Lenin w I wojnie światowej: rola, defetyzm i traktat brzeski

Włodzimierz Iljicz Lenin (właśc. Władimir Iljicz Uljanow, 1870-1924) odegrał w czasie I wojny światowej rolę, która wykraczała daleko poza schemat typowego działacza politycznego. Podczas gdy większość europejskich partii socjalistycznych poparła wysiłki wojenne swoich rządów, Lenin zajął bezkompromisowe stanowisko: wojnę imperialistyczną należy zamienić w wojnę domową, a klęska własnego kraju jest mniejszym złem niż trwanie bestialskiego porządku kapitalistycznego. Strategia ta, na pozór skazana na polityczną marginalizację, ostatecznie doprowadziła Lenina do przejęcia władzy w Rosji w październiku 1917 roku i zawarcia oddzielnego pokoju z państwami centralnymi.

Lenin w przededniu wybuchu I wojny światowej

W momencie wybuchu I wojny światowej w sierpniu 1914 roku Lenin przebywał w Galicji, na terenie Austro-Węgier, w miejscowości Poronin niedaleko Zakopanego. Wybuch konfliktu postawił go w trudnej sytuacji: jako rosyjski poddany i działacz rewolucyjny stał się podejrzany w oczach austriackich władz, które aresztowały go pod zarzutem szpiegowania na rzecz Rosji.

Po kilkunastu dniach aresztu Lenin, dzięki interwencji austriackich socjaldemokratów, w tym Wiktora Adlera, który poręczył za niego przed władzami, został zwolniony. We wrześniu 1914 roku opuścił Galicję i udał się do Szwajcarii, gdzie miał spędzić niemal trzy lata na emigracji. W Bernie, a następnie w Zurychu, kontynuował działalność teoretyczną i organizacyjną, uważnie śledząc przebieg działań wojennych i ich wpływ na sytuację społeczną w poszczególnych krajach.

Teoria rewolucyjnego defetyzmu

Stanowisko Lenina wobec I wojny światowej było radykalnie odmienne od pozycji zajmowanej przez większość europejskich socjalistów. Gdy w sierpniu 1914 roku partie socjaldemokratyczne Niemiec, Francji i innych krajów głosowały za kredytami wojennymi, uzasadniając to koniecznością obrony ojczyzny, Lenin uznał ten krok za zdradę ideałów socjalistycznych.

Lenin sformułował doktrynę rewolucyjnego defetyzmu, zgodnie z którą rewolucyjni socjaliści powinni dążyć do klęski własnego kraju w wojnie imperialistycznej. Argumentował, że:

• I wojna światowa jest konfliktem między imperialistycznymi mocarstwami walczącymi o podział świata i kolonie.
• Robotnicy wszystkich krajów mają wspólny interes, który jest sprzeczny z interesem ich rządów i burżuazji.
• Osłabienie własnego rządu przez klęskę wojenną przyspiesza rewolucję społeczną.
• Hasło "obrony ojczyzny" służy klasom posiadającym do utrzymania robotników w posłuszeństwie.

Teza ta była w ówczesnym klimacie politycznym wyjątkowo odważna, a nawet ryzykowna. Większość socjalistów, w tym przywódcy II Międzynarodówki, odrzucała ją jako irracjonalną lub zdradę narodową. Jednak Lenin konsekwentnie głosił ją na konferencjach antywojennych.

Konferencje w Zimmerwaldzie i Kienthalu

W trakcie I wojny światowej Lenin aktywnie uczestniczył w tworzeniu międzynarodowej antywojennej opozycji w ruchu robotniczym. Kluczowymi momentami były dwie konferencje w Szwajcarii:

Konferencja w Zimmerwaldzie (wrzesień 1915 roku) zgromadziła socjalistów z różnych krajów sprzeciwiających się wojnie. Lenin reprezentował na niej najbardziej radykalne skrzydło, które popierało teorię rewolucyjnego defetyzmu. Spośród 38 delegatów tylko 8 poparło leninowską linię, jednak konferencja ta stała się symbolem internacjonalistycznej opozycji wobec konfliktu.

Konferencja w Kienthalu (kwiecień 1916 roku) była kolejnym krokiem. Tym razem 12 delegatów poparło pozycje zbliżone do Lenina, co świadczyło o stopniowym wzroście jego wpływów w lewicowym ruchu antywojennym. Lenin dążył do przekształcenia antywojennej opozycji w nową, III Międzynarodówkę, wolną od "oportunistów", którzy poparli swoje rządy wojenne.

Działalność podczas tych konferencji miała ogromne znaczenie dla późniejszej historii: Lenin budował sieć kontaktów i utrwalał swoją pozycję ideologa lewicowego skrzydła socjalizmu europejskiego.

Działalność organizacyjna bolszewików w warunkach wojennych

I wojna światowa postawiła bolszewików, podobnie jak inne partie polityczne, przed wyjątkowym wyzwaniem organizacyjnym. Większość aktywnych działaczy partyjnych albo przebywała na emigracji, albo znajdowała się w więzieniach i na zsyłce w Rosji. Wojenna cenzura i represje utrudniały komunikację między grupami w kraju a emigracyjnym kierownictwem.

Lenin ze Szwajcarii starał się utrzymywać kontakty z podziemnymi komórkami bolszewickimi w Rosji. Wysyłał listy i pisma przez siatki kurierów, próbował koordynować działania przy pomocy partyjnej prasy. Głównym organem prasowym bolszewików był "Sotsial-Demokrat", wydawany w Genewie, jednak jego kolportaż do Rosji był niezwykle utrudniony.

W 1915 roku bolszewicy stracili ważnych działaczy, kiedy rosyjskie władze rozbiły frakcję bolszewicką w Dumie Państwowej, aresztując jej deputowanych, w tym Romana Małinowskiego (który jak później wyszło na jaw, był prowokatorem ochrany). Mimo tych strat Lenin konsekwentnie budował organizację, zdając sobie sprawę, że kluczową rolę odegra ona, gdy nadejdzie odpowiedni moment dziejowy.

Ważnym elementem strategii Lenina było też kształcenie kadr. W Poroninie (1912-1914) i Krakowie (1912-1913) Lenin prowadził szkoły partyjne dla bolszewickich działaczy. Wykładał marksizm, taktykę rewolucyjną i historię ruchu robotniczego, formując w ten sposób przyszłą elitę bolszewicką.

Praca teoretyczna: imperializm i rewolucja

Lata szwajcarskiej emigracji podczas I wojny światowej były dla Lenina niezwykle płodnym okresom twórczości teoretycznej. W 1916 roku opublikował kluczową pracę: Imperializm jako najwyższe stadium kapitalizmu. Dzieło to stanowiło próbę wyjaśnienia przyczyn I wojny światowej w kategoriach marksistowskich.

Główne tezy tej pracy głosiły, że:

• Kapitalizm w swojej fazie rozwiniętej nieuchronnie prowadzi do koncentracji produkcji i kapitału w rękach monopoli.
• Banki i przemysł stopniowo zlewają się w "kapitał finansowy" kontrolowany przez oligarchię finansową.
• Eksport kapitału za granicę staje się ważniejszy od eksportu towarów.
• Wielkie mocarstwa dzielą między siebie świat, co musi prowadzić do zbrojnych konfliktów o redystrybucję stref wpływów.

W tym świetle I wojna światowa była dla Lenina nie przypadkowym konfliktem, lecz nieuchronnym wynikiem strukturalnych sprzeczności kapitalizmu. Praca ta do dziś jest punktem odniesienia dla lewicowych analiz stosunków międzynarodowych.

Powrót do Rosji i Tezy Kwietniowe

Wybuch rewolucji lutowej w marcu 1917 roku (według kalendarza juliańskiego w lutym) zastał Lenina w Zurychu. Rząd Tymczasowy, który zastąpił obalonych Romanowów, postanowił kontynuować udział Rosji w wojnie po stronie Ententy, co Lenin uznał za kontynuację "imperialistycznego łajdactwa".

Powrót do Rosji nastąpił w sposób symboliczny i do dziś kontrowersyjny. Niemcy, zainteresowane wyeliminowaniem Rosji z wojny, wyraziły zgodę na przejazd Lenina i grupy bolszewików przez swoje terytorium w tzw. zaplombowanym wagonie. 16 kwietnia 1917 roku Lenin przybył do Piotrogrodu (Petersburga) na Dworzec Finlandzki, gdzie powitały go tłumy zwolenników.

Już następnego dnia Lenin ogłosił swoje Tezy Kwietniowe (Tezy o zadaniach proletariatu w obecnej rewolucji). Wstrząsnęły one nawet wieloma jego własnymi zwolennikami. Główne postulaty:

• Natychmiastowe zakończenie wojny, bez aneksji i kontrybucji.
• Żadnego poparcia dla Rządu Tymczasowego, który ma charakter burżuazyjny.
• Przeniesienie władzy w ręce rad (sowietów) robotniczych i żołnierskich.
• Nacjonalizacja ziemi i oddanie jej pod kontrolę rad wiejskich.
• Ustanowienie kontroli sowietów nad produkcją i dystrybucją.

Tezy Kwietniowe wyznaczały kurs na bezpośrednie przejście od rewolucji demokratycznej do rewolucji socjalistycznej, co odróżniało Lenina od bardziej umiarkowanych mienszewików i eserowców.

Lenin a kwestia polska w czasie I wojny światowej

I wojna światowa miała dla sprawy polskiej wyjątkowe znaczenie: po raz pierwszy od 1795 roku wszystkie trzy mocarstwa zaborcze (Rosja, Niemcy i Austro-Węgry) znalazły się po różnych stronach frontu. Otwierało to szansę na odbudowę niepodległości Polski, którą różne polskie stronnictwa chciały wykorzystać, opierając się na różnych mocarstwach.

Lenin miał swoje własne, pragmatyczne podejście do kwestii polskiej. Z jednej strony, jako internacjonalista, uznawał w teorii prawo narodów do samostanowienia, w tym prawo Polski do niepodległości. Z drugiej strony nie chciał, by prawo to było wykorzystywane przez burżuazyjne stronnictwa do budowania niepodległych państw narodowych, które jego zdaniem służyłyby kapitalizmowi.

W swoich pracach z lat 1914-1916 Lenin polemizował z Różą Luksemburg, która kwestionowała sens hasła samostanowienia narodów w epoce imperializmu. Lenin argumentował, że prawo do samostanowienia powinno być popierane przez socjalistów jako broń przeciw imperializmowi, choć ostatecznym celem pozostaje państwo socjalistyczne, a nie państwo narodowe jako takie.

Traktat brzeski z 1918 roku, pozbawiwszy Rosję ziem polskich, pośrednio otworzył drogę do niepodległości Polski. W tym sensie polityka bolszewików przyczyniła się do odbudowy państwa polskiego, choć intencje Lenina były zupełnie inne: liczyła się dla niego przede wszystkim stabilność rewolucyjnej Rosji.

Droga do Rewolucji Październikowej

Przez kolejne miesiące 1917 roku bolszewicy konsekwentnie realizowali hasła Lenina. Kontynuowanie przez Rząd Tymczasowy działań wojennych, nieudane ofensywy na froncie i narastający kryzys ekonomiczny drastycznie obniżały poparcie dla umiarkowanych socjalistów. Bolszewicy natomiast zyskiwali na popularności, głosząc proste i zrozumiałe hasła: "pokój, ziemia, chleb".

W lipcu 1917 roku doszło do tzw. dni lipcowych, nieudanej próby przejęcia władzy przez bolszewików i żołnierzy z piotrogrodzkiego garnizonu. Lenin musiał uciekać do Finlandii, by uniknąć aresztowania. Powrócił do Piotrogrodu w październiku i kierował ostatecznym przygotowaniem zamachu stanu.

W nocy z 24 na 25 października 1917 roku (według kalendarza juliańskiego, czyli 6 na 7 listopada według kalendarza gregoriańskiego) bolszewicy obalili Rząd Tymczasowy. Rewolucja Październikowa zakończyła się szybkim sukcesem w Piotrogrodzie, choć walki o władzę w całym kraju trwały jeszcze latami.

Traktat brzeski i wyjście Rosji z wojny

Po objęciu władzy Lenin stanął przed najtrudniejszym dylematem: jak wywiązać się z obietnicy pokoju, nie tracąc jednocześnie zdobytych terytoriów i nie pogrążając nowego reżimu. Niemcy, dysponując zdecydowaną przewagą militarną na froncie wschodnim, dyktowały twarde warunki.

Wśród bolszewików wybuchł ostry spór. Lew Trocki proponował politykę "ani pokoju, ani wojny", czyli odmowę podpisania traktatu bez ogłoszenia kontynuacji działań zbrojnych. Nikolaj Bucharin opowiadał się za wznowieniem "rewolucyjnej wojny". Lenin stał na stanowisku, że należy podpisać pokój na jakichkolwiek warunkach, gdyż zrujnowany kraj i zdemoralizowana armia nie są w stanie prowadzić żadnej wojny.

3 marca 1918 roku Rosja Sowiecka podpisała traktat brzeski. Warunki były upokarzające: Rosja oddała Polsce, Litwie, Kurlandii i Estonii, uznała niepodległość Ukrainy i Finlandii, a na Zakaukaziu zrezygnowała z Karsu, Batumi i Ardahanu na rzecz Turcji. Razem Rosja straciła około 1 miliona km kwadratowych terytorium, 56 milionów mieszkańców i znaczną część potencjału przemysłowego i rolniczego.

Lenin określał traktat jako "obsceniczną" i "potworną" klęskę, ale bronił jej podpisania jako koniecznego warunku przeżycia rewolucji. Po klęsce Niemiec w listopadzie 1918 roku Rosja Sowiecka anulowała traktat brzeski.

Często zadawane pytania

Dlaczego Lenin był przeciwny I wojnie światowej?

Lenin uważał I wojnę światową za konflikt imperialistyczny, w którym robotnicy wszystkich krajów są zmuszani do walki w obronie interesów burżuazji i kapitału, a nie własnych. Sformułował teorię "rewolucyjnego defetyzmu", zgodnie z którą socjaliści powinni dążyć do klęski własnego rządu, by przyspieszyć rewolucję społeczną. Jego zdaniem wojnę między narodami należało przekształcić w wojnę klas.

Jak Lenin wrócił do Rosji w 1917 roku?

Lenin wrócił do Rosji w tzw. zaplombowanym wagonie, przepuszczonym przez terytorium Niemiec na mocy porozumienia z niemieckim rządem. Niemcy liczyli na to, że Lenin doprowadzi do wycofania Rosji z wojny, co faktycznie nastąpiło po Rewolucji Październikowej. 16 kwietnia 1917 roku Lenin przybył do Piotrogrodu, gdzie był entuzjastycznie witany przez zwolenników bolszewików.

Czym były Tezy Kwietniowe Lenina?

Tezy Kwietniowe to program polityczny ogłoszony przez Lenina 17 kwietnia 1917 roku, nazajutrz po powrocie do Rosji. Zawierały postulaty natychmiastowego zakończenia wojny, odmowy popierania Rządu Tymczasowego, przeniesienia władzy do sowietów robotniczych i żołnierskich oraz nacjonalizacji ziemi. Wyznaczyły bolszewicką strategię prowadzącą do Rewolucji Październikowej.

Na czym polegał traktat brzeski?

Traktat brzeski to umowa pokojowa podpisana 3 marca 1918 roku w Brześciu Litewskim między Rosją Sowiecką a Niemcami, Austro-Węgrami, Bułgarią i Imperium Osmańskim. Na jego mocy Rosja wycofała się z I wojny światowej, cedując na rzecz państw centralnych lub uznając niepodległość ogromnych terytoriów: Polski, Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii i Ukrainy. Był to jeden z najtwardszych traktatów pokojowych w nowożytnej historii Europy.

Dlaczego Niemcy zgodzili się wpuścić Lenina przez swoje terytorium?

Niemcy liczyły na to, że Lenin, wracając do Rosji i agitując za natychmiastowym pokojem, osłabi zdolność bojową armii rosyjskiej i doprowadzi do wycofania Rosji z wojny. Pozwoliłoby to Niemcom przenieść kilkanaście dywizji z frontu wschodniego na zachód. Kalkulacja ta okazała się trafna: po Rewolucji Październikowej Rosja Sowiecka podpisała traktat brzeski i zakończyła udział w wojnie.

Jaka była rola I wojny światowej w sukcesie bolszewików?

I wojna światowa w zasadniczy sposób przyczyniła się do sukcesu bolszewików. Trzyletni udział Rosji w wyniszczającym konflikcie doprowadził do kolosalnych strat w ludziach, kryzysu ekonomicznego, klęski głodu i zupełnego wyczerpania armii. Niezadowolenie społeczne, podsycane przez propagandę bolszewicką, gwałtownie wzrosło. Gdy bolszewicy obiecali pokój, ziemię i chleb, trafili w najpilniejsze potrzeby mas. Bez I wojny światowej rewolucja 1917 roku prawdopodobnie nie miałaby szansy na powodzenie.