Lewiatan Hobbesa: autor, idee i znaczenie dziela
Autorem traktatu filozoficznego zatytułowanego Lewiatan jest Thomas Hobbes, angielski filozof, matematyk i myśliciel polityczny żyjący w latach 1588-1679. Dzieło to, opublikowane w 1651 roku, jest uznawane za jeden z najważniejszych tekstów zachodniej filozofii politycznej i jeden z pierwszych systematycznych wykładów teorii umowy społecznej. Pełny tytuł traktatu brzmi: Lewiatan, czyli materia, forma i władza kościelna i świecka (Leviathan, or The Matter, Forme and Power of a Common-Wealth Ecclesiasticall and Civill). Do dziś wywiera głęboki wpływ na myśl polityczną, prawną i filozoficzną.
Thomas Hobbes: angielski filozof i kontekst epoki
Thomas Hobbes urodził się 5 kwietnia 1588 roku w Westport (dziś część Malmesbury) w Anglii, przedwcześnie, podobno wywołany strachem matki wywołanym wieściami o nadpływającej hiszpańskiej Armadzie. W dorosłym życiu chętnie żartował, że strach stał się jego towarzyszem od urodzenia i uformował jego pesymistyczny pogląd na naturę ludzką.
Hobbes żył w wyjątkowo burzliwym okresie dziejów Anglii: wojnie domowej między Parlamentem a rojalistami, egzekucji króla Karola I w 1649 roku, rządach Cromwella i Restauracji Stuartów. Ta historyczna rzeczywistość bezpośrednio kształtowała jego filozofię polityczną i jego głębokie przekonanie, że jedyną alternatywą dla chaosu jest silna, centralnie sprawowana władza. Przez jakiś czas przebywał na emigracji we Francji, gdzie był nauczycielem matematyki przyszłego króla Karola II.
Jako uczony Hobbes był wszechstronny: tłumaczył Tukidydesa i Homera, zajmował się optyką, geometrią i matematyką, prowadził spory z wybitnymi uczonymi swojej epoki, w tym z Robertem Boyle'em. Jego myśl filozoficzna próbowała zastosować do nauki o człowieku i społeczeństwie te same metody mechanistyczne, które Galileusz i Newton stosowali do opisu przyrody.
Filozofia mechanistyczna jako podstawa Lewiatana
Hobbes wychodził z fundamentalnego założenia, że człowiekiem rządzą te same prawa mechaniczne co przyrodą. Ludzkie emocje, pragnienia i działania są wynikiem ruchów i impulsów, które można badać i opisywać naukowo. Człowiek z natury jest istotą kierującą się egoizmem i popędem samozachowawczym: dąży do tego, co sprawia mu przyjemność, i unika tego, co sprawia mu ból. Altruizm, w ujęciu Hobbesa, jest zawoalowaną formą interesu własnego.
Ta mechanistyczna antropologia prowadziła Hobbesa do wniosków daleko odbiegających od chrześcijańskiego ideału człowieka jako istoty z natury skłonnej ku dobru. Dla Hobbesa człowiek bez instytucji społecznych i państwowych jest potencjalnie niebezpieczny i samolubny, a jego wolność bez prawa prowadzi do destrukcji.
Stan natury: bellum omnium contra omnes
Centralnym pojęciem w filozofii politycznej Hobbesa jest koncepcja stanu natury, czyli hipotetycznego stanu egzystencji ludzkiej przed powstaniem politycznego społeczeństwa i państwa. Hobbes opisuje go jako stan permanentnej, powszechnej rywalizacji i konfliktu.
W stanie natury każdy człowiek ma równe prawo do wszystkiego, co może zdobyć siłą lub przebiegłością. Ponieważ każdy ma prawo do wszystkiego, a zasoby są ograniczone, nieustanna rywalizacja jest nieuchronna. Hobbes opisał ten stan łacińską formułą bellum omnium contra omnes (guerra wszystkich przeciwko wszystkim). Życie w stanie natury jest, jak pisał Hobbes w jednym z najbardziej cytowanych zdań filozofii zachodniej, samotne, biedne, wstrętne, brutalne i krótkie (solitary, poor, nasty, brutish, and short).
Co ważne, Hobbes nie twierdził, że taki stan rzeczywiście historycznie istniał powszechnie, choć wskazywał na dzikich mieszkańców Ameryki jako możliwy przykład. Był to przede wszystkim eksperyment myślowy, który pozwalał uzasadnić konieczność istnienia i absolutną władzę państwa.
Umowa społeczna i powstanie Lewiatana
Aby wyjść ze stanu natury i zapewnić sobie bezpieczeństwo, ludzie zawierają umowę społeczną. Hobbesowska umowa społeczna różni się jednak zasadniczo od późniejszych koncepcji Locke'a i Rousseau: nie jest to umowa między obywatelami a władcą, lecz umowa zawarta przez obywateli wzajemnie między sobą, w której zrzekają się swojej naturalnej wolności na rzecz suwerena.
Ludzie zgadzają się każdy z każdym, że oddają swoją naturalną wolność w ręce jednej osoby lub zgromadzenia, które będzie sprawować nad nimi władzę. W zamian otrzymują bezpieczeństwo i pokój. Suweren, który stoi ponad umową (sam jej nie podpisuje), otrzymuje władzę niemal absolutną. Nie można go obalić, dopóki zapewnia bezpieczeństwo poddanym.
To właśnie to państwo Hobbes nazywa Lewiatanem, nawiązując do biblijnego potwora morskiego z Księgi Hioba. Lewiatan to sztuczny człowiek, mechaniczny twór, wielkie ciało zbudowane z ludzkich ciał i woli, którego duszą jest suwerenność, a stawami i nerwami nagrody i kary. Na słynnej ilustracji z pierwszego wydania książki suweren jest przedstawiony jako olbrzym złożony z tysięcy małych ludzkich postaci.
Władza suwerena: absolutyzm i jego granice
Suweren w teorii Hobbesa posiada niemal nieograniczoną władzę. Jest jedynym prawodawcą, sędzią i wykonawcą prawa. Może wypowiedzieć wojnę i zawrzeć pokój, nakładać podatki i karać. Obywatele nie mają prawa sprzeciwić się suwerenowi, dopóki ten spełnia swój podstawowy obowiązek: zapewnienia bezpieczeństwa.
Hobbes dopuszczał jednak pewien wyjątek: człowiek ma naturalne prawo do obrony własnego życia. Jeśli suweren wydaje rozkaz śmierci danemu obywatelowi lub nakazuje działanie sprzeczne z instynktem samozachowawczym, obywatel ma prawo oprzeć się. To jedyne ograniczenie absolutnej władzy w systemie Hobbesa wynikające z nienaruszalnego prawa natury.
Suwerenem u Hobbesa może być zarówno jedna osoba (monarchia absolutna), jak i zgromadzenie ludzi (arystokracja lub demokracja). Hobbes preferował monarchię, uważając ją za bardziej stabilną, lecz jego teoria nie była nieodłącznie monarchistyczna.
Lewiatan a religia i Kościół
Znaczna część Lewiatana poświęcona jest stosunkowi władzy świeckiej do kościelnej. Hobbes jednoznacznie podporządkowuje Kościół państwu: suweren ma ostateczne słowo także w sprawach religijnych. Nie ma miejsca na dwa równoległe autorytety, gdyż musiałoby to prowadzić do konfliktu i rozbicia jedności państwa.
Hobbes przeprowadza drobiazgową analizę Biblii, starając się wykazać, że Pismo nie nakazuje poddaństwa wobec kościelnych hierarchów, lecz wobec świeckich władców. Jego podejście do religii było w swoich czasach odważne i kontrowersyjne, a sam Lewiatan był oskarżany o ateizm i bezbożność, choć Hobbes formalnie deklarował wiarę chrześcijańską.
Znaczenie i recepcja Lewiatana w historii myśli
Lewiatan był dziełem kontrowersyjnym od momentu publikacji. Rojaliści byli niezadowoleni, bo Hobbes de facto uzasadniał posłuszeństwo wobec każdej skutecznie sprawowanej władzy (co interpretowali jako usprawiedliwienie dla Cromwella). Puryanie i duchowni atakowali go za materializm i podważanie autorytetu Kościoła. Filozofowie liberalni, jak John Locke, polemizowali z jego pesymistyczną wizją natury ludzkiej.
Mimo to, a może właśnie dlatego, Lewiatan stał się fundamentem nowożytnej filozofii politycznej. Koncepcje stanu natury i umowy społecznej, rozwinięte i przekształcone przez Locke'a i Rousseau, leżą u podstaw filozofii oświeceniowej i nowoczesnych demokracji liberalnych. Sam Hobbes, choć głosił absolutyzm, był prekursorem myśli, która doprowadziła do jego zniesienia.
- Hobbes jako pionier teorii umowy społecznej (przed Lockiem i Rousseau)
- Wpływ na filozofię prawa i koncepcję suwerenności
- Mechanistyczna antropologia jako podstawa nowożytnej nauki społecznej
- Koncepcja stanu natury jako narzędzie analizy politycznej
- Rozdzielenie etyki od religii w rozważaniach o władzy
Hobbes a jego wielcy nastepcy: Locke i Rousseau
Teoria Hobbesa stała się punktem wyjścia dla całej tradycji umowy społecznej w filozofii nowożytnej, choć jego bezpośredni następcy dochodzili do wniosków zasadniczo odmiennych. John Locke (1632-1704), angielski filozof i lekarz, przyjął ten sam schemat: stan natury, umowa społeczna, państwo. Jednak jego wizja była znacznie bardziej optymistyczna.
Dla Locke'a stan natury nie był stanem wojny, lecz stanem względnej harmonii, rządzonej przez prawo natury, czyli rozum. Ludzie zawierają umowę społeczną nie ze strachu, lecz by chronić swoje przyrodzone prawa do życia, wolności i własności. Co kluczowe, u Locke'a suweren jest stroną umowy i może zostać obalony, jeśli łamie jej warunki. Ta koncepcja, opublikowana w Dwóch traktatach o rządzie (1689), stała sie fundamentem liberalizmu i miała bezposredni wpływ na twórców konstytucji Stanów Zjednoczonych.
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) posunął się jeszcze dalej: jego człowiek w stanie natury był szlachetnym dzikusem, niepodporządkowanym, wolnym i dobrym. Dopiero cywilizacja i nierówności społeczne zepsuły tego naturalnie dobrego człowieka. Umowa społeczna w rozumieniu Rousseau miała nie chronić prywatnej własności, lecz stworzyć nową formę wspólnoty opartą na woli powszechnej. Jego idee wywarły ogromny wpływ na rewolucję francuską.
Lewiatan w kontekście angielskiej wojny domowej
Lewiatan powstawał i był publikowany w wyjątkowo burzliwym okresie historii Anglii. Lata 1640-1651 to czas angielskiej wojny domowej między rojalistami popierającymi króla Karola I a parlamentarzystami pod wodzą Olivera Cromwella. Wojnę zakończyło ujęcie, sądzenie i egzekucja króla w 1649 roku, po której Anglia stała się na krótko republiką, a potem dyktaturą Cromwella jako Lorda Protektora.
Hobbes przez większość tego okresu przebywał na emigracji w Paryżu, gdzie utrzymywał się z nauczania i pisania. Lewiatan opublikował w roku 1651, gdy ostatnie siły rojalistyczne zostały rozgromione. Treść dzieła była w tym kontekście politycznie niejednoznaczna: Hobbes uzasadniał konieczność silnej, centralnej władzy, ale jego kryteria legitymizacji opierały się na skuteczności rządzenia, nie na boskim prawie królów. Innymi słowy, Cromwell jako faktyczny władca sprawujący władzę mógł byc uznany za suwerena w hobbesowskim sensie.
Ta niejednoznaczność sprawiła, że rojaliści potraktowali Lewiatana jako zdradę. Hobbes powrócił wkrótce do Anglii i szukał ochrony u Cromwella. Po Restauracji Stuartów w 1660 roku znalazł się w kłopotliwej sytuacji: Karol II, jego dawny uczeń, otoczył go ochroną osobistą, ale Parlament próbował wszcząć przeciwko Hobbesowi postępowanie za herezję i ateizm. Stary filozof przeżył, lecz musiał ostrożnie dobierać słowa w ostatnich dekadach życia.
Dziedzictwo i aktualnosc Lewiatana
Mimo że od publikacji Lewiatana minęło ponad 370 lat, dzieło to zachowuje zdumiewającą aktualność. Pytania, które Hobbes stawiał, są wciąż żywe w debacie politycznej, prawniczej i filozoficznej: skąd pochodzi legitymizacja władzy, czy i kiedy obywatel ma prawo do oporu, jak pogodzić bezpieczeństwo z wolnością, jaka jest właściwa granica między władzą państwową a prawami jednostki.
XX-wieczna filozofia polityczna wielokrotnie powracała do Hobbesa. Jego pesymizm wobec natury ludzkiej znalazł echo w analizach totalitaryzmu (Hannah Arendt) i w teorii stosunków miedzynarodowych (realizm Hansa Morgenthaua, który opisywał relacje miedzy panstwami jako stan natury w hobbesowskim sensie). Teoria gier i ekonomia behawioralna XX i XXI wieku dostarczają empirycznego wsparcia dla hobbesowskiej intuicji o egoizmie jako dominującym motorze ludzkich zachowan w warunkach braku regulacji.
W polskiej tradycji filozoficznej Lewiatan był intensywnie dyskutowany zwłaszcza w kontekście transformacji ustrojowej po 1989 roku, gdy filozofowie i prawnicy ponownie stawiali pytania o podstawy umowy społecznej lezące u fundamentów nowego panstwa demokratycznego. Dzieło Hobbesa, choć spieranie się z nim jest nieuniknione, pozostaje obowiazkową lekturą dla każdego, kto chce rozumiec podstawy wspolczesnej filozofii politycznej i teorii panstwa.
Często zadawane pytania
Który angielski filozof jest autorem Lewiatana?
Autorem Lewiatana jest Thomas Hobbes, angielski filozof, urodzony w 1588 roku, zm. w 1679 roku. Traktat filozoficzny pod tym tytułem ukazał się w 1651 roku w Londynie i jest uważany za jedno z najważniejszych dzieł zachodniej filozofii politycznej.
Co symbolizuje tytuł Lewiatana Hobbesa?
Tytuł nawiązuje do biblijnego potwora morskiego Lewiatana z Księgi Hioba, symbolizującego ogromną, niezwyciężoną siłę. Hobbes użył tej metafory, by opisać sztuczne, mechaniczne ciało państwa, złożone z ciał i woli poszczególnych obywateli, rządzone przez suwerena. Lewiatan to wielki sztuczny człowiek, niepokonany na swojej ziemi.
Czym jest stan natury w filozofii Hobbesa?
Stan natury to hipotetyczny stan egzystencji ludzkiej przed powstaniem państwa i prawa. Hobbes opisywał go jako stan permanentnej wojny wszystkich przeciwko wszystkim (bellum omnium contra omnes), w którym życie jest samotne, biedne, brutalne i krótkie. Nie ma w nim sprawiedliwości ani niesprawiedliwości, bo nie ma prawa, które by je definiowało.
Na czym polega hobbesowska umowa społeczna?
Hobbes zakładał, że ludzie, chcąc wyjść ze stanu natury, zawierają między sobą umowę, w której zrzekają się swojej naturalnej wolności na rzecz suwerena. Suweren nie jest stroną tej umowy, lecz jej beneficjentem. W zamian za oddanie wolności obywatele otrzymują bezpieczeństwo i pokój, które umożliwiają cywilizowane życie.
Dlaczego Lewiatan Hobbesa był kontrowersyjny w XVII wieku?
Lewiatan był atakowany zarówno przez rojalistów, jak i przez duchownych. Rojaliści zarzucali Hobbesowi, że uzasadnia posłuszeństwo każdemu faktycznemu władcy (co przynosilo korzysc Cromwellowi). Duchowni oskarżali go o materializm, ateizm i podważanie autorytetu Kościoła przez podporządkowanie religii władzy państwowej.
Jaki jest wpływ filozofii Hobbesa na współczesną myśl polityczną?
Hobbes jest uważany za pioniera nowożytnej filozofii politycznej i teorii suwerenności. Jego koncepcja stanu natury i umowy społecznej, mimo odmiennych wniosków, zainspirowała Johna Locke'a i Jeana-Jacquesa Rousseau, których idee leżą u podstaw nowoczesnych demokracji liberalnych. Jego realistyczna analiza władzy wpłynęła też na XX-wieczny realizm polityczny w stosunkach międzynarodowych.