Nagroda Nobla: historia, znaczenie i laureaci

Nagroda Nobla to jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień na świecie, przyznawane corocznie od 1901 roku za wyjątkowe osiągnięcia w dziedzinach nauki, literatury i działań na rzecz pokoju. Jej historia sięga testamentu Alfreda Nobla z 1895 roku, a symboliczne znaczenie nagrody wykracza daleko poza kwestię pieniężną, ustanawiając laureatów w gronie najwybitniejszych postaci swojej epoki.

Żadne inne wyróżnienie na świecie nie cieszy się porównywalną rangą i rozpoznawalnością. Ogłoszenie laureatów co roku w październiku jest globalnym wydarzeniem medialnym, a samo wręczenie nagród w grudniu w Sztokholmie i Oslo to ceremonie o niemal królewskiej oprawie.

Alfred Nobel i historia powstania nagrody

Alfred Bernhard Nobel urodził się 21 października 1833 roku w Sztokholmie. Był szwedzkim inżynierem, chemistą i przemysłowcem, który zdobył ogromny majątek dzięki wynalazkom, przede wszystkim dynamitowi (1867) i detonatorowi. Jego wynalazki zrewolucjonizowały przemysł wydobywczy i budowlany, ale jednocześnie znalazły zastosowanie militarne, co miało napędzać jego wyrzuty sumienia.

Nobel przez całe życie podróżował po Europie i prowadził laboratoria w kilkunastu krajach. Był człowiekiem wykształconym, znającym pięć języków, i żywo interesował się literaturą oraz filozofią. Nigdy nie założył rodziny. Jego wielkim pragnieniem było pozostawienie po sobie czegoś konstruktywnego dla ludzkości.

Testament z 1895 roku

27 listopada 1895 roku Alfred Nobel podpisał swój ostatni testament w Szwedzko-Norweskim Klubie w Paryżu. Dokument ten okazał się rewolucyjny. Nobel postanowił przeznaczyć niemal cały swój majątek na fundusz, z którego odsetek miały być corocznie przyznawane nagrody za wybitne osiągnięcia w pięciu dziedzinach. Testament wywołał konsternację wśród rodziny i prawników, gdyż był krótki i nie w pełni precyzyjny, co prowadziło do sporów sądowych przez kilka lat.

Nobel zmarł 10 grudnia 1896 roku w San Remo we Włoszech. Jego majątek oszacowany na 31 milionów koron szwedzkich (równowartość dziesiątek milionów dolarów w dzisiejszych cenach) stał się podstawą Fundacji Nobla, oficjalnie powołanej 29 czerwca 1900 roku.

Dziedziny Nagrody Nobla

Alfred Nobel w testamencie wskazał pięć kategorii wyróżnień:

• Fizyka za odkrycia lub wynalazki w tej dziedzinie
• Chemia za odkrycia lub udoskonalenia chemiczne
• Fizjologia lub medycyna za osiągnięcia w naukach biologicznych i medycznych
• Literatura za twórczość literacką wybitnej wartości
• Pokój za działalność na rzecz braterstwa narodów i rozbrojenia

W 1968 roku Riksbank (Szwedzki Bank Centralny) ufundował dodatkowe wyróżnienie, oficjalnie nazwane Nagrodą Nauk Ekonomicznych im. Alfreda Nobla, choć potocznie nazywaną Nagrodą Nobla z ekonomii. Jest ona przyznawana od 1969 roku.

Kto przyznaje nagrody

Za wybór laureatów odpowiadają różne instytucje:

• Królewska Szwedzka Akademia Nauk przyznaje nagrody z fizyki, chemii i ekonomii
• Komitet Noblowski Karolinska Institutet przyznaje nagrodę z medycyny
• Szwedzka Akademia przyznaje nagrodę z literatury
• Norweski Komitet Noblowski (wybrany przez Storting) przyznaje Pokojową Nagrodę Nobla

Procedura nominacji i wyboru laureatów

Proces wyłaniania laureatów trwa niemal cały rok. W wrześniu każdego roku instytucje przyznające nagrody rozsyłają zaproszenia do nominowania kandydatów. Uprawnieni do nominowania są m.in. poprzedni laureaci, profesorowie uczelni wyższych z różnych krajów oraz członkowie odpowiednich akademii naukowych.

Nominacje należy zgłosić do 31 stycznia. Komitety noblowskie oceniają kandydatów przez kilka miesięcy, zlecają opinie ekspertów i debatują nad wyborem. Ostateczne decyzje zapadają we wrześniu i październiku, a ogłoszenia laureatów następują co roku w pierwszym lub drugim tygodniu października.

Tajemnica nominacji

Listy nominowanych są utajnione przez 50 lat. Dopiero po upływie tego czasu archiwa są udostępniane badaczom. Dzięki temu możliwe jest poznanie, kto nominował poszczególnych laureatów i jakie byli rozważani kandydaci w danym roku, ale wyłącznie z perspektywy historycznej.

Ceremonia wręczenia nagród

Nagrody wręczane są corocznie 10 grudnia, w rocznicę śmierci Alfreda Nobla. Jest to jedno z najbardziej eleganckich wydarzeń na świecie, do którego laureaci i ich rodziny zakładają strój galowy.

W Sztokholmie uroczystość odbywa się w Konserthuset (Sali Koncertowej), gdzie nagrody z fizyki, chemii, medycyny, literatury i ekonomii wręcza laureafom król Szwecji. Po ceremonii odbywa się wielki bankiet w Stadshuset (Ratuszu Sztokholmskim), w którym uczestniczy blisko 1300 gości.

Pokojowa Nagroda Nobla jest wręczana tego samego dnia w Oslo przez Norweski Komitet Noblowski, na uroczystości w Ratuszu Miejskim. Tradycja ta wywodzi się z faktu, że w czasie, gdy Nobel pisał testament, Norwegia i Szwecja tworzyły unię personalną, a kwestie pokoju były szczególnie związane z parlamentem norweskim.

Co otrzymuje laureat

Każdy laureat Nagrody Nobla otrzymuje trzy elementy wyróżnienia:

• Złoty medal z wizerunkiem Alfreda Nobla na awersie i symbolicznym rewersem charakterystycznym dla danej dziedziny
• Dyplom honorowy, będący dziełem sztuki zaprojektowanym przez artystów z krajów skandynawskich
• Czek pieniężny na kwotę ustalaną przez Fundację Nobla, wynoszącą w ostatnich latach 10 milionów koron szwedzkich (ok. 900 tysięcy euro)

Nagrodę można podzielić między najwyżej trzy osoby. Instytucje i organizacje mogą otrzymać Pokojową Nagrodę Nobla, ale nie nagrody naukowe.

Polscy laureaci Nagrody Nobla

Polska może pochwalić się kilkorgiem wybitnych laureatów tej prestiżowej nagrody. Do najważniejszych należą:

• Maria Skłodowska-Curie (1867-1934) dwukrotna laureatka: z fizyki w 1903 roku (wspólnie z mężem Pierrem Curie i Henri Becquerelem) oraz z chemii w 1911 roku. Jest jedyną osobą, która zdobyła Nagrodę Nobla w dwóch różnych naukach ścisłych.
• Henryk Sienkiewicz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1905 roku za powieści historyczne, w tym cykl trylogii historycznej.
• Władysław Reymont, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1924 roku za powieść "Chłopi".
• Czesław Miłosz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1980 roku.
• Wisława Szymborska, laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1996 roku.
• Lech Wałęsa, laureat Pokojowej Nagrody Nobla w 1983 roku za działalność na rzecz wolności i praw pracowniczych.

Znaczenie i kontrowersje

Nagroda Nobla odgrywa ogromną rolę w kształtowaniu obrazu nauki i kultury na świecie. Decyzje komitetów noblowskich wpływają na to, jakie odkrycia i jakich autorów czyta cały świat. Często nagroda przychodzi z kilkudziesięcioletnim opóźnieniem wobec przełomowego odkrycia, co wynika z zasady potwierdzania trwałości dorobku.

Nie brak też kontrowersji. Komitet ds. literatury był wielokrotnie oskarżany o eurocentryzm. Pokojowa Nagroda Nobla budziła spory, gdy przyznawano ją politykom, którzy później prowadzili kontrowersyjne działania. Naukowe komitety noblowskie są z kolei krytykowane za ograniczenie liczby laureatów do trzech osób, co wyklucza uhonorowanie dużych zespołów badawczych typowych dla współczesnej nauki.

Słynne pominięcia i odmowy

Wśród pisarzy, którzy nigdy nie otrzymali Nagrody Nobla, wymienia się m.in. Lwa Tołstoja, Jamesa Joyce'a, Virginię Woolf i Jorgego Luisa Borgesa. W Polsce za niesprawiedliwe pominięcia uważa się m.in. Bolesława Prusa i Stefana Żeromskiego. Decyzja o nieprzyznaniu nagrody tym wybitnym twórcom budzi dyskusje literaturoznawców do dziś.

W naukach ścisłych szczególnie głośna jest sprawa Jocelyn Bell Burnell, która jako pierwsza zaobserwowała pulsary w 1967 roku. Nagroda Nobla z fizyki w 1974 roku trafiła jednak do jej promotora Antony'ego Hewisha, pomijając samą odkrywczynię. To pominięcie stało się symbolem szerszej dyskusji o marginalizacji kobiet w nauce.

Mahatma Gandhi, uznawany za jeden z wielkich symboli pokojowego oporu, nigdy nie otrzymał Pokojowej Nagrody Nobla, mimo że był nominowany kilkakrotnie. Norweski Komitet Noblowski przyznał to oficjalnie w 2006 roku, stwierdzając, że jest to "największy błąd" w historii nagrody.

Nagroda a wpływ na karierę naukową

Bycie laureatem Nagrody Nobla ma wymierny wpływ na karierę naukową i popularność badacza. Laureat zyskuje natychmiastowy rozgłos, zwiększone finansowanie badań i dostęp do największych forów naukowych. Jego publikacje są cytowane częściej, a uczelnia, z którą jest związany, zyskuje prestiż.

Jednocześnie badacze zwracają uwagę na pewien paradoks: po otrzymaniu Nagrody Nobla wielu naukowców poświęca coraz więcej czasu na działalność publiczną, wykłady i spotkania, kosztem dalszych badań. Nagroda może więc paradoksalnie ograniczyć aktywność badawczą laureata w późniejszym etapie kariery.

Nagroda Nobla w liczbach

Statystyki Nagrody Nobla są imponujące i pozwalają spojrzeć na historię wyróżnienia przez pryzmat liczb:

• Od 1901 roku do 2024 roku przyznano ponad 620 Nagród Nobla dla ponad 1000 indywidualnych laureatów i kilkudziesięciu organizacji
• Spośród wszystkich nagrodzonych osób kobiety stanowiły nieco ponad 6 procent, choć udział ten stale rośnie
• Najmłodszym laureatem była Malala Yousafzai, która Pokojową Nagrodę Nobla otrzymała w 2014 roku w wieku 17 lat
• Najstarszym laureatem był John B. Goodenough, który nagrodę z chemii otrzymał w 2019 roku w wieku 97 lat
• Czworo laureatów otrzymało nagrodę dwukrotnie: Maria Skłodowska-Curie, Linus Pauling, John Bardeen i Frederick Sanger
• Stany Zjednoczone mają zdecydowanie najwięcej laureatów ze wszystkich krajów, przed Wielką Brytanią i Niemcami

Nagroda Nobla a przełomowe odkrycia XX i XXI wieku

Nagroda Nobla towarzyszy historii nauki od ponad 120 lat i odzwierciedla ewolucję priorytetów badawczych. W pierwszej połowie XX wieku dominowały nagrody z fizyki klasycznej i chemii organicznej. Odkrycie struktury DNA przez Watsona i Cricka zostało uhonorowane Nagrodą Nobla z fizjologii w 1962 roku, a nagroda z chemii z 2020 roku trafiła do odkrywców narzędzi do edycji genów CRISPR.

W dziedzinie ekonomii Nagroda Nobla trafiała zarówno do twórców modeli makroekonomicznych, jak i do badaczy zachowań ludzkich w ekonomii behawioralnej. Richard Thaler otrzymał ją w 2017 roku za wkład w ekonomię behawioralną, a Daniel Kahneman, psycholog a nie ekonomista, w 2002 roku za integrację psychologicznych odkryć z ekonomiczną teorią decyzji.

Literacka Nagroda Nobla wielokrotnie wywoływała dyskusje o tym, czym jest "literatura o idealizmie", jak wymagał tego testament Nobla. Przyznanie nagrody Bobowi Dylanowi w 2016 roku jako pierwszemu muzykowi otworzyło debatę o granicach literatury i możliwościach rozszerzenia kategorii twórczości kwalifikującej się do wyróżnienia.

Fundacja Nobla i zarządzanie dziedzictwem

Fundacja Nobla z siedzibą w Sztokholmie zarządza majątkiem przeznaczonym na nagrody. Przez ponad sto lat inwestowania środków majątek fundacji znacząco wzrósł, co pozwoliło nie tylko utrzymać, ale też zwiększyć wartość pieniężną nagrody. Fundacja prowadzi też działalność edukacyjną i popularyzatorską, publikując rozbudowane materiały na temat odkryć nagradzanych laureatów.

Coroczne symspozia noblowskie gromadzą laureatów z różnych dziedzin i służą wymianie myśli naukowej. Laureaci są zapraszani do wykładów na największych uczelniach świata, a ich prace popularnonaukowe docierają do milionów czytelników dzięki renomie, jaką nadaje im nagroda. W ten sposób Nagroda Nobla spełnia swoją misję popularyzacji wiedzy i postępu, o której marzył Alfred Nobel, pisząc swój historyczny testament.

Często zadawane pytania

Kiedy po raz pierwszy przyznano Nagrodę Nobla?

Pierwsze Nagrody Nobla wręczono 10 grudnia 1901 roku, w piątą rocznicę śmierci Alfreda Nobla. Pierwszymi laureatami byli m.in. Wilhelm Röntgen (fizyka), Jacobus van't Hoff (chemia) i Emil von Behring (medycyna).

Ile osób może otrzymać jedną Nagrodę Nobla?

Zgodnie z zasadami Fundacji Nobla, jedną nagrodę może podzielić co najwyżej trzech laureatów. Reguła ta nie dotyczy Pokojowej Nagrody Nobla, którą mogą otrzymać organizacje. W przypadku śmierci kandydata przed ogłoszeniem wyników nagroda nie jest przyznawana pośmiertnie, z jednym historycznym wyjątkiem.

Dlaczego Pokojowa Nagroda Nobla jest wręczana w Oslo, a nie Sztokholmie?

Alfred Nobel w testamencie wskazał, że nagrodę za pokój ma przyznawać komitet wybrany przez norweski Storting (parlament). W 1895 roku Norwegia i Szwecja tworzyły unię i Nobel być może chciał w ten sposób podkreślić równorzędność obu krajów lub zaangażowanie Norwegów w idee pokoju.

Czy Nagrody Nobla można nie przyjąć?

Zdarzało się to kilkakrotnie. Jean-Paul Sartre dobrowolnie odmówił przyjęcia nagrody w 1964 roku z powodów ideologicznych. Boris Pasternak w 1958 roku był zmuszony przez władze sowieckie do odmowy. Władze hitlerowskie zakazały trzem Niemcom przyjęcia nagród w latach 30. XX wieku.

Co oznacza skrót "Nobla" w potocznym języku?

W języku polskim i wielu innych językach mówi się potocznie "dostał Nobla" zamiast pełnej nazwy. Wynika to z wyjątkowej rozpoznawalności wyróżnienia, dla którego nie istnieje żaden równoważny synonim. Nagroda stała się symbolem najwyższej rangi osiągnięcia w danej dziedzinie.

Ile wynosi nagroda pieniężna Nobla?

Wysokość nagrody zmienia się w czasie i jest waloryzowana. W 2023 roku wynosiła 11 milionów koron szwedzkich (ok. 1 milion dolarów). W przypadku podziału nagrody między kilku laureatów kwota jest dzielona w proporcjach ustalonych przez komitet noblowski.