Rola USA w I wojnie swiatowej - przyczyny i skutki
Stany Zjednoczone przystąpiły do I wojny światowej 6 kwietnia 1917 roku, ponad dwa i pół roku po jej wybuchu, i odegrały kluczową rolę w przesądzeniu o klęsce Niemiec i Austro-Węgier oraz w kształtowaniu powojennego ładu na świecie. Zanim Kongres wypowiedział wojnę państwom centralnym, Ameryka przez niemal trzy lata oficjalnie zachowywała neutralność, choć gospodarczo i politycznie coraz wyraźniej sprzyjała Entancie. Wejście do konfliktu przeszło miliona żołnierzy americańskich złamało impas na froncie zachodnim i doprowadziło do podpisania zawieszenia broni w listopadzie 1918 roku. Prezydent Woodrow Wilson stał się natomiast głównym architektem ambitnego planu pokojowego, który miał na zawsze wyeliminować wojnę z życia narodów.
Neutralność i dylematy polityczne (1914-1916)
Kiedy 28 lipca 1914 roku Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii i w ciągu kilku tygodni cała Europa stanęła w ogniu, Stany Zjednoczone ogłosiły neutralność. Prezydent Woodrow Wilson wystosował do Kongresu i narodu apel o zachowanie bezstronności "w słowach i w czynach". Był to wybór naturalny dla kraju, który od czasów George'a Washingtona unikał "splątania sojuszami" z europejskimi mocarstwami.
Neutralność Stanów Zjednoczonych była jednak skomplikowana przez kilka czynników. Po pierwsze, Ameryka miała silne powiązania gospodarcze z obydwoma stronami konfliktu, lecz brytyjska blokada morska stopniowo odcinała USA od handlu z Niemcami i Austro-Węgrami. W efekcie wymiana handlowa z Entantą rosła gwałtownie, a amerykańskie banki udzielały Wielkiej Brytanii i Francji ogromnych pożyczek. Po drugie, ludność Stanów Zjednoczonych była etnicznie zróżnicowana: wielu Amerykanów pochodzenia niemieckiego i irlandzkiego sympatyzowało z państwami centralnymi lub po prostu nie chciało wspierać Brytyjczyków.
Wilson zwyciężył w wyborach prezydenckich w 1916 roku m.in. dzięki hasłu "He kept us out of war" (Utrzymał nas z dala od wojny). Lecz przez następne kilka miesięcy seria dramatycznych wydarzeń sprawiła, że neutralność stała się niemożliwa do utrzymania.
Przyczyny przystąpienia do wojny
Bezpośrednią przyczyną przystąpienia Stanów Zjednoczonych do I wojny światowej było ogłoszenie przez Niemcy nieograniczonej wojny podwodnej. Od 1 lutego 1917 roku niemieckie U-Booty rozpoczęły ataki na wszelkie statki handlowe wpływające do strefy blokady wokół Wysp Brytyjskich, w tym na statki neutralne. W ciągu kolejnych tygodni zatopiono sześć amerykańskich statków handlowych. Zginęli obywatele USA, co wzburzyło opinię publiczną i osłabiło dotychczasową niechęć do angażowania się w europejski konflikt.
Wcześniej, w maju 1915 roku, doszło do zatopienia brytyjskiego transatlantyka Lusitania przez niemiecką łódź podwodną. Zginęło 1198 pasażerów, w tym 128 obywateli amerykańskich. Fala oburzenia w Stanach Zjednoczonych była ogromna, ale Wilson przez pewien czas udało się utrzymać kraj z dala od bezpośredniego konfliktu, wymuszając na Niemcach tymczasowe ograniczenie ataków podwodnych.
Drugim ważnym czynnikiem była tzw. depesza Zimmermanna. W styczniu 1917 roku brytyjski wywiad przechwycił i odszyfrował tajną depeszę sekretarza stanu Niemiec Arthura Zimmermanna do ambasadora Niemiec w Meksyku. Depesza proponowała Meksykowi sojusz wojskowy: w zamian za wypowiedzenie wojny Stanom Zjednoczonym Meksyk miał odzyskać Teksas, Nowy Meksyk i Arizonę. Po upublicznieniu treści depeszy przez Brytyjczyków nastroje w Stanach Zjednoczonych zdecydowanie przechyliły się na rzecz przystąpienia do wojny.
Istotną rolę odgrywały też czynniki ekonomiczne i geopolityczne. Znaczna część pożyczek udzielonych Entancie byłaby stracona w razie jej klęski. Ponadto zwycięstwo Niemiec dające im kontrolę nad Europą i Atlantykiem stanowiłoby zagrożenie dla pozycji samych Stanów Zjednoczonych.
Wypowiedzenie wojny i mobilizacja
Dnia 2 kwietnia 1917 roku prezydent Wilson wygłosił przed połączonymi izbami Kongresu historyczne przemówienie, w którym zażądał ogłoszenia stanu wojny z Niemcami. Mówił o "świecie, który musi być bezpieczny dla demokracji" (world must be made safe for democracy). Cztery dni później, 6 kwietnia 1917 roku, Kongres zatwierdził deklarację wojenną. W sierpniu 1917 roku wypowiedziano też wojnę Austro-Węgrom.
Mobilizacja armii amerykańskiej przebiegała w imponującym tempie. Stany Zjednoczone były militarnie nieprzygotowane: regularna armia liczyła zaledwie 100 000 żołnierzy. Wprowadzono pobór powszechny na mocy ustawy Selective Service Act z maja 1917 roku. W ciągu osiemnastu miesięcy w szeregi armii wcielono ponad 4 miliony mężczyzn. Ponad 2 miliony z nich dotarło do Europy jako Amerykański Korpus Ekspedycyjny (AEF) pod dowództwem generała Johna Pershinga.
Równolegle uruchomiono masową produkcję wojenną. Przemysł amerykański przekształcił się w potężną machinę produkcji broni, amunicji, statków i samolotów. Stany Zjednoczone stały się "arsenałem demokracji", dostarczając nie tylko własnym wojskom, ale też sojusznikom olbrzymie ilości sprzętu wojskowego i surowców.
Działania militarne i przełom na froncie
Pierwsze oddziały Amerykańskiego Korpusu Ekspedycyjnego przybyły do Francji latem 1917 roku, jednak do działań bojowych na większą skalę przystąpiły dopiero w 1918 roku. Pershing nalegał, by żołnierze amerykańscy walczyli jako odrębna armia, nie zaś jako uzupełnienie wyczerpanych wojsk brytyjskich i francuskich. Wzbudzało to napięcia z aliantami, ale ostatecznie Pershing postawił na swoim.
Wiosną 1918 roku Niemcy przeprowadziły serię wielkich ofensyw (tzw. Operacja Wiosenna lub Kaiserschlacht), które początkowo przyniosły znaczne zdobycze terytorialne. Alianci stanęli przed realnym ryzykiem klęski. W tym krytycznym momencie masowe przybycie świeżych żołnierzy amerykańskich do Francji odwróciło losy kampanii. Wychodząc znad rzeki Marne w lipcu 1918 roku, siły alianckie przeszły do kontrofensywy.
W sierpniu i wrześniu 1918 roku AEF odniósł ważne zwycięstwa pod Saint-Mihiel i w Ofensywie Meuse-Argonne. Ta ostatnia była największą bitwą w historii armii amerykańskiej, z udziałem ponad 1,2 miliona żołnierzy AEF. Pod presją ciągłych strat i kurczącego się terytorium Niemcy podpisały zawieszenie broni 11 listopada 1918 roku, kończąc wojnę.
Czternaście Punktów Wilsona i Traktat Wersalski
Prezydent Wilson nie ograniczył się do roli dowódcy wojskowego, ale przedstawił ambitną wizję nowego porządku światowego. W przemówieniu do Kongresu 8 stycznia 1918 roku ogłosił Czternaście Punktów, program pokojowy, który miał stać się podstawą rokowań kończących wojnę.
Czternaście Punktów obejmowało między innymi:
- Jawność dyplomacji i zakaz tajnych traktatów
- Wolność żeglugi na morzach
- Rozbrojenie i ograniczenie zbrojeń
- Likwidacja barier celnych i swoboda handlu
- Bezstronne rozstrzygnięcie roszczeń kolonialnych
- Ewakuacja przez Niemcy terenów Rosji, Belgii, Francji i Rumunii
- Autonomia dla narodów Austro-Węgier
- Niezależność Polski z dostępem do morza
- Powołanie Ligi Narodów jako forum mediacji sporów międzynarodowych
Wilson był przekonany, że Czternaście Punktów stanowi uczciwą i trwałą podstawę pokoju. Niemcy kapitulowali w 1918 roku, spodziewając się, że warunki pokoju będą oparte właśnie na tym programie. Rzeczywistość okazała się brutalna. Na konferencji pokojowej w Paryżu (1919) Francja i Wielka Brytania dążyły do ukarania Niemiec i odszkodowań wojennych. Traktat Wersalski podpisany w czerwcu 1919 roku był znacznie surowszy niż to, co Wilson proponował, i zawierał słynny artykuł 231 o "winie za wojnę" (war guilt clause), obciążający Niemcy odpowiedzialnością za całą wojnę i nakładający na nie gigantyczne reparacje.
Liga Narodów i izolacjonizm
Jedynym sukcesem Wilsona na konferencji paryskiej było włączenie do traktatu wersalskiego paktu ustanawiającego Ligę Narodów, pierwszą w historii stałą organizację międzynarodową mającą zapobiegać wojnom. Liga miała być forum dyplomatycznych negocjacji i posiadała mechanizmy sankcji wobec agresorów.
Wilson wrócił do Stanów Zjednoczonych triumfując, lecz traktat wersalski wymagał ratyfikacji przez Senat, a tam napotkał na zacięty opór. Republikański przewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych, senator Henry Cabot Lodge, sprzeciwił się szczególnie artykułowi 10 paktu Ligi, który zobowiązywał Stany Zjednoczone do obrony terytorialnej integralności innych członków. Krytycy uważali, że wciągnęłoby to USA w kolejne europejskie konflikty.
Wilson odmówił jakichkolwiek kompromisów i wyruszył w wyczerpującą trasę po kraju, usiłując przekonać opinię publiczną do traktatu. W październiku 1919 roku doznał rozległego wylewu, który faktycznie wyłączył go z czynnego życia politycznego. Senat odrzucił traktat wersalski w listopadzie 1919 roku i ponownie w marcu 1920 roku. Stany Zjednoczone nigdy nie przystąpiły do Ligi Narodów, co poważnie osłabiło tę organizację.
Skutki udziału USA w I wojnie światowej
Przystąpienie Stanów Zjednoczonych do I wojny światowej miało daleko idące konsekwencje zarówno dla samego kraju, jak i dla całego świata. Po zwycięstwie nad państwami centralnymi USA stały się wiodącym mocarstwem gospodarczym i politycznym na świecie. Europejskie mocarstwa były zadłużone w Ameryce, wiele z nich wyniszczone długoletnią wojną. Nowy Jork zastąpił Londyn jako finansowe centrum świata.
Dla Stanów Zjednoczonych wewnętrznie wojna przyspieszyła zmiany społeczne. Setki tysięcy Afroamerykanów z Południa przeniosło się do miast przemysłowych Północy (Wielka Migracja), gdzie znajdowały pracę w przemyśle wojennym. Kobiety masowo włączyły się w wysiłek wojenny, co przyspieszyło nadanie im praw wyborczych w 1920 roku (19. poprawka do konstytucji).
Z drugiej strony, odrzucenie traktatu wersalskiego i brak Stanów Zjednoczonych w Lidze Narodów oznaczał powrót do tradycyjnego izolacjonizmu. To osłabienie porządku wersalskiego ułatwiło dojście do władzy nacjonalistycznych reżimów w Europie i stworzyło warunki dla wybuchu II wojny światowej zaledwie dwie dekady później.
Weterani, straty ludzkie i pamiec o wojnie
Udział Stanów Zjednoczonych w I wojnie swiatowej pochłonął ogromne ofiary ludzkie, choć stosunkowo mniejsze niż w przypadku europejskich mocarstw, które walczyły od 1914 roku. Łącznie zginęło około 116 000 Amerykanów, z czego blisko połowę pochłonęła tzw. grypa hiszpanka, katastrofalna pandemia, która wybuchła w 1918 roku w obozach wojskowych i szybko objęła cały glob, zabijając od 50 do 100 milionów ludzi na całym świecie. Grypa dotknęła szczególnie mocno młodych, zdrowych żołnierzy, co znacząco powiększyło liczbę ofiar wśród wojsk amerykańskich.
W walkach bezpośrednich zginęło około 53 000 żołnierzy AEF. Dziesiątki tysięcy zostało rannych lub trwale okaleczonych. Dla wielu weteranów powrót do normalnego życia okazał się trudny, zwłaszcza że XIX-wieczne pojęcie traumy bojowej (dzis zwanej PTSD) nie było wówczas medycznie rozpoznawane ani leczone. Wielu weteranów cierpiało na tzw. "shell shock" (szok artyleryjski), nazywany tak przez lekarzy polowych, choć jego psychologiczne korzenie były słabo rozumiane.
Pamiec o wojnie jest w Stanach Zjednoczonych kultywowana przez liczne pomniki, muzea i dni upamiętnienia. Veterans Day, obchodzony co roku 11 listopada, nawiązuje bezpośrednio do daty zawieszenia broni z 1918 roku i był początkowo znany jako Armistice Day. National World War I Museum w Kansas City jest głównym amerykańskim muzeum poświęconym temu konfliktowi.
Zmiana roli USA na arenie miedzynarodowej
I wojna swiatowa fundamentalnie zmieniła pozycję Stanów Zjednoczonych w systemie miedzynarodowym. Przed 1914 rokiem USA były moca gospodarcza, ale wciaz w dużej mierze izolacjonistyczną, skupioną na własnym kontynencie. Po 1918 roku stały się pierwszoplanowym aktorem globalnej polityki, choć wewnętrzne podziały nie pozwoliły na pełne zaangażowanie się w budowę nowego porządku swiatowego.
Finansowo I wojna swiatowa przekształciła Stany Zjednoczone z dłużnika w wierzyciela. Przed wojną USA były winne Europie ogromne sumy, zaciągnięte na finansowanie szybkiej industrializacji w XIX wieku. Po wojnie sytuacja odwróciła się diametralnie: to teraz europejskie mocarstwa były zadłużone wobec amerykańskich banków i rządu. Wall Street zastąpił londyńskie City jako centrum globalnych finansów.
Dekada lat dwudziestych, zwana "Ryczącymi Dwudziestymi" (Roaring Twenties), była okresem bezprecedensowego dobrobytu w Stanach Zjednoczonych, napędzanego m.in. przez potęgę przemysłową zbudowaną podczas wojennej produkcji. Jednak politycznie USA wróciły do izolacjonizmu, odrzucając traktat wersalski i unikając angażowania się w sprawy europejskie. Ta postawa miała fatalne konsekwencje w następnych dekadach.
Często zadawane pytania
Kiedy USA przystąpiły do I wojny światowej?
Stany Zjednoczone oficjalnie przystąpiły do I wojny światowej 6 kwietnia 1917 roku, gdy Kongres uchwalił deklarację wojenną przeciwko Niemcom. Wojnę Austro-Węgrom wypowiedziano w sierpniu 1917 roku. Zawieszenie broni kończące wojnę podpisano 11 listopada 1918 roku, zatem udział USA trwał nieco ponad półtora roku.
Co skłoniło USA do przystąpienia do I wojny światowej?
Głównymi bezpośrednimi przyczynami były: ogłoszenie przez Niemcy nieograniczonej wojny podwodnej od 1 lutego 1917 roku i zatopienie sześciu statków handlowych z obywatelami USA, a także ujawnienie depeszy Zimmermanna, w której Niemcy proponowały Meksykowi sojusz wojskowy przeciwko Stanom Zjednoczonym. W tle były też powiązania gospodarcze z Entantą i pożyczki udzielone Wielkiej Brytanii i Francji.
Co to były Czternaście Punktów Wilsona?
Czternaście Punktów to program pokojowy ogłoszony przez prezydenta Woodrowa Wilsona 8 stycznia 1918 roku. Obejmował zasady wolności żeglugi, rozbrojenia, samostanowienia narodów i powołania Ligi Narodów. Miał stanowić podstawę sprawiedliwego pokoju po wojnie, choć Traktat Wersalski w dużej mierze go nie uwzględnił.
Dlaczego USA nie dołączyły do Ligi Narodów?
Senat Stanów Zjednoczonych dwukrotnie odrzucił Traktat Wersalski wraz z paktem Ligi Narodów (w 1919 i 1920 roku). Głównym powodem był sprzeciw wobec artykułu zobowiązującego USA do obrony terytorialnej innych członków, co widziano jako zagrożenie dla suwerenności i jako wciągnięcie w kolejne europejskie konflikty. Silne nastroje izolacjonistyczne i osobisty opór Wilsona wobec kompromisów uniemożliwiły ratyfikację.
Ilu Amerykanow walczylo w I wojnie swiatowej?
Łącznie w szeregi armii wcielono około 4 milionów Amerykanów. Do Europy dotarło ponad 2 miliony żołnierzy Amerykańskiego Korpusu Ekspedycyjnego (AEF) pod dowództwem generała Johna Pershinga. W walkach zginęło około 116 000 Amerykanów, z czego znaczna część wskutek epidemii grypy, a nie bezpośrednio w wyniku działań bojowych.
Jaki byl wplyw USA na wynik I wojny swiatowej?
Wejście Stanów Zjednoczonych do wojny miało decydujące znaczenie strategiczne. Świeże, wypoczęte oddziały amerykańskie przybyły w momencie, gdy Entanta była wyczerpana po trzech latach walk. Masowe przybycie żołnierzy AEF latem 1918 roku przełamało pat na froncie zachodnim i pozwoliło aliantom przejść do decydującej kontrofensywy. Bez wsparcia USA trudno sobie wyobrazić zwycięstwo Entanty w 1918 roku.