Jak żyją Indianie w Ameryce Północnej dzisiaj?
Indianie, czyli rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej, stanowią dziś zróżnicowaną i dynamicznie rozwijającą się społeczność ponad 570 federalnie uznanych plemion, liczącą w Stanach Zjednoczonych około 6,9 miliona osób. Obraz "dzikiego Indianina" z westernów i powieści przygodowych nie ma nic wspólnego z codzienną rzeczywistością tych społeczności w XXI wieku. Współcześni rdzenni Amerykanie są lekarzami, prawnikami, politykami, artystami i przedsiębiorcami. Robią zakupy w supermarketach, korzystają z mediów społecznościowych, oglądają telewizję i uczestniczą w życiu politycznym na wszystkich szczeblach władzy. Jednocześnie niosą ciężar wielowiekowej marginalizacji: ubóstwa, problemów zdrowotnych i walki o zachowanie tożsamości kulturowej i językowej.
Zrozumienie sytuacji rdzennych Amerykanów w XXI wieku wymaga spojrzenia przez pryzmat ich historii: podbojów kolonialnych, przymusowych wysiedleń, polityki kulturowej asymilacji i stopniowego, trudnego odzyskiwania praw. To historia pełna dramatycznych sprzeczności, gdzie dewastujące krzywdy sąsiadują z niezwykłą siłą przetrwania i kulturową rewitalizacją. Dziś rdzenne narody Ameryki Północnej domagają się pełnego poszanowania swoich praw, suwerenności i tożsamości.
Liczby, rozmieszczenie i największe narody
Według danych ze spisu powszechnego z 2020 roku (Census 2020), w Stanach Zjednoczonych mieszka około 6,9 miliona osób deklarujących rdzennoamerykańskie lub alaskie korzenie, co stanowi ponad 2 procent całej populacji USA. W Kanadzie liczba rdzennych mieszkańców, określanych oficjalnie jako "First Nations", Metysów i Inuitów, przekracza 1,7 miliona. Łącznie w Ameryce Północnej żyje ponad 9 milionów rdzennych mieszkańców. Federalnie uznanych plemion w USA jest ponad 570, a każde z nich posiada własny rząd plemienny i wewnętrzne prawo.
Szczególnie silna obecność rdzennych Amerykanów zaznacza się w kilku regionach geograficznych. Na Południowym Zachodzie (Arizona, Nowy Meksyk, Utah) zamieszkują Nawaho, Hopi i Apache, na Równinach (Dakota Południowa i Północna, Montana) Lakota i Czarnostopi, na Pacyficznym Północnym Zachodzie (Waszyngton, Oregon) Chinook i Nez Perce, a w Oklahomie koncentruje się największe skupisko wielkich narodów wschodnich, które zostały przymusowo przesiedlone w XIX wieku: Cherokesów, Choctawów i Muscogee.
Największe narody tubylcze USA
- Nawaho (Diné): największy naród tubylczy w USA pod względem powierzchni rezerwatu, ponad 370 tysięcy członków; rezerwat rozciąga się na obszarze Arizony, Nowego Meksyku i Utah i jest największy terytorialnie
- Cherokee Narodu Wschodniej Oklahomy: ponad 400 tysięcy zarejestrowanych członków; znani z Drogi Łez (1838-1839), kiedy zostali przymusowo przesiedleni z Georgia i Karoliny, oraz z sylabariusza stworzonego przez Sequoyah
- Siuksowie/Lakota: kilkanaście powiązanych grup zamieszkujących przede wszystkim obie Dakoty; znani z bitwy nad Little Bighorn (1876) i siedmiu świętych obrzędów
- Chippewa/Ojibwe/Anishinaabe: wielki naród Wielkich Jezior i prerii kanadyjskich, znany z kultury Midewiwin i bogatej tradycji powieści birchbarkowych
- Pueblo: zbiorowa nazwa kilkudziesięciu narodów Nowego Meksyku i Arizony, zamieszkujących tradycyjne osady kamienne; znani z ceramiki i tkactwa
Rezerwaty: między suwerennością a ubóstwem
Termin "rezerwat indiański" (Indian reservation) budzi w wielu ludziach skojarzenia z zamkniętą enklawą lub reliktem przeszłości. W rzeczywistości rezerwaty są obszarami o ograniczonej suwerenności terytorialnej, zarządzanymi przez własne rządy plemienne z własnym prawem, sądami, policją i służbami publicznymi. Relacje między federalnym rządem USA a plemionami opierają się na złożonym, unikatowym systemie prawnym, ukształtowanym przez blisko dwa wieki traktatów, wyroków sądowych i ustaw.
Jednak mimo formalnej autonomii, wiele rezerwatów zmaga się z poważnymi problemami strukturalnymi. Rezerwat Pine Ridge w Dakocie Południowej, zamieszkały przez Siuksów Oglala Lakota, jest od lat wymieniany jako jedno z najuboższych miejsc zamieszkałych w Stanach Zjednoczonych, z poziomem ubóstwa i bezrobociem wielokrotnie przewyższającym średnią krajową. Podobna sytuacja dotyczy kilkudziesięciu innych odległych rezerwatów, zwłaszcza na Równinach i w Nowym Meksyku.
Typowe problemy strukturalne dotykające wiele rezerwatów to:
- wysokie bezrobocie, sięgające niekiedy 50-80 procent na najbardziej oddalonych rezerwatach
- chroniczne ubóstwo: wskaźniki ubóstwa wśród rdzennych Amerykanów są dwukrotnie wyższe niż w populacji ogólnej
- ograniczony dostęp do edukacji wyższej ze względu na odległość geograficzną
- słaba infrastruktura drogowa, sanitarna i mieszkaniowa
- ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej, zwłaszcza specjalistycznej
- ponadprzeciętne wskaźniki uzależnień i chorób przewlekłych
Kasyna plemienne i gospodarka tubylcza
Przełomem dla ekonomii wielu plemion stało się wprowadzenie w latach 80. XX wieku kasyn i ośrodków hazardowych na ziemiach tubylczych. Ustawa Indian Gaming Regulatory Act z 1988 roku umożliwiła plemieniom prowadzenie hazardu na własnych ziemiach w oparciu o suwerenność plemienną, nawet w stanach, gdzie hazard jest ogólnie zakazany. Dziś kasyna plemienne działają w kilkudziesięciu stanach i generują miliardy dolarów rocznych dochodów, finansując służby publiczne, stypendia edukacyjne i inwestycje infrastrukturalne.
Efekty są jednak bardzo nierówne. Kilkadziesiąt dobrze zlokalizowanych plemion, jak Mashantucket Pequot w Connecticut (kasyna Foxwoods) czy Pechanga Band w Kalifornii, osiągnęło znaczną zamożność. Tymczasem setki odległych rezerwatów na preriach i w górach nie ma żadnej realnej możliwości zbudowania dochodowego kasyna ze względu na oddalenie od dużych skupisk ludności. Krytycy wskazują też na problemy uzależnień od hazardu wśród rdzennych mieszkańców oraz na kontrowersje związane z zarządzaniem dużymi zyskami.
Dziedzictwo polityki asymilacyjnej i przymusowych szkół
Jednym z najbardziej bolesnych rozdziałów historii rdzennych Amerykanów jest wieloletnia polityka przymusowej asymilacji, prowadzona przez rządy USA i Kanady przez ponad sto lat. W ramach tej polityki dzieci rdzennych Amerykanów były siłą odbierane rodzinom i przewożone do oddalonych szkół z internatem (boarding schools lub residential schools), gdzie zakazywano im mówienia językami ojczystymi i praktykowania tradycji pod groźbą surowych kar fizycznych.
System ten funkcjonował na masową skalę od lat 70. XIX wieku do lat 70. XX wieku. Twórca jednej z pierwszych takich szkół (Carlisle Indian Industrial School w Pensylwanii), Richard Henry Pratt, sformułował swoje podejście w zdaniu: "Kill the Indian, save the man" (Zabij Indianina, ocal człowieka). Szacuje się, że przez te szkoły przewinęły się setki tysięcy dzieci. W 2021 roku rząd USA opublikował szczegółowy raport dokumentujący warunki w federalnych szkołach dla rdzennych Amerykanów, potwierdzający liczne przypadki przemocy, śmierci i celowego zniszczenia tożsamości kulturowej. Rząd kanadyjski wcześniej przeprowadził komisję prawdy i pojednania (Truth and Reconciliation Commission), która w 2015 roku opublikowała druzgocący raport o kanadyjskich szkołach rezydencjalnych.
Języki i walka o ich przetrwanie
Przed przybyciem Europejczyków na kontynent Ameryki Północnej istniało od 300 do 500 zróżnicowanych języków tubylczych, należących do kilkudziesięciu odrębnych rodzin językowych, zupełnie niezwiązanych ze sobą ani z żadnym językiem europejskim. Dziś większość z nich jest poważnie zagrożona wymarciem lub już całkowicie wygasła. Szacuje się, że około 90 procent rdzennoamerykańskich języków jest zagrożonych lub moribundowych (umierających).
Najbardziej żywotne języki tubylcze to nawaho z kilkudziesięcioma tysiącami czynnych mówiących, lakota/dakota, ojibwe i cherokee. Naród Cherokee może poszczycić się unikatowym osiągnięciem: w latach 1820. Sequoyah (George Guess), częściowo piśmienny rzemieślnik, stworzył kompletny sylabariusz (pismo sylabiczne) dla języka cherokee, co pozwoliło na błyskawiczne upowszechnienie piśmiennictwa i wydawanie cherokeeskiej gazety "Cherokee Phoenix" już od 1828 roku.
W 1990 roku Kongres USA uchwalił Native American Languages Act, uznając odpowiedzialność rządu federalnego za ochronę i promocję języków tubylczych. Pomimo tego, tempo wymierania języków jest nadal niepokojące. Wiele plemion prowadzi własne programy rewitalizacji: szkoły z nauczaniem w języku ojczystym (language immersion schools), kursy dla dorosłych, archiwizację nagrań audio i wideo ze starszymi (elders), cyfrowe słowniki i aplikacje mobilne. Naród Nawaho i Maorysowie z Nowej Zelandii są często cytowani jako przykłady stosunkowo skutecznej rewitalizacji językowej.
Prawa rdzennych narodów: walka o suwerenność
Rdzenni Amerykanie od dziesięcioleci walczą o rozszerzenie i egzekwowanie praw wynikających z historycznych traktatów zawieranych z rządem federalnym w XVIII i XIX wieku. Kluczowe obszary sporów i aktywizmu obejmują kilka ważnych dziedzin:
Prawa do ziemi i zasobów naturalnych
Wiele plemion dochodzi roszczeń do ziem odebranych im z naruszeniem traktatów lub poprzez jednostronne decyzje Kongresu. Głośne procesy sądowe toczyły się między innymi o prawa do połowu łososia na Pacyficznym Północnym Zachodzie (sprawa United States v. Washington, 1974) i o prawa do zasobów wodnych w zachodniej części USA. W 2020 roku przełomowy wyrok Sądu Najwyższego USA w sprawie McGirt v. Oklahoma uznał, że znaczna część Oklahomy pozostaje ziemią zarezerwowaną dla Narodu Creek zgodnie z traktatami z XIX wieku.
Protest Standing Rock i ochrona środowiska
Protest Standing Rock w latach 2016-2017 był masową demonstracją rdzennych Amerykanów i ich sojuszników z całego świata przeciwko budowie rurociągu Dakota Access Pipeline (DAPL) przez ziemie i pod rzeką Sacred Stone (Cannonball River), uznawaną przez Lakotów za świętą i będącą głównym źródłem wody pitnej dla rezerwatu. Protestujący, zwani "obrońcami wody" (water protectors), tworzyli obozy przez kilka miesięcy, a ich protest stał się symbolem walki rdzennych narodów o prawa do ziemi, wody i środowiska.
Zdrowie i Missing and Murdered Indigenous Women
Rdzenni Amerykanie borykają się z poważnymi nierównościami zdrowotnymi. Statystycznie częściej chorują na cukrzycę typu 2, choroby serca, nadciśnienie i otyłość. Wskaźniki uzależnień od alkoholu i narkotyków oraz chorób psychicznych są wyższe niż w populacji ogólnej, co jest w znacznej mierze konsekwencją historycznych traum, ubóstwa i ograniczonego dostępu do opieki zdrowotnej. Federalna agencja Indian Health Service (IHS), odpowiedzialna za opiekę zdrowotną rdzennych Amerykanów, jest od lat chroniczne niedofinansowana.
Kryzys zaginionych i zamordowanych rdzennych kobiet i dziewcząt (Missing and Murdered Indigenous Women and Girls, MMIWG) jest nagłaśnianą od kilku lat tragedią. Rdzenne kobiety są nieproporcjonalnie często ofiarami przemocy, a wiele przypadków zaginięć lub zabójstw pozostaje niewyjaśnionych lub zignorowanych przez policję.
Kultura, sztuka i powwow
Mimo presji modernizacji i traumy historycznej, rdzenni Amerykanie pielęgnują bogaty zasób tradycji, ceremonii i sztuki. Powwow, wielodniowe zgromadzenia z tańcami (w tym tradycyjnymi tańcami w kolorowych strojach), muzyką (bębny i pieśni), handlem i ucztowaniem, odbywają się setki razy rocznie w całej Ameryce Północnej. Są one ważnymi momentami wspólnotowymi, wzmacniającymi tożsamość i więzi między plemionami.
Rdzenni artyści, pisarze, filmowcy i muzycy coraz silniej zaznaczają swoją obecność w kulturze popularnej. Nagrodzeni pisarze jak Tommy Orange (There There), Leslie Marmon Silko i Louise Erdrich przybliżają rdzennoamerykańskie doświadczenia szerokiej publiczności. Serial komediowo-dramatyczny Reservation Dogs (2021-2023), stworzony przez rdzennych twórców, zdobył uznanie krytyków i szeroką widownię na całym świecie. Rdzenni muzycy, od jazzmanów przez country po hip-hop, wnoszą swoje tradycje do głównego nurtu muzyki popularnej.
Rdzenni Amerykanie we współczesnym życiu publicznym
Dziś rdzenni Amerykanie są widoczni we wszystkich dziedzinach życia publicznego Ameryki Północnej. W listopadzie 2020 roku Deb Haaland z plemienia Laguna Pueblo (Nowy Meksyk) została pierwszą rdzenną Amerykanką mianowaną na stanowisko sekretarza w rządzie federalnym USA, obejmując tek Departamentu Spraw Wewnętrznych. W Kongresie USA zasiada kilkoro rdzennych Amerykanów, a na szczeblu stanowym i lokalnym ich reprezentacja rośnie. W Kanadzie rdzenni politycy zasiadają w parlamencie federalnym i rządach prowincji.
Szacuje się, że około 65 procent zarejestrowanych tribal members w USA i 55 procent rdzennych Kanadyjczyków mieszka dziś w miastach, a nie w rezerwatach. Duże skupiska rdzennych Amerykanów istnieją w Los Angeles, Phoenix, Minneapolis, Tulsa, Chicago i wielu innych miastach. Miejskie środowiska rdzenne tworzą własne centra kulturalne, organizacje pomocowe i sieci wsparcia, które pomagają zachować tożsamość z dala od tradycyjnych ziem plemienny.
Często zadawane pytania
Ile jest rdzennych Amerykanów w USA dzisiaj?
Według danych Census 2020, w Stanach Zjednoczonych mieszka około 6,9 miliona osób deklarujących rdzennoamerykańskie lub alaskie korzenie, co stanowi ponad 2 procent populacji. Istnieje ponad 570 federalnie uznanych plemion. Łącznie z Kanadą liczba rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej przekracza 9 milionów osób.
Jak wygląda życie w rezerwacie indiańskim?
Życie w rezerwacie jest bardzo zróżnicowane. Część rezerwatów, zwłaszcza tych prowadzących dochodowe kasyna lub dysponujących cennymi zasobami naturalnymi, prosperuje gospodarczo. Inne, odległe rezerwaty na preriach czy w górach, borykają się z chronicznym ubóstwem, bezrobociem sięgającym kilkudziesięciu procent i ograniczonym dostępem do usług. Rezerwaty mają własne rządy plemienne, sądy i policję.
Jakie języki mówią Indianie w Ameryce Północnej?
Współcześnie większość rdzennych Amerykanów posługuje się na co dzień angielskim lub francuskim w Kanadzie. Języki tubylcze zachowały się głównie wśród starszego pokolenia, choć istnieje silny ruch rewitalizacji. Najbardziej żywotne języki to nawaho (kilkadziesiąt tysięcy mówiących), dakocki/lakocki, ojibwe i cherokee. Szacuje się, że 90 procent języków tubylczych jest zagrożonych wymarciem.
Czym był protest Standing Rock?
Protest Standing Rock w latach 2016-2017 był masową demonstracją rdzennych Amerykanów i ich sojuszników przeciwko budowie rurociągu Dakota Access Pipeline (DAPL) przez ziemie Lakotów Standing Rock w Dakocie Północnej. Protestujący wskazywali na zagrożenie dla źródeł wody pitnej i naruszenie świętych ziem. Protest skupił uwagę mediów na całym świecie i stał się symbolem walki o prawa rdzennych narodów.
Czy rdzenni Amerykanie mają kasyna?
Tak. Po uchwaleniu Indian Gaming Regulatory Act w 1988 roku wiele plemion uruchomiło kasyna i ośrodki hazardowe na swoich ziemiach, korzystając z suwerenności plemiennej. Kasyna przynoszą plemieniom dochody przeznaczane na edukację, infrastrukturę i usługi publiczne, choć korzyści rozkładają się bardzo nierówno: zamożność osiągnęły głównie nieliczne plemiona dobrze zlokalizowane geograficznie.
Jakie prawa mają rdzenni Amerykanie?
Rdzenni Amerykanie są pełnoprawnymi obywatelami USA od 1924 roku (Indian Citizenship Act). Jednocześnie posiadają szczególne prawa wynikające z traktatów plemiennych: prawo do zarządzania własnymi ziemiami, prowadzenia własnego rządu i sądownictwa. Ustawa Indian Self-Determination and Education Assistance Act z 1975 roku rozszerzyła uprawnienia plemion do samodzielnego zarządzania federalnymi programami na ich terenie. Native American Languages Act z 1990 roku zobowiązał rząd do ochrony i promocji języków tubylczych.