Pakt Ribbentrop-Mołotow – historia, treść i znaczenie

Pakt Ribbentrop-Mołotow to jeden z najbardziej kontrowersyjnych i brzemiennych w skutki układów dyplomatycznych XX wieku, zawarty 23 sierpnia 1939 roku w Moskwie pomiędzy nazistowskimi Niemcami a Związkiem Sowieckim. Podpisany przez ministrów spraw zagranicznych obu mocarstw, Joachima von Ribbentropa ze strony III Rzeszy i Wiaczesława Mołotowa ze strony ZSRS, pakt oficjalnie stanowił umowę o nieagresji. Ukryta przed światem część dokumentu, tajny protokół dodatkowy, dokonywała podziału Europy Środkowej i Wschodniej na dwie strefy wpływów, przypieczętowując los Polski, państw bałtyckich i Finlandii.

Układ ten zaskoczył cały świat dyplomatyczny, gdyż ideologiczne przepaście dzielące hitlerowski faszyzm od stalinowskiego komunizmu wydawały się nie do pokonania. Przez lata propaganda obu mocarstw głosiła, że są one śmiertelnymi wrogami. Podpisanie paktu otworzyło Niemcom drogę do ataku na Polskę bez obawy uderzenia ze Wschodu, co w praktyce oznaczało zielone światło dla wybuchu II wojny światowej. Układ ten do dziś jest symbolem cynizmu politycznego i zdrady słabszych państw przez wielkie mocarstwa.

Kontekst historyczny i przyczyny zawarcia paktu

Aby zrozumieć pakt Ribbentrop-Mołotow, należy cofnąć się do sytuacji politycznej Europy w latach trzydziestych XX wieku. Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy w 1933 roku Niemcy konsekwentnie łamały postanowienia traktatu wersalskiego: remilitaryzowały Nadrenię w 1936 roku, anektowały Austrię (Anschluss) w marcu 1938 roku i zajęły Czechosłowację w kilku etapach w 1938 i 1939 roku. Zachodnie mocarstwa, Wielka Brytania i Francja, prowadziły wobec Niemiec politykę ustępstw zwaną appeasementem, której apogeum było podpisanie haniebnego układu monachijskiego we wrześniu 1938 roku, oddającego Hitlerowi czechosłowackie Sudety.

Józef Stalin obserwował ekspansję Hitlera z rosnącym niepokojem, a jednocześnie z niezadowoleniem śledził trójstronne rozmowy radziecko-anglo-francuskie latem 1939 roku. Negocjacje w Moskwie utknęły w martwym punkcie między innymi dlatego, że Polska i Rumunia odmawiały zgody na przemarsz wojsk sowieckich przez swoje terytorium w przypadku wojny z Niemcami. Stalin oceniał postawę Zachodu jako nieszczerą i uznał, że Francja i Wielka Brytania nie są zdolne zapewnić ZSRS realnych gwarancji bezpieczeństwa, a być może nawet liczą na to, że Niemcy zaatakują Związek Sowiecki, nie napotkawszy oporu na zachodzie Europy.

Z kolei Hitler, planując napaść na Polskę, potrzebował przede wszystkim gwarancji, że Moskwa nie uderzy na Niemcy od wschodu. Perspektywa walki na dwa fronty była strategicznym koszmarem, którego chciał za wszelką cenę uniknąć. Dlatego z inicjatywy Berlina zaczęto sondować Moskwę w sprawie możliwości porozumienia. Gotowość Stalina do rozmów okazała się zaskakująco duża, a tempo wydarzeń przeraziło zachodnich dyplomatów.

Przebieg negocjacji i podpisanie paktu

Właściwe negocjacje przed podpisaniem paktu trwały zaledwie kilka dni. Po sygnałach zainteresowania ze strony sowieckiej, wysłanych przez ambasadora Friedricha-Wernera von der Schulenburga, Hitler zdecydował się na szybkie działanie. 22 sierpnia 1939 roku, dzień po tym, jak rozmowy z Francją i Wielką Brytanią praktycznie dobiegły końca, Moskwa ogłosiła, że Ribbentrop przybędzie do stolicy sowieckiej następnego dnia.

23 sierpnia 1939 roku dwa samoloty Focke-Wulf Condor przywiozły Ribbentropa wraz z delegacją liczącą około dwudziestu dyplomatów i fotografów na moskiewskie lotnisko. Po wylądowaniu Ribbentrop w towarzystwie ambasadora von der Schulenburga i tłumacza Gustava Hilgera przejechał limuzyną NKWD na Plac Czerwony. Rozmowy z udziałem Stalina, Mołotowa i Ribbentropa rozpoczęły się o godzinie 15:00 i trwały do późnych godzin nocnych.

Hitler zaproponował, aby pakt obowiązywał przez sto lat. Stalin odparł, że wystarczy dziesięć. Po kilkugodzinnych rozmowach, w atmosferze niezwykłej serdeczności, Stalin i Ribbentrop wznieśli toasty. Pakt o nieagresji podpisano około północy 23 sierpnia, a towarzyszył mu tajny protokół dodatkowy, który podzielił Europę Wschodnią między oba mocarstwa. Podpisanie odbywało się w obecności Stalina.

Treść paktu i tajny protokół dodatkowy

Oficjalna, jawna część paktu zawierała standardowe zobowiązania do nieagresji wzajemnej oraz deklarację wzajemnej neutralności w przypadku konfliktu jednej ze stron z krajami trzecimi. Dokument miał obowiązywać przez dziesięć lat z możliwością przedłużenia. Prawdziwy sens układu krył się jednak w tajnym protokole dodatkowym, który przez dziesięciolecia Moskwa oficjalnie negowała, mimo że jego treść była znana opinii publicznej za sprawą dokumentów przechwyconych przez aliantów po II wojnie światowej.

Tajny protokół dzielił Europę Środkową i Wschodnią na niemiecką i sowiecką strefę wpływów:

• Finlandia, Estonia i Łotwa trafiały do sowieckiej strefy wpływów
• Litwa początkowo przypisana była do strefy niemieckiej, choć późniejszy protokół z 28 września 1939 roku przeniósł ją do strefy sowieckiej w zamian za rozszerzenie obszarów przyznanych Niemcom na ziemiach polskich
• Polska miała zostać podzielona wzdłuż linii rzek Narwi, Wisły i Sanu, przy czym zachodnia i centralna część kraju przypadać miała Niemcom, a wschodnia Sowietom
• Wschodnia Rumunia (Besarabia) przeznaczona była do sowieckiej strefy wpływów, natomiast Berlin deklarował brak zainteresowania tym obszarem

Istnienie tajnego protokołu ZSRS oficjalnie przyznał dopiero w 1989 roku, gdy komisja powołana przez Michaiła Gorbaczowa po szczegółowym zbadaniu sprawy ogłosiła, że protokoły faktycznie istniały i że stanowiły naruszenie prawa międzynarodowego oraz suwerenności państw objętych ich postanowieniami.

Reakcja Polski i świata

Wiadomość o zawarciu paktu wywołała szok w polskich kręgach rządowych i dyplomatycznych. Polska od lat prowadziła politykę równowagi między Berlinem a Moskwą, podpisując w 1932 roku pakt o nieagresji z ZSRS i w 1934 roku deklarację o niestosowaniu przemocy z Niemcami. Sojusz obu sąsiadów tworzył jednak egzystencjalne zagrożenie, przed którym Polska nie mogła się obronić samodzielnie. Rząd brytyjski, próbując ratować sytuację, zawarł 25 sierpnia 1939 roku układ sojuszniczy z Polską, lecz nie zmienił to biegu wydarzeń.

Na arenie międzynarodowej pakt wywołał konsternację wśród zachodnich partii komunistycznych, które przez lata propagowały antyfaszystowski kurs Kominternu jako jedyną siłę zdolną powstrzymać nazizm. Nagły zwrot Moskwy wymagał skomplikowanych tłumaczeń ideologicznych, a wielu komunistów zachodnich odeszło z szeregów swoich partii w proteście. Prasa europejska i amerykańska pisała o "szoku Moskwy" i niespodziewanym zwrocie w europejskiej polityce.

Konsekwencje dla Polski i Europy Wschodniej

1 września 1939 roku Niemcy zaatakowały Polskę od zachodu, północy i południa. 17 września, zgodnie z tajnym protokołem, Armia Czerwona wkroczyła na wschodnie ziemie Polski pod pretekstem ochrony mniejszości białoruskiej i ukraińskiej. W wyniku tego podwójnego uderzenia Polska padła ofiarą czwartego rozbioru w swoich dziejach. Rząd polski i naczelne dowództwo przekroczyły granicę rumuńską, kontynuując walkę na emigracji we Francji, a następnie w Wielkiej Brytanii.

Następstwa paktu dla całego regionu były katastrofalne i długotrwałe:

• W czerwcu i lipcu 1940 roku ZSRS zaanektował Litwę, Łotwę i Estonię, formalnie wcielając je jako republiki sowieckie. Aneksja ta nie została uznana przez większość państw zachodnich przez cały okres zimnej wojny
• Finlandia, zaatakowana przez ZSRS w listopadzie 1939 roku podczas tzw. zimowej wojny, zdołała obronić swoją niepodległość, lecz utraciła znaczne terytoria, w tym Przesmyk Karelski
• Na ziemiach polskich zajętych przez ZSRS przeprowadzono masowe deportacje Polaków w głąb Związku Sowieckiego. W kilku falach deportacyjnych wywieziono setki tysięcy obywateli polskich
• W 1940 roku na rozkaz Stalina zamordowano co najmniej 22 tysiące polskich oficerów, policjantów i przedstawicieli inteligencji. Zbrodnia ta, znana jako zbrodnia katyńska, przez dziesięciolecia była przez ZSRS skrywana i przypisywana Niemcom
• Rumunia zmuszona była oddać Besarabię i północną Bukowinę w czerwcu 1940 roku pod groźbą sowieckiej inwazji

Drugi pakt Ribbentrop-Mołotow z 28 września 1939 roku

Po upadku Polski obaj agresorzy zawarli 28 września 1939 roku kolejne porozumienie, oficjalnie nazwane Traktatem o granicach i przyjaźni III Rzesza-ZSRR. Dokument precyzyjnie wyznaczał linię graniczną między strefami okupacyjnymi na terytorium Polski, biegnącą wzdłuż rzek Pisy, Narwi, Bugu i Sanu. Do traktatu dołączono kolejne tajne protokoły modyfikujące sierpniowy podział stref wpływów: Litwa przeszła do strefy sowieckiej w zamian za przyznanie Niemcom województwa lubelskiego i wschodniej części województwa warszawskiego.

Oba mocarstwa wzajemnie zobowiązały się do tłumienia polskiego ruchu oporu i nietolerowania jakiejkolwiek agitacji politycznej skierowanej przeciwko drugiej stronie. Drugi pakt wzmocnił sojusz obu totalitaryzmów i zapewnił Niemcom stabilność na wschodzie na kolejne dwa lata, umożliwiając prowadzenie działań wojennych na zachodzie Europy, w tym podbój Francji w 1940 roku. Dopiero atak Niemiec na ZSRS 22 czerwca 1941 roku (operacja Barbarossa) definitywnie zakończył tę współpracę.

Pakt a pamięć historyczna w Polsce i krajach bałtyckich

W Polsce, na Litwie, Łotwie i w Estonii pakt Ribbentrop-Mołotow zajmuje wyjątkowe miejsce w pamięci zbiorowej jako symbol zdrady ze strony dwóch sąsiednich mocarstw. Datę jego podpisania, 23 sierpnia, ustanowiono w Europie Środkowej i Wschodniej Dniem Czarnej Wstążki, upamiętniającym ofiary obydwu totalitaryzmów XX wieku. Jest to oficjalne święto w Unii Europejskiej ustanowione rezolucją Parlamentu Europejskiego.

W 1989 roku, w pięćdziesiątą rocznicę podpisania paktu, mieszkańcy trzech republik bałtyckich uformowali żywy łańcuch ludzki zwany Bałtycką Drogą lub Łańcuchem Bałtyckim. Uczestniczyło w nim ponad dwa miliony osób, a łańcuch ten liczył ponad 650 kilometrów i przechodził przez Wilno, Rygę i Tallin. Była to jedna z najbardziej niezwykłych demonstracji pokojowego oporu w historii, stanowiąca wyraz woli odzyskania niepodległości przez wszystkie trzy narody bałtyckie. Rok później, w 1990 i 1991 roku, Litwa, Łotwa i Estonia rzeczywiście ogłosiły niepodległość.

W 1989 roku komisja powołana przez Michaiła Gorbaczowa oficjalnie potwierdziła istnienie tajnych protokołów i uznała je za sprzeczne z prawem i normami leninowskiej polityki zagranicznej ZSRS. Kongres Deputowanych Ludowych potępił pakt jako bezprawny, co otworzyło drogę do uznania niepodległości państw bałtyckich w 1991 roku.

Pakt w historiografii i oceny historyków

Historycy zgodnie oceniają pakt Ribbentrop-Mołotow jako jeden z kluczowych czynników umożliwiających wybuch II wojny światowej w jej konkretnym kształcie. Bez gwarancji sowieckiej neutralności Hitler prawdopodobnie nie zdecydowałby się na atak na Polskę w sierpniu lub wrześniu 1939 roku, obawiając się walki na dwa fronty od samego początku.

Dyskusje naukowe koncentrują się na kilku kwestiach. Pierwsza dotyczy intencji Stalina: czy od początku planował on długotrwałą współpracę z Niemcami, czy też traktował pakt jako tymczasowe rozwiązanie taktyczne, dające mu czas na wzmocnienie sił zbrojnych i uniknięcie przedwczesnej konfrontacji z Niemcami? Druga debata toczy się wokół odpowiedzialności Zachodu, gdyż polityka appeasementu wobec Hitlera pośrednio skłoniła Stalina do szukania porozumienia z Berlinem, skoro alternatywny sojusz z Francją i Wielką Brytanią nie oferował wystarczających gwarancji bezpieczeństwa.

Trzecia linia dyskusji dotyczy moralnej oceny paktu w kontekście jego następstw. Historycy zwracają uwagę, że nie były to tylko suche ustalenia dyplomatyczne: ich konsekwencją były miliony ofiar, deportacje całych narodów, zbrodnie wojenne i zniszczenie niezależności państwowej wielu krajów na kilkadziesiąt lat. W tym sensie pakt Ribbentrop-Mołotow należy do najbardziej zbrodniczych aktów dyplomatycznych w dziejach nowożytnych.

Często zadawane pytania

Kiedy i gdzie został podpisany pakt Ribbentrop-Mołotow?

Pakt Ribbentrop-Mołotow został podpisany 23 sierpnia 1939 roku w Moskwie. Sygnatariuszami byli minister spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop oraz ludowy komisarz spraw zagranicznych ZSRS Wiaczesław Mołotow. Podpisanie odbyło się w obecności Józefa Stalina w Kremlu, po kilkugodzinnych rozmowach.

Co zawierał tajny protokół dodatkowy do paktu?

Tajny protokół dzielił Europę Środkową i Wschodnią na strefy wpływów. Niemcom przypadała zachodnia i centralna część Polski, a ZSRS wschodnia Polska, Finlandia, Estonia, Łotwa oraz Besarabia. Litwa początkowo trafiła do strefy niemieckiej, lecz kolejne porozumienie z 28 września 1939 roku przeniosło ją do strefy sowieckiej. ZSRS przez lata zaprzeczał istnieniu tych dokumentów.

Czy pakt Ribbentrop-Mołotow był przyczyną wybuchu II wojny światowej?

Pakt był jednym z kluczowych czynników umożliwiających wybuch II wojny światowej w jej konkretnej formie. Zapewniając Hitlerowi neutralność Stalina na wschodzie, usunął główną przeszkodę stojącą przed atakiem na Polskę. Bez tego układu Hitler musiałby liczyć się z możliwością walki na dwa fronty już od pierwszych dni konfliktu, co prawdopodobnie skłoniłoby go do większej ostrożności.

Kiedy ZSRS oficjalnie przyznał istnienie tajnego protokołu?

Związek Sowiecki oficjalnie przyznał istnienie tajnego protokołu w 1989 roku, gdy komisja powołana przez Michaiła Gorbaczowa zakończyła swoje badania. Do tego czasu ZSRS konsekwentnie negował istnienie tajnych ustaleń, mimo że ich treść była od dawna znana na Zachodzie dzięki dokumentom przechwyconym po II wojnie światowej przez aliantów.

Co oznacza pakt dla Polski z perspektywy historycznej?

Dla Polski pakt Ribbentrop-Mołotow jest symbolem czwartego rozbioru i zdrady ze strony dwóch totalitarnych sąsiadów. Jego bezpośrednim następstwem była sowiecka inwazja 17 września 1939 roku, deportacje setek tysięcy Polaków, a później zbrodnia katyńska. Dzień 23 sierpnia obchodzony jest jako Dzień Czarnej Wstążki w całej Europie Środkowej i Wschodniej na pamiątkę ofiar obu totalitaryzmów.

Jak długo trwał układ między Niemcami a ZSRS?

Formalnie pakt miał obowiązywać przez dziesięć lat, lecz faktycznie zakończył się 22 czerwca 1941 roku, gdy Niemcy zaatakowały Związek Sowiecki w ramach operacji Barbarossa. Sojusz trwał zatem niecałe dwa lata. W tym czasie oba mocarstwa realizowały podboje terytorialne w wyznaczonych sobie strefach wpływów, a ich współpraca gospodarcza i wojskowa rozwijała się intensywnie.