Gazy chemiczne w wojnach - historia broni chemicznej od I do XXI w.

Gazy chemiczne jako broń bojowa to jeden z najbardziej mrocznych rozdziałów w historii nowożytnych konfliktów zbrojnych. Po raz pierwszy na masową skalę zastosowano je podczas I wojny światowej, zmieniając oblicze pola walki i wywołując trwałe trauma wśród żołnierzy i cywilów. Historia chemicznego uzbrojenia obejmuje dziesiątki substancji o różnym mechanizmie działania, od duszących gazów po substancje parzące i trujące krew. Zrozumienie tej historii jest kluczowe dla doceniania współczesnych wysiłków na rzecz całkowitego zakazu tej kategorii broni.

Broń chemiczna, w odróżnieniu od klasycznej broni konwencjonalnej, atakuje przede wszystkim układ oddechowy, skórę i układ nerwowy człowieka. Jej użycie na polu walki budziło szczególne przerażenie, ponieważ ofiary często umierały w powolnych i bolesnych mękach, a skutki zatrucia były trudne do leczenia za pomocą ówczesnych środków medycznych.

Pierwsze użycie gazów bojowych w historii nowożytnej

Choć koncepcja użycia substancji trujących w walce sięga starożytności, nowoczesna broń chemiczna narodziła się na polach bitew I wojny światowej. Pierwsze masowe użycie chloru przez armię niemiecką miało miejsce 22 kwietnia 1915 roku pod Ypres w Belgii, podczas II bitwy pod Ypres. Niemcy wypuścili z ponad 5000 butli ciśnieniowych chmurę żółtozielonego chloru, która pod wpływem wiatru przemieściła się w kierunku okopów alianckich.

Żołnierze nie wiedzieli, co ich atakuje. Duszący, gryzący gaz powodował gwałtowny kaszel, łzawienie oczu i poczucie duszenia. Wielu uciekło w panice, tworząc lukę w linii frontu. Niemcy jednak nie zdołali w pełni wykorzystać zaskoczenia taktycznego, ponieważ sami obawiali się zbliżyć do zatrutego terenu. W ciągu kilku tygodni alianci opracowali pierwsze prymitywne maski gazowe, mokre szmaty i chusteczki nasączone wodą lub moczem, które częściowo neutralizowały działanie chloru.

Dlaczego Niemcy zdecydowali się użyć broni chemicznej

Decyzja o użyciu broni chemicznej wynikała z impasu pozycyjnego na froncie zachodnim. Żadna ze stron nie mogła przełamać dobrze ufortyfikowanych okopów tradycyjnymi metodami. Twórca ataku gazowego, chemik Fritz Haber (ten sam, który opracował proces syntezy amoniaku), argumentował, że gazy bojowe skrócą wojnę i zmniejszą łączną liczbę ofiar. Historia pokazała, jak fałszywe było to rozumowanie.

Rodzaje gazów chemicznych stosowanych w wojnach

Przez lata wojen i działań zbrojnych opracowano i zastosowano wiele różnych substancji chemicznych. Można je podzielić według mechanizmu działania na kilka kategorii.

Środki duszące i drażniące drogi oddechowe

Chlor był pierwszym szeroko stosowanym gazem bojowym. Ma charakterystyczny żółtozielony kolor i ostry zapach podobny do środków dezynfekujących. Działając na układ oddechowy, powoduje obrzęk płuc i śmierć przez uduszenie w wysokich stężeniach. Jego skuteczność jako broni bojowej była jednak ograniczona przez łatwość wykrycia dzięki barwie i zapachowi.

Fosgen (dichlorek karbonylu) okazał się znacznie bardziej śmiertelny. Bezbarwny gaz o zapachu świeżo skoszonego siana nie był tak łatwo wykrywalny jak chlor. Ocenia się, że fosgen odpowiadał za około 80-85% wszystkich śmiertelnych ofiar broni chemicznej podczas I wojny światowej. Jego zdradliwość polegała na tzw. efekcie opóźnionym: objawy zatrucia w postaci obrzęku płuc pojawiały się często dopiero 24-48 godzin po ekspozycji, gdy ofiara czuła się już pozornie lepiej.

Środki parzące

Iperyt siarkowy, zwany też gazem musztardowym, po raz pierwszy zastosowany przez Niemców w nocy z 12 na 13 lipca 1917 roku pod Ypres, stał się symbolem chemicznego okrucieństwa I wojny światowej. Oleista substancja o zapachu przypominającym czosnek lub musztardę nie zabijała natychmiast, lecz powodowała rozległe pęcherze na skórze, zapalenie oczu prowadzące do ślepoty oraz uszkodzenia dróg oddechowych. Pojedynczy atak iperytem pod Ypres w 1917 roku spowodował obrażenia u ponad 15 000 żołnierzy.

Szczególne niebezpieczeństwo iperytu polegało na jego trwałości, skażony teren pozostawał niebezpieczny przez wiele godzin lub nawet dni. Gaz osadzał się na ubraniach, sprzęcie i roślinności, stwarzając zagrożenie dla kolejnych żołnierzy. Ponadto maska gazowa nie chroniła całego ciała, toteż iperyt powodował obrażenia skóry nawet u żołnierzy wyposażonych w sprzęt ochronny.

Lewizyt to inny środek parzący opracowany przez Stany Zjednoczone podczas I wojny światowej, choć nie zdążył być użyty przed zakończeniem konfliktu. Zawiera arsen i działa podobnie do iperytu, lecz szybciej. Po II wojnie światowej znaczne ilości lewizytu zostały zatopione w Morzu Bałtyckim, co do dzisiaj stanowi potencjalne zagrożenie ekologiczne.

Środki drażniące i psychochemiczne

Mniej śmiertelne, ale szeroko stosowane były środki łzawiące (lakrymatory), takie jak chloropikryna. Stosowane były nie tyle po to, by zabijać, ile by zmuszać przeciwnika do zdejmowania masek gazowych lub dezorganizować jego działania. Chloropikryna powodowała silne łzawienie, nudności i wymioty.

Broń chemiczna w I wojnie światowej - skala stosowania

I wojna światowa była pod względem użycia broni chemicznej bezprecedensowym konfliktem. Szacuje się, że łącznie wyprodukowano i użyto ponad 120 000 ton różnych substancji chemicznych. Niemcy zużyły ponad 18 tysięcy ton fosgenu, Francja około 5700 ton, a Wielka Brytania i Stany Zjednoczone po około 1400 ton każde.

Broń chemiczna spowodowała podczas I wojny światowej od 90 000 do 100 000 ofiar śmiertelnych oraz ponad milion rannych i trwale poszkodowanych. Liczby te, choć ogromne, stanowiły stosunkowo niewielki odsetek łącznych strat wojennych, co skłoniło niektórych wojskowych do zakwestionowania bojowej efektywności broni chemicznej. Jednak traumatyczne skutki psychologiczne ataków gazowych i cierpienia poszkodowanych wykraczały daleko poza zimne statystyki.

Okres międzywojenny i II wojna światowa

Po zakończeniu I wojny światowej świadomość okrucieństwa broni chemicznej doprowadziła do podpisania Protokołu Genewskiego w 1925 roku, który zakazywał jej użycia w wojnie, choć nie ograniczał produkcji i gromadzenia zapasów. Protokół stał się pierwszym ważnym krokiem w kierunku delegalizacji tej broni.

Mimo traktatowych zakazów broń chemiczna była w okresie międzywojennym używana przez niektóre mocarstwa kolonialne do pacyfikowania zamieszek i powstań. Włochy użyły iperytu podczas inwazji na Etiopię w latach 1935-1936, a Japonia wielokrotnie stosowała broń chemiczną, w tym iperyt i fosgen, podczas działań wojennych w Chinach od 1937 roku.

Podczas II wojny światowej główne mocarstwa europejskie zasadniczo powstrzymały się od użycia broni chemicznej na polach bitew, mimo że wszystkie posiadały znaczące jej zapasy. Tę powściągliwość przypisuje się kilku czynnikom: wzajemnemu odstraszaniu (obawom przed odwetem), doświadczeniom z I wojny i decyzji Hitlera, mimo że armia radziecka i aliancka miały gotowe do użycia arsenały. Natomiast nazistowskie Niemcy stosowały cyklon B, insektycyd na bazie cyjanowodoru, w komorach gazowych obozów zagłady, co stanowiło użycie substancji chemicznych do masowego mordowania cywilów.

Broń chemiczna w konfliktach po II wojnie światowej

Wbrew nadziejom na jej całkowite wyeliminowanie, broń chemiczna była stosowana w licznych konfliktach drugiej połowy XX i początku XXI wieku.

• Jemen (1963-1967): Egipt użył iperytu i fosgenu podczas interwencji w wojnie domowej w Jemenie
• Wietnam (1961-1971): Stany Zjednoczone stosowały agent pomarańczowy (mieszaninę herbicydów zawierającą dioksynę) jako defoliant, a napalm jako broń zapalającą, chociaż te substancje nie są klasyfikowane jako chemiczne środki bojowe w rozumieniu konwencji
• Irak (1983-1988): Reżim Saddama Husseina użył broni chemicznej, w tym gazu nerwowego tabun i sarinu, podczas wojny z Iranem oraz w masakrze kurdyjskiej ludności cywilnej w Halabdży w 1988 roku
• Syria (2012-2020): Syryjskie siły rządowe wielokrotnie używały chloru i sarinu podczas wojny domowej, w tym w ataku na Ghotę Wschodnią w 2013 roku, który zabił ponad 1400 osób

Konwencja o zakazie broni chemicznej i OPCW

Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC, Chemical Weapons Convention) podpisana w 1993 roku i weszła w życie w 1997 roku, jest dotychczas najbardziej kompleksowym instrumentem prawa międzynarodowego zakazującym całej kategorii broni masowego rażenia. W odróżnieniu od Protokołu Genewskiego z 1925 roku, CWC zakazuje nie tylko użycia, ale również produkcji, gromadzenia zapasów i transferu broni chemicznej, a państwa sygnatariusze zobowiązane są do zniszczenia istniejących arsenałów.

Nadzór nad wykonywaniem postanowień konwencji sprawuje Organizacja ds. Zakazu Broni Chemicznej (OPCW z siedzibą w Hadze), która w 2013 roku otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla. Do konwencji przystąpiła zdecydowana większość państw świata. Niemniej jednak zdarzające się przypadki użycia broni chemicznej (Syria, Rosja w sprawie otrucia Siergieja Skripala) wskazują, że wyzwanie całkowitej eliminacji tej broni nie zostało jeszcze pokonane.

Nowoczesne środki bojowe i gazy nerwowe

Po II wojnie światowej badania wojskowe skupiły się na nowej, znacznie groźniejszej kategorii środków chemicznych, tak zwanych gazach nerwowych. Substancje te, odkryte przez niemieckich chemików podczas prób stworzenia nowych pestycydów, działają przez blokowanie przekaźnictwa nerwowego w organizmie człowieka i zwierząt.

Do najważniejszych gazów nerwowych zalicza się:

• Sarin (GB) - opracowany w 1938 roku w Niemczech, bezbarwny i prawie bezzapachowy; nawet minimalne stężenie powoduje ciężkie zatrucie i śmierć
• Tabun (GA) - pierwszy gaz nerwowy zsyntezowany przemysłowo, o owocowym zapachu; był produkowany masowo przez Niemcy podczas II wojny, jednak nie użyty bojowo w Europie
• Soman (GD) - szczególnie niebezpieczny ze względu na szybkie "starzenie się" w organizmie, co ogranicza skuteczność odtrutek
• VX - opracowany przez Wielką Brytanię w latach 50., ciekły agent o bardzo dużej toksyczności przy kontakcie ze skórą; trwały w środowisku przez dni lub tygodnie
• Nowiczok - radzieckie środki nerwowe opracowane w programie Foliant, znacznie bardziej toksyczne niż wcześniejsze agenty; Rosja użyła ich w atakach na Siergieja Skripala (2018) i Aleksieja Nawalnego (2020)

Gazy nerwowe uważane są za najniebezpieczniejszą klasę broni chemicznej. Dawka śmiertelna sarinu wynosi zaledwie kilka mikrogramów na kilogram masy ciała. Przy ekspozycji na wyższe stężenia śmierć następuje w ciągu minut, poprzedzona gwałtownymi skurczami mięśni, utratą kontroli nad funkcjami ciała i drgawkami.

Przemyslowe substancje chemiczne jako bron

Osobną kwestią jest możliwość bojowego użycia powszechnie dostępnych substancji przemysłowych, takich jak chlor, amoniak czy tlenek etylenu. Chlor, stosowany masowo do uzdatniania wody, jest łatwo dostępny i był wielokrotnie używany przez Państwo Islamskie i syryjskie siły rządowe podczas konfliktu syryjskiego jako broń. Prostota użycia przemysłowych środków chemicznych sprawia, że zagrożenie niekonwencjonalnymi atakami chemicznymi nie ogranicza się do państw posiadających wyspecjalizowane arsenały wojskowe.

Często zadawane pytania

Który gaz bojowy był najniebezpieczniejszy podczas I wojny światowej?

Pod względem liczby ofiar śmiertelnych najniebezpieczniejszy był fosgen, odpowiadający za około 80-85% zgonów spowodowanych bronią chemiczną podczas I wojny światowej. Jego zdradliwość wynikała z braku koloru, słabego zapachu i opóźnionych objawów, które pojawiały się 24-48 godzin po ekspozycji. Z kolei iperyt siarkowy, choć rzadziej śmiertelny, powodował największą liczbę trwałych kalectw i długotrwałych cierpień.

Dlaczego gaz musztardowy nazywa sie iperytem?

Nazwa iperyt pochodzi od belgijskiego miasta Ypres (po polsku Ipry), w pobliżu którego Niemcy po raz pierwszy użyli tej substancji w nocy z 12 na 13 lipca 1917 roku. Nazwa musztardowy gaz pochodzi z kolei od zapachu substancji, która przypomina musztardę lub czosnek, choć część zolnierzy opisywala go jako zapach czosnku lub zgniłych warzyw.

Czy broń chemiczna była używana w II wojnie światowej na polach bitew?

Na głównych teatrach działań wojennych w Europie i Azji Wschodniej (poza Chinami) broń chemiczna zasadniczo nie była używana w walce, mimo że wszystkie główne mocarstwa posiadały jej zapasy. Japonia użyła jej kilkakrotnie przeciwko Chinom. Nazistowskie Niemcy zastosowały cyklon B w obozach zagłady, jednak nie do celów bojowych w sensie militarnym. Polityka wzajemnego odstraszania i obawy przed odwetem sprawiły, że broń ta nie stała sie powszechnym narzędziem na polach II wojny.

Co to jest sarin i jak działa?

Sarin to gazowy środek bojowy z grupy fosforoorganicznych gazów nerwowych. Działa przez blokowanie enzymu acetylocholinesterazy, co prowadzi do nadmiernej stymulacji układu nerwowego. Objawy zatrucia to gwaltowne skurcze mięśni, nadmierne wydzielanie śliny i łez, drgawki, utrata przytomności i śmierć przez zatrzymanie oddechu. Sarin jest znacznie bardziej toksyczny niż iperyt i działa w bardzo niskich stężeniach. Jest wpisany na listę substancji zakazanych przez Konwencję o zakazie broni chemicznej.

Jak chroniono się przed gazami bojowymi w I wojnie światowej?

Pierwsze prowizoryczne ochrony to mokre szmaty i chusteczki zakrywające usta i nos. Szybko zastąpiły je prymitywne maski z filtrami z węgla drzewnego. Do końca I wojny rozwinięto stosunkowo skuteczne maski przeciwgazowe, a do standardowego wyposażenia żołnierza weszło noszenie maski gazowej w każdej chwili gotowości bojowej. Skombinowany iperyt wymagał jednak dodatkowej ochrony skóry i ubrania, z czym ówczesna technika radziła sobie znacznie gorzej.

Czy Polska posiada broń chemiczną?

Polska jest stroną Konwencji o zakazie broni chemicznej i nie produkuje ani nie posiada broni chemicznej. Na Bałtyku nadal spoczywa część zatopionej po II wojnie poniemieckiej broni chemicznej, w tym iperyt i lewizyt. OPCW i Polska Akademia Nauk monitorują ryzyko wynikające z tego dziedzictwa, a wydobyte przypadkowo w sieciach rybackich pojemniki z bronią chemiczną są bezpiecznie neutralizowane przez wyspecjalizowane służby.