśród najważniejszych instytucji należy wymienić:

• Muzeum Vasa z XVII-wiecznym okrętem wojennym, jedno z najchętniej odwiedzanych muzeów w Europie Północnej, rocznie przyjmujące ponad milion gości
• Skansen, najstarszy na świecie skansen, założony w 1891 roku przez Arthura Hazeliusa. Prezentuje tradycyjną architekturę i kulturę ludową ze wszystkich regionów Szwecji
• Muzeum Nordyckie (Nordiska Museet), poświęcone historii kultury Szwecji i Skandynawii od XVI wieku po współczesność
• ABBA The Museum, interaktywne muzeum poświęcone jednemu z najsłynniejszych szwedzkich eksportowych artystów, zespołowi ABBA
• Park rozrywki Gröna Lund, jeden z najstarszych wesołych miasteczek w Szwecji, otwarty w 1883 roku

Poza Djurgarden warto odwiedzić Muzeum Nagrody Nobla (Nobelmuseet) na Stortorget w Gamla Stan, gdzie można poznać historię najważniejszej nagrody naukowej i sylwetki laureatów. Sztokholm posiada ponad 100 muzeów różnego rodzaju, co czyni go jednym z gęściej obsadzonych muzeami miast Europy.

Gospodarka: stolica innowacji i technologii

Sztokholm jest jednym z najważniejszych centrów gospodarczych Europy Północnej. Region stoleczny wytwarza ok. jednej trzeciej szwedzkiego PKB. Wiodącymi sektorami są technologie informacyjne, telekomunikacja, finanse i sektory kreatywne. Miasto bywa nazywane "Doliną Krzemową Europy", gdyż dało światu takie firmy jak Spotify, Klarna, King (twórca gry Candy Crush) i Mojang (twórca Minecrafta). Szwecja jest jednym z globalnych liderów w liczbie firm-jednorożców wartych miliard dolarów per capita. Korzystny klimat biznesowy, rozbudowany system edukacji i silna tradycja inżynieryjna sprzyjają powstawaniu nowych przedsiębiorstw technologicznych.

Sztokholm jest też siedzibą Fundacji Nobla i miejscem dorocznej ceremonii wręczenia Nagród Nobla, odbywającej się 10 grudnia w monumentalnym Ratuszu (Stadshuset). Wybudowany w 1923 roku ratusz jest arcydziełem architektury w stylu narodowym romantyzmu, ze słynną Złotą Salą pokrytą 19 milionami złotych mozaikowych płytek. Ceremonia noblowska jest jednym z najbardziej prestiżowych i rozpoznawalnych wydarzeń naukowych i kulturalnych na świecie.

Transport, ekologia i życie codzienne w Sztokholmie

Sztokholm posiada rozbudowany system transportu publicznego. Metro (tunnelbana), otwarte w 1950 roku, obejmuje ponad 100 stacji na 3 liniach. Wiele stacji sztokholmskiego metra uchodzi za dzieła sztuki, gdyż ich wnętrza zdobią prace ponad 150 szwedzkich artystów, co zaowocowało przydomkiem "najdłuższa galeria sztuki na świecie". Sieć uzupełniają tramwaje, autobusy miejskie i promy wodne dowożące pasażerów z wysp.

Największe lotnisko, Arlanda, położone jest ok. 40 km na północ od centrum i połączone ze stolicą szybką koleją Arlanda Express (czas przejazdu ok. 20 min). Lotnisko obsługuje połączenia z wszystkimi głównymi destynacjami europejskimi i intercontinentalnymi.

W 2010 roku Sztokholm zdobył tytuł pierwszej Europejskiej Stolicy Ekologicznej. Miasto prowadzi ambitną politykę klimatyczną i stawia sobie cel osiągnięcia neutralności węglowej przed 2040 rokiem. Znaczna część energii elektrycznej pochodzi ze źródeł odnawialnych, a recykling i odzysk odpadów są na bardzo wysokim poziomie. Mieszkańcy masowo korzystają z rowerów, a sieć ścieżek rowerowych jest stale rozbudowywana. W 1998 roku Sztokholm był Europejską Stolicą Kultury, co zaowocowało ożywieniem sceny artystycznej.

Klimat Sztokholmu jest umiarkowany z cechami morskimi. Zimy są stosunkowo łagodne jak na tę szerokość geograficzną, ze średnią temperaturą stycznia ok. -3 do 0 st. C, a lata ciepłe, ze średnią temperaturą lipca ok. 20-22 st. C. Miasto leży na 59 stopniu szerokości geograficznej północnej, co oznacza latem krótkie noce i długie dni, a zimą odwrotnie.

Szwedzka rodzina królewska i Sztokholm jako miasto ceremonii

Sztokholm jest rezydencją szwedzkiej rodziny królewskiej i siedzibą oficjalnych ceremonii państwowych. Szwecja jest monarchią konstytucyjną, a król pełni funkcje wyłącznie reprezentacyjne. Obecnie panującym monarchą jest król Karol XVI Gustaw, który wstąpił na tron w 1973 roku. Oficjalną rezydencją króla jest Pałac Królewski w Gamla Stan, jednak rodzina królewska na co dzień mieszka w Pałacu Drottningholm na wyspie Lovön, oddalonej ok. 10 km od centrum Sztokholmu. Pałac Drottningholm wpisany jest na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako doskonały przykład XVII-wiecznej architektury rezydencjonalnej.

W Sztokholmie odbywa się wiele ceremonii państwowych i królewskich. Poza wręczeniem Nagród Nobla w Ratuszu, ważnym wydarzeniem jest coroczny Dzień Narodowy Szwecji (6 czerwca), świętowany z udziałem rodziny królewskiej w Skansenie. Śluby i chrzciny członków rodziny królewskiej odbywają się w kościele na zamku królewskim lub w katedrze Storkyrkan w Gamla Stan. Ceremonie te przyciągają zainteresowanie mediów z całego świata i stanowią element budowania wizerunku Szwecji jako nowoczesnej, demokratycznej monarchii.

Często zadawane pytania

Kiedy Sztokholm został stolicą Szwecji?

Sztokholm pełnił rolę faktycznej stolicy Szwecji od początku XV wieku, natomiast jego oficjalny status stolicy został potwierdzony w 1634 roku aktem o formie rządu (Regeringsformen). Miasto założono tradycyjnie w 1252 roku przez jarla Birgera. Przez wieki rozwijało się jako centrum handlowe, polityczne i kulturalne Szwecji. Dziś jest siedzibą parlamentu, rządu i dworu królewskiego.

Dlaczego Sztokholm leży na wyspach?

Sztokholm powstał na wyspach w miejscu, gdzie jezioro Malaren łączy się z Morzem Bałtyckim, ponieważ była to strategicznie korzystna lokalizacja umożliwiająca kontrolę nad szlakami handlowymi i obronę przed najazdami. Wyspy tworzyły naturalną fortecę, a dostęp do wody ułatwiał handel i transport. Dziś miasto rozciąga się na 14 wyspach, co nadaje mu unikalny charakter.

Co to jest Gamla Stan i dlaczego warto ją odwiedzić?

Gamla Stan to historyczne Stare Miasto Sztokholmu, leżące na wyspie Stadsholmen. Jest to jeden z najlepiej zachowanych średniowiecznych zespołów urbanistycznych w Europie, z wąskimi brukowanymi uliczkami, kolorowymi kamienicami i zabytkowymi kościołami. Znajdziemy tu Pałac Królewski, Katedrę Storkyrkan i historyczny plac Stortorget, miejsce Rzezi Sztokholmskiej z 1520 roku. To obowiązkowy punkt każdej wizyty.

Ile osób mieszka w Sztokholmie?

W granicach administracyjnych gminy Sztokholm mieszka ok. 970-980 tysięcy osób. Obszar metropolitalny Storstockholm zamieszkuje ponad 2,3 miliona mieszkańców, co czyni Sztokholm najludniejszym miastem Skandynawii. Region stoleczny jest też najgęściej zaludnioną częścią Szwecji i głównym centrum imigracji do tego kraju.

Czy Sztokholm jest ekologicznym miastem?

Tak, Sztokholm jest uznawany za jedno z najbardziej ekologicznych miast świata. W 2010 roku zdobył tytuł pierwszej Europejskiej Stolicy Ekologicznej. Miasto prowadzi ambitną politykę klimatyczną z celem neutralności węglowej przed 2040 rokiem. Znaczna część energii elektrycznej pochodzi ze źródeł odnawialnych, recykling jest na bardzo wysokim poziomie, a mieszkańcy masowo korzystają z transportu publicznego i rowerów.

Z czego słynie Sztokholm na arenie międzynarodowej?

Sztokholm słynie przede wszystkim z corocznej ceremonii wręczania Nagród Nobla w Ratuszu (Stadshuset) 10 grudnia. Miasto jest też kolebką wielu globalnych firm technologicznych: Spotify, Klarna, King i Mojang. Znane jest z Muzeum Vasa z XVII-wiecznym okrętem wojennym, z malowniczego Gamla Stan, unikalnych stacji metra zdobionych przez artystów oraz Skansenem, najstarszym skansenem na świecie. Słynne jest też jako miasto ABBY, jednego z najbardziej rozpoznawalnych popowych zespołów wszech czasów.