Dżihad: znaczenie, rodzaje i historia pojęcia w islamie

Dżihad (z arabskiego: dżahada, czyli wysilać się, starać, zmagać) to jedno z kluczowych pojęć w islamie, które w tradycji muzułmańskiej oznacza przede wszystkim duchowy wysiłek wiernego na drodze do Boga i do bycia lepszym człowiekiem. W zachodnim dyskursie publicznym termin ten jest bardzo często błędnie utożsamiany wyłącznie z wojną religijną lub terroryzmem islamskim, podczas gdy jego pierwotne i teologicznie dominujące znaczenie odnosi się do wewnętrznej walki z własnymi słabościami, grzechami i namiętnościami. Zrozumienie pełnego zakresu znaczeniowego dżihadu jest niezbędne do rzetelnej analizy islamu jako jednej z największych religii świata, skupiającej ponad 1,8 miliarda wyznawców.

Pojęcie dżihadu pojawia się wielokrotnie w Koranie i hadisach (przekazach dotyczących słów i czynów proroka Mahometa). Jego interpretacje były i są przedmiotem rozległych dyskusji teologicznych wśród muzułmańskich uczonych przez całe wieki islamu. Rozbieżności w rozumieniu dżihadu są jednym z kluczowych punktów spornych między różnymi nurtami islamu, a zwłaszcza między islamem umiarkowanym i reformistycznym a odłamami radykalnymi. Instrumentalne zawłaszczenie tego terminu przez organizacje terrorystyczne w ostatnich dekadach radykalnie zmieniło jego percepcję na Zachodzie, wprowadzając powszechne i głęboko mylące uproszczenia.

Etymologia i pierwotne znaczenie pojęcia

Arabski rdzeń słowa dżihad, zapisywany jako j-h-d, oznacza wysiłek, staranie, dążenie, zmaganie się z trudnościami. Formy pochodne tego rdzenia pojawiają się w Koranie w różnych kontekstach, zawsze w odniesieniu do wytrwałego dążenia ku temu, co dobre i bogobojne. Dżihad w najszerszym sensie oznacza zatem każdy wysiłek podejmowany w imię Boga i dla wypełnienia Jego woli.

W klasycznej muzułmańskiej teologii wyróżnia się kilka głównych wymiarów dżihadu:

• Dżihad serca (dżihad al-qalb): wewnętrzna walka z własnymi słabościami, złymi skłonnościami, grzechami i pożądliwością. Jest uważany za najtrudniejszy i najważniejszy rodzaj dżihadu.
• Dżihad języka (dżihad al-lisan): nawoływanie do dobra i odwodzenie od zła przez słowo, nauczanie, kazania, dawanie świadectwa wiary.
• Dżihad ręki (dżihad al-yad): działanie na rzecz sprawiedliwości i przeciwko złu czynem: pomaganie potrzebującym, walka z korupcją, budowanie sprawiedliwego społeczeństwa.
• Dżihad mieczem (dżihad al-sayf): walka zbrojna w obronie islamu lub społeczności muzułmańskiej. Jest to wymiar zbrojny dżihadu, ściśle regulowany przez prawo islamskie.

Koncepcja dżihadu nie była w pełni skodyfikowana za życia proroka Mahometa (ok. 570-632 n.e.), lecz formowała się stopniowo w pierwszych wiekach islamu, co wyjaśnia zróżnicowanie jej interpretacji w różnych tradycjach prawnych i teologicznych islamu.

Mały i wielki dżihad: kluczowe rozróżnienie tradycji islamskiej

W tradycji islamskiej, opartej na pewnym hadisie przypisywanym prorokowi Mahometowi, rozróżnia się między dżihadem mniejszym (dżihad al-asghar) a dżihadem większym (dżihad al-akbar). Według tej tradycji, gdy wojownicy wracali z kampanii wojennej, prorok Mahomet miał powiedzieć im, że powrócili z mniejszego dżihadu i że teraz czeka ich dżihad większy. Gdy zapytano, czym jest ten większy dżihad, Mahomet miał odpowiedzieć: walka z samym sobą.

Przez mniejszy dżihad rozumie się walkę zbrojną, obronę wspólnoty muzułmańskiej przed wrogiem zewnętrznym lub wewnętrznym. Jest to dżihad w sensie militarnym, regulowany szczegółowymi normami prawa islamskiego (szariatu), które precyzują warunki dopuszczalności i zasady prowadzenia takiej walki. Klasyczne prawo islamskie ściśle ogranicza prawo do zbrojnego dżihadu, uzależniając go od spełnienia wielu rygorystycznych warunków.

Przez większy dżihad rozumie się wewnętrzną, duchową walkę każdego muzułmanina z własnymi słabościami i niedoskonałościami: z pychą, chciwością, gniewem, lenitwem i innymi grzechami. Celem tego dżihadu jest samodoskonalenie, zbliżanie się do Boga i stawanie się lepszym człowiekiem, wiernym, małżonkiem, rodzicem i obywatelem. W tym ujęciu dżihad jest przede wszystkim ścieżką permanentnego samorozwoju w wymiarze duchowym i moralnym.

Dżihad w prawie islamskim: warunki i ograniczenia

Klasyczne prawo islamskie (fiqh), rozwinięte przez uczonych w VIII-X wieku w ramach czterech głównych szkół prawnych (madhhab): hanafickiej, malikickiej, szafiickiej i hanbalickiej, szczegółowo regulowało warunki i zasady prowadzenia zbrojnego dżihadu. Wyróżniano dwa podstawowe typy dżihadu zbrojnego:

• Dżihad obronny (dżihad al-daf lub dżihad daf al-sayl): obowiązek obrony wspólnoty muzułmańskiej przed napaścią z zewnątrz. Był uważany za indywidualny obowiązek (fard ain) każdego zdolnego do walki muzułmanina zamieszkałego na zaatakowanym terytorium, analogicznie do obowiązku obrony ojczyzny w świeckim rozumieniu.
• Dżihad ofensywny (dżihad al-talab lub dżihad al-ibtida): zbrojne szerzenie islamu na terytoriach niemuzułmańskich. W klasycznej teologii był uważany za obowiązek zbiorowy (fard kifaja), a nie indywidualny, i wymagał autoryzacji przez prawowitego władcę muzułmańskiego.

Klasyczne prawo islamskie zawierało liczne ograniczenia dotyczące prowadzenia walki zbrojnej. Uczeni muzułmańscy zakazywali zabijania kobiet, dzieci, starców, kapłanów i zakonników, rolników niezaangażowanych w walkę oraz innych cywilów. Zakazywali ponadto niszczenia upraw, drzew owocowych i studni, stosowania podstępu wobec nieprzyjaciela, który dostał obietnicę bezpieczeństwa, oraz zabijania jeńców bez orzeczenia sądu. Te normy wykazują znaczące podobieństwo do zasad współczesnego prawa humanitarnego.

Historia pojęcia dżihadu: od początków islamu do XX wieku

Pojęcie dżihadu kształtowało się i ewoluowało przez całą historię islamu, nabierając różnych znaczeń w zależności od kontekstu historycznego i politycznego. W czasach proroka Mahometa w Medynie (622-632 n.e.) odnoszono je do konkretnych kampanii wojennych podejmowanych przez wspólnotę muzułmańską (ummę) w celu obrony i rozszerzenia swojego terytorium. Wczesne bitwy islamu, jak bitwa pod Badrem (624 n.e.) czy bitwa pod Uhud (625 n.e.), były uznawane za dżihad w sensie zbrojnym.

Po śmierci Mahometa w 632 roku jego następcy, kalifowie Abu Bakr i Umar ibn al-Chattab, prowadzili rozległe podboje pod hasłem dżihadu, w ciągu kilkudziesięciu lat obejmując islamem Bliski Wschód, Persję, Mezopotamię, Egipt i znaczną część Afryki Północnej. Kampanie te były interpretowane jako wypełnienie religijnego obowiązku szerzenia wiary i porządku islamskiego.

W średniowieczu dżihad był ważnym elementem legitymizacji władzy muzułmańskich dynastii, takich jak Abbasydzi, Fatymidzi czy Ajjubidzi. Saladin, sułtan Egiptu i Syrii w XII wieku, ogłosił dżihad jako uzasadnienie podbicia Jerozolimy w 1187 roku i wyparcia krzyżowców. Jednocześnie wielcy teologowie islamu, jak al-Ghazali (1058-1111), rozwijali duchowy wymiar dżihadu jako walki z własnym ego (nafs) i przedstawiali go jako ważniejszy od dżihadu zbrojnego.

W XIX i XX wieku, w kontekście europejskiego kolonializmu i oporu wobec dominacji zachodniej, pojęcie dżihadu odgrywało ważną rolę w muzułmańskich ruchach niepodległościowych i antykolonialnych. W Afryce Subsaharyjskiej, Azji Środkowej i Azji Południowej przywódcy muzułmańscy ogłaszali dżihad jako uzasadnienie zbrojnego oporu wobec kolonizatorów. Reformatorzy islamscy, jak Muhammad Abduh i Dżamal ad-Din al-Afghani, reinterpretowali dżihad w kategoriach modernizacji, samodoskonalenia narodowego i uniezależnienia świata muzułmańskiego od dominacji zachodnich imperiów.

Dżihadyzm: radykalne wypaczenie tradycyjnego pojęcia

W drugiej połowie XX wieku i na początku XXI wieku termin dżihad stał się na Zachodzie nierozłącznie kojarzony z islamskim terroryzmem. Złożyły się na to przede wszystkim działania radykalnych organizacji, takich jak Al-Kaida, ISIS (Islamskie Państwo Iraku i Lewantu), Al-Szabab, Boko Haram czy Hamas, które przywłaszczyły sobie pojęcie dżihadu dla legitymizacji aktów masowej przemocy i terroryzmu skierowanego zarówno przeciwko niemuzułmanom, jak i muzułmanom uznawanym za niedostatecznie ortodoksyjnych.

Nurt ten, określany jako dżihadyzm, stanowi skrajne wypaczenie islamskiej tradycji teologicznej. Dżihadyści odrzucają klasyczne ograniczenia prawne dotyczące prowadzenia walki, selektywnie cytują fragmenty Koranu i sunna wyrwane z kontekstu, ignorując setki wersetów nakazujących pokój, miłosierdzie i sprawiedliwość. Za uprawniony cel ataków uznają nie tylko niemuzułmańskie rządy i siły zbrojne, ale również muzułmanów, których uważają za apostatów lub kolaborantów zachodnich.

Europol definiuje dżihadyzm jako brutalną ideologię polityczną, która instrumentalizuje tradycyjne islamskie koncepcje w celu uzasadnienia przemocy politycznej. Zdecydowana większość muzułmańskich uczonych i organizacji islamskich na świecie, w tym prestiżowy Uniwersytet Al-Azhar w Kairze, wielokrotnie wydawała fatwy (opinie prawne) potępiające terroryzm i odrzucające dżihadystyczną interpretację islamu jako niebezpieczne wypaczenie autentycznej tradycji religijnej.

Dżihad w Polsce i jego rozumienie przez polskich muzułmanów

W Polsce muzułmanie stanowią niewielką, lecz historycznie znaczącą mniejszość. Tatarzy polscy, którzy przyjęli islam w XIV-XV wieku i osiedlili się na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego, przez kilkaset lat byli lojalną i zintegrowaną częścią społeczeństwa Rzeczpospolitej, służąc w polskiej armii i piastując urzędy. Tatarzy polscy rozumieli dżihad przede wszystkim jako obowiązek obrony ojczyzny i swojej wspólnoty, a nie jako agresję religijną. Tatarscy żołnierze brali udział w licznych wojnach toczonych przez Polskę, w tym w bitwach z zakonem krzyżackim i w obronie granic wschodniej Rzeczpospolitej, traktując lojalność wobec króla i ojczyzny jako wypełnienie religijnego obowiązku.

Muzułmański Związek Religijny w Rzeczpospolitej Polskiej oraz inne organizacje muzułmańskie w Polsce wielokrotnie potępiały terroryzm islamski i podkreślały, że przemoc terrorystyczna nie ma nic wspólnego z autentycznym islamem i pojęciem dżihadu w jego teologicznym znaczeniu. Polscy imamowie nauczają, że dżihad jest przede wszystkim duchową drogą samodoskonalenia i świadectwem wiary przez godne i etyczne życie. Muzułmańska społeczność w Polsce, skupiona w kilkudziesięciu meczetach i salach modlitewnych na terenie całego kraju, aktywnie uczestniczy w życiu społeczeństwa obywatelskiego i wielokrotnie deklarowała przywiązanie do wartości demokratycznych i praworządności.

Dżihad a współczesne wyzwania: terroryzm i islamofobia

Zawłaszczenie pojęcia dżihadu przez organizacje terrorystyczne postawiło muzułmanów na całym świecie przed trudnym wyzwaniem: koniecznością stałego wyjaśniania i obrony własnej tradycji religijnej przed uproszczeniami i uogólnieniami. Ataki terrorystyczne, takie jak zamach na World Trade Center 11 września 2001 roku, zamachy w Madrycie w 2004 roku, Londynie w 2005 roku czy liczne ataki ISIS w Europie w latach 2015-2019, przyczyniły się do wzrostu islamofobii i nieufności wobec muzułmańskich współobywateli w krajach zachodnich.

Badacze islamu i przedstawiciele muzułmańskich wspólnot religijnych podkreślają, że dżihadyzm jest ideologią marginesową w islamie, niemającą oparcia w głównym nurcie islamskiej tradycji prawnej i teologicznej. Organizacje terrorystyczne wykorzystują frustracje polityczne, społeczne i ekonomiczne, radykalizując przede wszystkim młodych muzułmanów ze środowisk wykluczonych lub przeżywających kryzys tożsamości, a pojęcie dżihadu stanowi jedynie retoryczne narzędzie legitymizacji przemocy, nie zaś jej głęboką teologiczną przyczynę.

Odpowiedzią na wyzwanie dżihadyzmu jest zarówno praca muzułmańskich uczonych i liderów religijnych nad kontrnarracją opartą na autentycznej tradycji islamskiej, jak i zaangażowanie państw i społeczeństw obywatelskich w zwalczanie przyczyn radykalizacji: wykluczenia społecznego, dyskryminacji, ubóstwa i braku perspektyw. Edukacja religijna, dialog międzykulturowy i integracja muzułmańskich wspólnot z szerszym społeczeństwem są wskazywane przez ekspertów jako kluczowe instrumenty zapobiegania radykalizacji.

Często zadawane pytania

Co tak naprawdę oznacza arabskie słowo dżihad?

Słowo dżihad pochodzi od arabskiego rdzenia j-h-d, oznaczającego wysiłek, staranie, zmaganie. W islamie oznacza przede wszystkim wszelki wysiłek podejmowany w imię Boga: zarówno wewnętrzną walkę duchową z własnymi słabościami i grzechami, jak i działanie na rzecz sprawiedliwości i dobra we wspólnocie. Zbrojny wymiar dżihadu jest tylko jednym z wielu aspektów tego wieloznacznego pojęcia i w tradycji muzułmańskiej nigdy nie był uważany za najważniejszy.

Czym różni się mały dżihad od wielkiego dżihadu?

Według tradycji islamskiej mały dżihad (dżihad al-asghar) odnosi się do walki zbrojnej w obronie wspólnoty muzułmańskiej i jest uważany za dżihad mniej doskonały, choć też obowiązkowy w określonych okolicznościach. Wielki dżihad (dżihad al-akbar) oznacza natomiast wewnętrzną, duchową walkę każdego wiernego z własnymi słabościami, grzechami i złymi skłonnościami. Tradycja islamska, nawiązując do słów przypisywanych prorokowi Mahometowi, uznaje wielki dżihad za ważniejszy i trudniejszy od zbrojnego.

Czy dżihad to to samo co wyprawa krzyżowa lub święta wojna?

Nie. Pojęcie dżihad nie jest bezpośrednim odpowiednikiem europejskiej koncepcji wyprawy krzyżowej ani świętej wojny. Dżihad to przede wszystkim wysiłek i dążenie ku Bogu w najszerszym sensie, a jego zbrojny wymiar jest ściśle regulowany przez islamskie prawo i wymaga bardzo określonych warunków. Kościół chrześcijański rozumiał krucjaty jako zbrojną ekspedycję w obronie miejsc świętych i w tym różni się od klasycznej doktryny dżihadu.

Czy wszystkie nurty islamu tak samo rozumieją dżihad?

Nie. Istnieją znaczne różnice w interpretacji dżihadu między różnymi nurtami islamu: sunnitami, szyitami i sufimi, a także między poszczególnymi szkołami prawa islamskiego. Sufizm, mistyczny nurt islamu, kładzie wyjątkowo silny nacisk na duchowy wymiar dżihadu jako wewnętrznej walki z namiętnościami i dążenia do jedności z Bogiem. Salafizm i wahhabizm są bardziej skłonne do akcentowania zbrojnego wymiaru. Radykalny dżihadyzm jest odrzucany przez główny nurt uczonych muzułmańskich jako niebezpieczne wypaczenie tradycji religijnej.

Jak muzułmanie reagują na zawłaszczenie pojęcia dżihad przez terrorystów?

Zdecydowana większość muzułmańskich uczonych, organizacji islamskich i rządów krajów muzułmańskich potępia terroryzm i odrzuca dżihadystyczną interpretację islamu. Organizacje takie jak Al-Azhar w Kairze wielokrotnie wydawały fatwy potępiające zamachy terrorystyczne i uznające dżihadyzm za herezję. Muzułmanie wskazują, że terroryści instrumentalizują pojęcie dżihadu dla celów politycznych, fałszując przy tym islam i narażając pokojową społeczność muzułmańską na niesprawiedliwe podejrzenia i dyskryminację.

Czy dżihad zobowiązuje każdego muzułmanina do walki zbrojnej?

Nie. W klasycznym prawie islamskim zbrojny dżihad jest indywidualnym obowiązkiem religijnym jedynie w przypadku bezpośredniej obrony zaatakowanego terytorium muzułmańskiego, gdy wróg przekroczył granice kraju. W innych przypadkach jest to obowiązek zbiorowy (fard kifaja), spełniony gdy wyznaczone grupy lub armia podejmuje działanie. Klasyczne prawo islamskie wymaga, by zbrojny dżihad był ogłoszony przez prawowitego władcę w jasno określonych, ściśle zdefiniowanych okolicznościach zagrożenia.