Skandal Watergate: historia, przebieg i znaczenie
Skandal Watergate to jeden z najbardziej wstrząsających kryzysów politycznych i konstytucyjnych w historii Stanów Zjednoczonych, który doprowadził do jedynej w dziejach tego kraju dobrowolnej rezygnacji urzędującego prezydenta. Afera, której nazwa pochodzi od kompleksu biurowego w Waszyngtonie, obejmowała nie tylko nielegalne włamanie do siedziby Partii Demokratycznej, lecz przede wszystkim szeroki system korupcji, szpiegostwa politycznego, fałszerstw i świadomego utrudniania wymiaru sprawiedliwości przez najwyższe szczeble władzy wykonawczej. Zrozumienie Watergate jest niezbędne do pojęcia mechanizmów kontroli władzy, niezależności mediów i roli sądownictwa w demokratycznym państwie prawa.
Afera miała miejsce w latach 1972-1974 i pochłonęła kilkudziesięciu skazanych oraz zakończyła kariery polityczne wielu znaczących postaci. Jej konsekwencje odcisnęły trwały ślad na prawie konstytucyjnym USA, kulturze politycznej i zaufaniu obywatelskim do instytucji państwowych na dziesięciolecia naprzód.
Tło polityczne i atmosfera przed wyborami 1972 roku
Aby zrozumieć Watergate, trzeba cofnąć się do atmosfery politycznej początku lat 70. XX wieku. Prezydent Richard Milhous Nixon, republikanin, sprawował urząd od stycznia 1969 roku. Był politykiem ambitnym i pragmatycznym, ale też niezwykle podejrzliwym wobec swoich przeciwników. Prowadził tajną listę "wrogów" (enemies list), na której znajdowały się nazwiska dziennikarzy, polityków i intelektualistów uznawanych za zagrożenie dla jego administracji.
Nixon objął władzę w trudnym momencie: Stany Zjednoczone były pogrążone w wojnie wietnamskiej, podzielone wewnętrznie, targane protestami antywojennymi i napięciami rasowymi. Choć Nixon stopniowo wycofywał wojska z Wietnamu, polityka ta budziła kontrowersje. W polityce zagranicznej osiągnął sukcesy, nawiązując stosunki dyplomatyczne z Chinami i prowadząc politykę détente z ZSRR. Te osiągnięcia sprawiały, że w 1972 roku szedł do wyborów z ogromną przewagą w sondażach nad rywałem demokratycznym, senatorem George'em McGovernem.
Mimo tej przewagi Komitet ds. Reelekcji Prezydenta (Committee for the Re-Election of the President, CREEP) prowadził szeroką działalność wywiadowczą skierowaną przeciwko partii demokratycznej. Obejmowała ona podsłuchy telefoniczne, infiltrację kampanii demokratycznej, operacje dezinformacyjne i tzw. dirty tricks (brudne sztuczki). Właśnie ta paranoiczna potrzeba absolutnej kontroli doprowadziła do katastrofy.
Wlamanie do siedziby Komitetu Demokratow: 17 czerwca 1972
W nocy z 16 na 17 czerwca 1972 roku pięciu mężczyzn zostało przyłapanych na gorącym uczynku podczas włamania do siedziby Narodowego Komitetu Partii Demokratycznej mieszczącej się w kompleksie biurowo-hotelowym Watergate w Waszyngtonie. Włamywacze próbowali zainstalować urządzenia podsłuchowe i fotografować tajne dokumenty kampanii wyborczej. Wśród zatrzymanych znajdował się James McCord, były oficer CIA i aktualny dyrektor ds. bezpieczeństwa CREEP.
Białodomska administracja natychmiast zdystansowała się od zdarzenia, rzecznik prasowy Ron Ziegler nazwał je "trzeciorzędnym włamaniem". Jednak dwaj dziennikarze śledczy gazety "Washington Post", Bob Woodward i Carl Bernstein, zaczęli drążyć sprawę. Stopniowo ujawniali powiązania między włamania a otoczeniem prezydenta. Ich tajnym informatorem był wysoki rangą urzędnik FBI, ukrywający się za pseudonimem Gleboke Gardlo (Deep Throat). Dopiero w 2005 roku ujawniono, ze byl nim Mark Felt, owczesny wicedyrektor FBI, ktory z wlasnych powodow postanowil informowac prase o korupcji w administracji.
Przesłuchania senackie i odkrycie tajnych nagrań
W lutym 1973 roku Senat Stanów Zjednoczonych powołał specjalną Komisję Watergate (Senate Watergate Committee), kierowana przez senatora Sama Ervina. Publiczne przesłuchania trwały od 17 maja do 7 sierpnia 1973 roku i były transmitowane przez wszystkie główne stacje telewizyjne. Ocenia się, że ok. 85 procent Amerykanów obejrzało przynajmniej część tych obrad, co dobitnie pokazuje skalę zainteresowania opinii publicznej.
Przesłuchania ujawniały kolejne warstwy afery: system podsłuchów, użycie CIA i FBI jako narzędzi politycznych, nielegalne finansowanie kampanii, fałszerstwa podatkowe i inne nadużycia. Jednak kluczowe odkrycie nastąpiło 13 lipca 1973 roku, gdy podczas rutynowego przesłuchania asystent Nixona Alexander Butterfield przypadkowo ujawnił, że w Gabinecie Owalnym istnieje automatyczny system nagrywający wszystkie rozmowy. Ta informacja całkowicie zmieniła charakter śledztwa.
Senat, a następnie nowo mianowany specjalny prokurator Archibald Cox zażądali dostępu do taśm. Prezydent odmówił, powołując się na doktrynę przywileju wykonawczego (executive privilege), twierdząc, że rozmowy prezydenckie są poufne z racji bezpieczeństwa narodowego. Doszło do tzw. Masakry Sobotniej Nocy z 20 października 1973 roku: Nixon nakazał odwołanie prokuratora Coxa. Prokurator generalny Elliot Richardson odmówił wykonania polecenia i podał się do dymisji. Jego zastępca William Ruckelshaus postąpił tak samo. Dopiero trzeci w hierarchii Departament Sprawiedliwości, Robert Bork, wykonał rozkaz. Epizod ten wywołał falę oburzenia w Kongresie i wśród opinii publicznej, przyspieszając procedury impeachmentu.
Rola mediów i śledztwo dziennikarskie
Afera Watergate jest do dziś przytaczana jako modelowy przykład roli wolnych mediów w demokratycznym państwie. Woodward i Bernstein, działając z redakcji "Washington Post" pod kierownictwem redaktora naczelnego Bena Bradlee'ego, przez ponad dwa lata systematycznie ujawniali kolejne warstwy afery, mimo nacisków ze strony Białego Domu na właścicielkę gazety, Katherine Graham.
Ich praca opierała się na żmudnym zbieraniu informacji od dziesiątek anonimowych źródeł, weryfikacji każdego faktu i odważnym drukowaniu materiałów, które bezpośrednio oskarżały administrację prezydencką. W 1973 roku "Washington Post" otrzymał za relacjonowanie Watergate Nagrodę Pulitzera w kategorii Służby Publicznej. Historia ich śledztwa opisana w ksiazce "Wszyscy Ludzie Prezydenta" (All the President's Men, 1974) stala sie klasyka reportazu politycznego, a ekranizacja z 1976 roku z Dustinem Hoffmanem i Robertem Redfordem weszla do kanonu kina politycznego.
Rola mediów w tej aferze zmieniła na trwałe stosunek redakcji do relacjonowania władzy. Dziennikarstwo śledcze przeżyło epokę złotą: redakcje gazet, telewizji i radia inwestowały w działy dochodzeniowe, a reporterzy stali się postaciami kultowymi. Afera wykazała, jak silną "czwartą władzą" stały się media, które w następnych latach odważniej tropiły korupcję polityków na wszystkich szczeblach.
Decyzja Sądu Najwyższego i smoking gun tape
Kwestia taśm stała się centralnym sporem prawnym afery. 24 lipca 1974 roku Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych, w składzie dziewięciu sędziów, wydał jednomyślną decyzję w przełomowej sprawie United States v. Nixon, nakazując prezydentowi udostępnienie wszystkich żądanych taśm specjalnemu prokuratorowi Leonowi Jaworskiemu. Było to orzeczenie fundamentalne dla prawa konstytucyjnego: potwierdziło, że nawet prezydent nie stoi ponad prawem i że przywilej wykonawczy nie jest absolutny, gdy chodzi o dowody przestępstw.
Wśród wydanych nagrań znajdowało się nagranie z 23 czerwca 1972 roku, szybko nazwane przez opinię publiczną smoking gun tape (taśma z dymiącym pistoletem). Wynikało z niego bezpośrednio, że Nixon osobiscie zatwierdzil plan wykorzystania CIA do powstrzymania sledztwa FBI w sprawie wlamania do Watergate. Byl to niepodważalny dowód obstruction of justice (utrudniania wymiaru sprawiedliwosci) przez glowe panstwa, zaledwie sześć dni po wlamaniu.
Dymisja Nixona i jej następstwa
Ogłoszenie treści smoking gun tape 5 sierpnia 1974 roku spowodowało lawinę. Ostatni kongresowi obrońcy Nixona z Partii Republikańskiej publicznie odwrócili się od prezydenta. Komisja Sądowa Izby Reprezentantów zarekomendowała impeachment w trzech artykułach: utrudnianie wymiaru sprawiedliwości, nadużywanie władzy i nierespektowanie wezwań Kongresu.
W obliczu nieuchronnego głosowania w pełnym składzie Izby, a następnie procesu w Senacie, Nixon podjął decyzję o rezygnacji. Wieczorem 8 sierpnia 1974 roku wygłosił przemówienie do narodu, w którym ogłosił odejście ze stanowiska, nie przyznając się wprost do winy. Następnego dnia, 9 sierpnia 1974 roku, o godzinie 12:00, Richard Nixon oficjalnie przestał być prezydentem. Stanowisko objął Gerald Ford, dotychczasowy wiceprezydent, który miesiąc później, 8 września 1974 roku, ułaskawił Nixona za wszelkie czyny popełnione w czasie prezydentury. Decyzja ta wywołała głęboki sprzeciw opinii publicznej i prawdopodobnie przyczyniła się do porażki Forda w wyborach 1976 roku.
W procesach sądowych toczących się do 1975 roku skazano kluczowych współpracowników Nixona. 21 lutego 1975 roku wyrok usłyszeli: były prokurator generalny John N. Mitchell, szef personelu Białego Domu H.R. Haldeman i doradca ds. wewnętrznych John D. Ehrlichman. Wszyscy trzej zostali skazani za utrudnianie wymiaru sprawiedliwości, krzywoprzysięstwo i inne przestępstwa na kary od 2,5 do 8 lat więzienia, z czego faktycznie odsiedli od 18 do 19 miesięcy. Łącznie w związku z Watergate skazano kilkudziesięciu urzędników administracji, prawników kampanii i byłych agentów służb.
Skutki i znaczenie Watergate dla demokracji
Afera Watergate miała głęboki i trwały wpływ na politykę, prawo i kulturę Stanów Zjednoczonych:
- Reformy prawne: Kongres uchwalił szereg ustaw mających na celu wzmocnienie kontroli nad władzą wykonawczą, w tym amendments do ustawy o wolności informacji (FOIA), ustawę o etyce w rządzie, ograniczenia finansowania kampanii wyborczych i powołanie urzędu niezależnego prokuratora
- Kultura polityczna: trwale wzrosła nieufność Amerykanów wobec polityków i instytucji rządowych; sondaże badające zaufanie do rządu federalnego nigdy nie wróciły do poziomu sprzed afery
- Dziennikarstwo: prasa śledcza przeżyła epokę złotą; afera udowodniła, że media mogą skutecznie pełnić funkcję strażnika demokracji
- Język polityczny: sufiks -gate wszedł do międzynarodowego słownictwa politycznego jako oznaczenie skandalu; w Polsce funkcjonują terminy takie jak Tasmociągate, odnoszone do skandali politycznych
- Prawo konstytucyjne: orzeczenie United States v. Nixon stało się fundamentalnym precedensem w zakresie zasady podziału władzy i granic przywileju wykonawczego, cytowanym w kolejnych dekadach w sporach prawnych
Badacze i komentatorzy wskazują też na długofalowe skutki społeczne: utratę zbiorowej wiary w uczciwość przywództwa politycznego, co miało wpływ na niższą frekwencję wyborczą i rosnący cynizm obywatelski w kolejnych dekadach. Pod tym względem Watergate jest uznawane za jeden z kamieni milowych w erozji zaufania publicznego w zachodnich demokracjach.
Często zadawane pytania
Co to jest skandal Watergate?
Watergate to afera polityczna i kryzys konstytucyjny w Stanach Zjednoczonych w latach 1972-1974. Rozpoczęła się od włamania do siedziby Partii Demokratycznej w kompleksie biurowym Watergate w Waszyngtonie. Śledztwo ujawniło szerokie nielegalne działania administracji prezydenta Richarda Nixona: korupcję, podsłuchy polityczne, utrudnianie wymiaru sprawiedliwości i nadużycie władzy. Nixon został pierwszym i jak dotąd jedynym prezydentem USA, który złożył rezygnację z urzędu.
Dlaczego Nixon podał się do dymisji?
Nixon zrezygnował 9 sierpnia 1974 roku, gdy stało się pewne, że Izba Reprezentantów przegłosuje jego impeachment, a Senat następnie odwoła go ze stanowiska. Bezpośrednią przyczyną było ujawnienie smoking gun tape, nagrania z 23 czerwca 1972 roku dowodzącego, że Nixon osobiście polecił użycie CIA do zablokowania śledztwa FBI. Wobec utraty poparcia nawet wśród kongresmenów z własnej Partii Republikańskiej, rezygnacja stała się jedynym wyjściem.
Kim bylo Gleboke Gardlo?
Gleboke Gardlo (Deep Throat) byl pseudonimem tajnego informatora dziennikarzy Woodwarda i Bernsteina z Washington Post. Przez ponad 30 lat tozsamosc tej osoby pozostawala nieznana. Dopiero w 2005 roku 91-letni Mark Felt, byly wicedyrektor FBI, publicznie przyznal, ze byl Glebokim Gardlem. Felt przekazywal dziennikarzom informacje potajemnie, spotykajac sie z Woodwardem na podziemnym parkingu w nocy i zostawiajac zaszyfrowane sygnaly o terminach spotkan.
Ile osob zostalo skazanych za Watergate?
Lącznie kilkudziesięciu urzędników, prawników i byłych agentów zostało skazanych lub przyznało się do winy w związku z aferą Watergate. Do najważniejszych skazanych należą: John Mitchell (były prokurator generalny), H.R. Haldeman (szef personelu Białego Domu) i John Ehrlichman (doradca ds. wewnętrznych). Wszyscy trzej usłyszeli wyroki 21 lutego 1975 roku i odsiedli od 18 do 19 miesięcy więzienia.
Jakie bylo znaczenie wyroku Sadu Najwyzszego w sprawie Watergate?
Wyrok Sądu Najwyższego z 24 lipca 1974 roku (United States v. Nixon) miał przełomowe znaczenie konstytucyjne. Sąd jednomyślnie orzekł, że prezydent musi wydać żądane taśmy specjalnemu prokuratorowi, a przywilej wykonawczy nie ma charakteru absolutnego i nie może służyć ukrywaniu dowodów przestępstw. Orzeczenie potwierdziło, że w systemie checks and balances żadna z gałęzi władzy nie stoi ponad prawem. Jest cytowane do dziś w sporach o granice prerogatyw prezydenckich.
Dlaczego Watergate jest ważne dla współczesnej polityki?
Watergate pozostaje punktem odniesienia w każdej dyskusji o nadużywaniu władzy wykonawczej, niezależności wymiaru sprawiedliwości i wolności mediów. Pokazało, że nawet najpotężniejszy urząd państwowy może i musi być kontrolowany przez niezależne instytucje: prasę, Kongres i sądy. Uczy też, że zatuszowanie przestępstwa bywa bardziej zgubne niż samo przestępstwo: Nixon mógł uniknąć wielu konsekwencji, gdyby na początku przyznał się do wiedzy o włamaniu i nie uruchomił machiny ukrywania prawdy.