Wikingowie w Anglii: wpływ na historię i kulturę

Wikingowie pozostawili po sobie trwały ślad w historii Anglii, kształtując jej język, prawo, osadnictwo i kulturę przez ponad dwa stulecia intensywnych kontaktów, od pierwszych najazdów pod koniec VIII wieku aż po normański podbój w 1066 roku. Wpływ Skandynawów na Wyspy Brytyjskie był tak głęboki, że trudno dziś wyobrazić sobie angielską historię bez nordyckiego rozdziału. Najazdy wikingów zmieniły mapę polityczną wyspy, przyspieszyły zjednoczenie Anglii i na zawsze odcisnęły piętno na angielskim języku i kulturze.

Pierwsze najazdy: Lindisfarne i początki epoki wikingów

Za symboliczny początek epoki wikingów powszechnie uważa się atak na klasztor na wyspie Lindisfarne w Northumbrii, do którego doszło 8 czerwca 793 roku. Najeźdźcy rozbili klasztor, zabili lub wzięli w niewolę mnichów i łupili bezcenne relikwie. Był to nie tylko rabunek, ale też ogromny szok kulturowy: zaatakowanie uznawanego za święte centrum monastycyzmu celtyckiego wywołało ogromne poruszenie w całej chrześcijańskiej Europie.

Pierwsze ataki były krótkotrwałe: wikingowie przybywali szybkimi okrętami, napadali, łupili i odpływali. Ich drakkary, o małym zanurzeniu, pozwalały nie tylko pływać po morzach, ale też wpływać głęboko w rzeki, co umożliwiało atakowanie celów daleko w głębi lądu. Ten element zaskoczenia, połączony z bezwzględnością i sprawnością bojową, przez długi czas uniemożliwiał skuteczną obronę.

Charakter najazdów VIII-IX wieku

Wczesne najazdy były dziełem głównie Norwegów i Duńczyków, działających z reguły w niewielkich grupach. Z czasem łupieżcze wypady ustąpiły miejsca bardziej zorganizowanym działaniom militarnym. Skandynawowie zaczęli zakładać stałe zimowiska na wybrzeżach i wyspach, traktując je jako bazy do dalszych wypraw. Wyspa Thanet na wschodnim wybrzeżu Anglii była jednym z takich miejsc, gdzie w połowie IX wieku pojawiła się duża flota wikingów gotowych do systematycznych podbojów.

Wielka Armia Pogańska i podbój wschodniej Anglii

Przełomowym momentem w historii wikingów w Anglii był rok 865, kiedy na wyspy przybyła tak zwana Wielka Armia Pogańska. W odróżnieniu od wcześniejszych wypraw łupieżczych, armia ta miała na celu stałe podboje. Składała się z tysięcy dobrze zorganizowanych wojowników, prawdopodobnie pod dowództwem synów legendarnego Ragnara Lodbroka: Ivarr Bezkościstego, Haldana i Ubba.

W 866 roku wikingowie zdobyli York (nazywany przez nich Jorvik), serce królestwa Northumbrii. Miasto stało się główną bazą operacyjną i z czasem najważniejszym centrum wikingów w Anglii. W kolejnych latach Wielka Armia Pogańska systematycznie podbijała kolejne anglosaskie królestwa: Northumbrię, Wschodnią Anglię i Mercję. Król Edmund Wschodniej Anglii, wzięty do niewoli, odmówił wyrzeczenia się wiary i został zamęczony, zyskując potem chwałę świętego.

Upadek anglosaskich królestw

Do roku 870 wikingowie kontrolowali większość wschodniej i północnej Anglii. Jedynym większym angielskim królestwem, które utrzymało niezależność, był Wessex na południu wyspy. Wtedy też na tronie wessexkim zasiadł dwudziestodwuletni Alfred, znany potomnym jako Wielki.

Alfred Wielki i opór Wesseksu

Alfred, panujący od 871 roku, przez pierwsze lata rządów musiał zmagać się z ciągłymi najazdami wikingów na Wessex. W 878 roku Duńczycy pod wodzą Gudhruma niemal go pokonali: Alfred schronił się w bagnach Somerset, skąd organizował partyzantkę. Legendarna historia o Alfredzie i przypalonych podpłomykach, które zaniedbał, pilnując ognia u prostej chłopki, pochodzi właśnie z tego okresu ukrywania się.

Jednak Alfred zdołał zebrać siły, pokonał wikingów w decydującej bitwie pod Edington (878 rok) i wymusił na Gudhrumie pokój w Wedmore. Na mocy tego traktatu Gudhhrum przyjął chrzest, a Anglia podzielona została na dwie strefy: Wessex na południu i zachodzi pod władzą Alfreda oraz Danelaw na wschodzie i północy pod panowaniem wikingów.

Reformy Alfreda Wielkiego

Alfred nie poprzestał na militarnym sukcesie. Przeprowadził szereg reform, które miały zapobiec dalszym najazdom i wzmocnić państwo:

• Zbudował sieć ufortyfikowanych miast (burhs) rozmieszczonych w taki sposób, by żaden punkt Wesseksu nie był dalej niż jeden dzień drogi od fortu
• Zreorganizował armię (fyrd), dzieląc ją na zmieniające się rotacje, co pozwoliło utrzymywać stały kontyngent w terenie
• Zbudował pierwszą angielską flotę wojenną do walki z wikingami na morzu
• Założył szkołę pałacową i wspierał tłumaczenie łacińskich dzieł na język anglosaski, co dało mu przydomek Wielki
• Zlecił opracowanie kodeksu prawnego scalającego tradycje prawne różnych anglosaskich królestw

Danelaw: skandynawski region Anglii

Danelaw, czyli obszar rządzony według prawa duńskiego, obejmował wschodnią i północną Anglię: Northumbrię, Wschodnią Anglię i część Mercji. Nie był jednolitym tworem politycznym, lecz mozaiką nordyckich osad, miast i panowań lokalnych wodzów. Jorvik (York) był jego nieformalną stolicą i największym miastem, liczącym w X wieku być może do 10 000 mieszkańców, co czyniło go jednym z największych miast ówczesnej Europy Północnej.

Archeologiczne wykopaliska w Yorku ujawniły niezwykły obraz wikińskiego miasta: gęsto zabudowane ulice ze sklepami i warsztatami, rozwinięty handel z całą Europą i Bliskim Wschodem, bogata kultura materialna. Muzeum Jorvik w Yorku pozwala dziś zobaczyć rekonstrukcję IX-wiecznej ulicy wikińskiej.

Prawo i administracja w Danelaw

W strefie Danelaw obowiązywały odrębne zasady prawne, oparte na skandynawskich tradycjach. Wolni chłopi (thegns i housecarls) mieli inne prawa niż ich anglosascy odpowiednicy. Różnice te przetrwały jeszcze przez dwa-trzy wieki po wchłonięciu Danelaw przez królów angielskich i są widoczne w dokumentach prawnych XII i XIII wieku.

Królowie wikingów nad całą Anglią

Syn Alfreda, Edward Starszy, i jego wnuk Athelstan odwojowali w pierwszej połowie X wieku znaczną część Danelaw, docierając aż do Yorku. Athelstan (924-939) jest powszechnie uważany za pierwszego króla zjednoczonej Anglii. Jednak wikingowie nie zostali wyparci na dobre.

Pod koniec X wieku nastąpiła nowa fala najazdów, tym razem organizowanych przez samych królów Danii. Svein Widłobrody i jego syn Knut (Kanut Wielki) prowadzili systematyczne kampanie przeciwko Anglii. W 1013 roku Svein zmusił anglosaskiego króla Ethelreda Bezradnego do ucieczki, a rok później ogłosił się królem Anglii. Po jego śmierci władzę przejął Knut, panujący nad Anglią w latach 1016-1035 jako król Anglii, Danii i Norwegii, tworząc rozległe imperium skandynawskie na Morzu Północnym.

Dziedzictwo panowania Knuta

Knut okazał się sprawnym władcą: dbał o kościół, wydawał prawa i integrował Anglię ze swoim imperium nie siłą, lecz dyplomacją. Ożenił się z Emmą z Normandii, wdową po Ethelredzie Bezradnym, łącząc normańskie i anglosaskie interesy. Po śmierci Knuta w 1035 roku i jego synów, tron angielski powrócił do dynastii anglosaskiejfarm w osobie Edwarda Wyznawcy (1042-1066).

Wpływ wikingów na język angielski

Wikingowie wnieśli ogromny wkład w kształtowanie się języka angielskiego. Staronordyjski (język wikingów) i staroangielski były ze sobą spokrewnione, jako języki germańskie, co ułatwiało wzajemne zapożyczenia. Szacuje się, że do słownictwa angielskiego weszło ponad kilkaset słów nordyckich, z których wiele należy do najczęściej używanych w codziennej mowie:

• Zaimki: they, their, them (z nordyckiego, zastępując anglosaskie formy)
• Słowa codzienne: sky (niebo), window (okno), husband (mąż), egg (jajko), knife (nóż)
• Czasowniki: to die (umierać), to take (brać), to call (wołać), to get (dostać)
• Nazwy geograficzne: Yorkshire, Lincolnshire, Derby, Grimsby, Whitby (końcówki -by, -thorpe, -thwaite to nordyckie morfemy)

Toponomastyka angielska, czyli nazwy miejscowe, jest żywym świadectwem osadnictwa wikingów. Setki miast i wsi na północy i wschodzie Anglii noszą nordyckie nazwy, które przetrwały do dziś. Końcówka -by oznaczała wioskę w języku nordyckim, -thorpe to przysiółek, a -thwaite to polana lub łąka.

Dziedzictwo kulturowe wikingów w Anglii

Poza językiem wikingowie pozostawili po sobie ślady w wielu dziedzinach:

• Prawo: instytucja jury (ławy przysięgłych) może mieć korzenie w skandynawskich tradycjach prawnych
• Sztuka i rzemiosło: charakterystyczne motywy zwierzęce, plecionka i styl wikingów widoczne są w angielskich wyrobach artystycznych z X-XI wieku
• Handel: wikingowie zintensyfikowali handel Anglii z Europą Północną i Bałtykiem
• Morze: tradycja budowania okrętów i żeglarstwa miała wpływ na angielskie rybołówstwo i żeglugę
• Osadnictwo: nowe wzorce zagospodarowania przestrzennego, typ zabudowy i nazewnictwo wsi w Danelaw

Podbój normański jako kres ery wikingów

Normańska inwazja Wilhelma Zdobywcy w 1066 roku bywa traktowana jako koniec ery wikingów w Anglii. Sami Normanowie byli potomkami wikingów osiadłych we Francji w X wieku, a Normandia wzięła swoją nazwę od "Normanów", czyli "ludzi z Północy". Tym samym paradoksalnie Anglię "podbiła" skandynawska dynastia z Normandii, przywracając pewną ciągłość nordyckich wpływów, choć już w zupełnie nowej, feudalnej i frankońskiej postaci.

Podbój normański spowodował, że bezpośrednie duńskie wpływy kulturowe i językowe zostały zepchnięte przez nową elitę mówiacą po normańsko-francusku. Jednak nordyckie słownictwo, prawo i osadnictwo na północy Anglii przetrwały i współtworzą angielską tożsamość kulturową do dziś.

Wikingowie a chrześcijaństwo w Anglii

Ważnym aspektem kontaktów wikingów z Anglią były kwestie religijne. Skandynawowie byli początkowo poganami, czczącymi bogów Asgardu: Odyna, Thora, Freję i innych. Ich ataki na klasztory i kościoły nie były przypadkowe, były to bowiem najbogatsze i najsłabiej bronione miejsca w ówczesnej Anglii. Grabież kościelnych skarbów, bicie mnichów i palenie skryptoriów było dla nich ekonomicznie racjonalne, choć dla chrześcijańskiej Europy stanowiło niebywałą profanację.

Z czasem wikingowie zaczęli przyjmować chrześcijaństwo. Gudhhrum, pokonany przez Alfreda Wielkiego, przyjął chrzest jako warunek pokoju w Wedmore (878). Knut Wielki był gorliwym chrześcijaninem, fundował klasztory i dbał o kościół angielski. Chrystianizacja Skandynawów ułatwiała integrację wikińskich osadników z miejscową ludnością, zacierając granicę między "duńskim" Danelaw a "anglosaskim" Wesseksem. Wspólna wiara stawała się ważniejsza niż różnice etniczne.

Warto też odnotować, że wielu wikingów w Anglii nie było wojownikami. Wzrost osadnictwa skandynawskiego oznaczał, że tysiące rolników, rzemieślników i kupców ze Skandynawii zamieszkało obok miejscowej ludności, handlowało z nią, żeniło się z Anglosaskami i integrowało się powoli z angielskim społeczeństwem. Archeologia pokazuje, że materialna kultura Danelaw była mieszanką elementów skandynawskich i anglosaskich, świadcząc o głębokiej integracji obu grup.

Często zadawane pytania

Kiedy wikingowie po raz pierwszy zaatakowali Anglię?

Za symboliczny początek epoki wikingów uważa się atak na klasztor w Lindisfarne w Northumbrii 8 czerwca 793 roku. Były jednak doniesienia o wcześniejszych najazdach Skandynawów na wybrzeża brytyjskie, sięgających końca VIII wieku. Po najeździe na Lindisfarne ataki na Wyspy Brytyjskie stały się coraz częstsze i intensywniejsze.

Czym było Danelaw?

Danelaw to obszar wschodniej i północnej Anglii, który w drugiej połowie IX wieku znalazł się pod kontrolą wikingów i gdzie obowiązywało prawo skandynawskie (duńskie). Obejmował Northumbrię, Wschodnią Anglię i część Mercji, ze stolicą w Jorvik (York). Danelaw oficjalnie przestał istnieć jako odrębny byt polityczny w X wieku, gdy anglosaskie królestwa odwojowały te tereny.

Czy wikingowie założyli jakieś miasta w Anglii?

Tak, wikingowie znacznie rozbudowali York (Jorvik), który stał się jednym z największych miast ówczesnej Europy Północnej. Mieli też duży udział w rozbudowie innych miast w Danelaw, takich jak Lincoln, Leicester, Nottingham, Derby i Stamford. Wiele angielskich miast nosi nordyckie nazwy lub ma nordyckie elementy w nazwach swoich dzielnic.

Jak wikingowie wpłynęli na język angielski?

Wikingowie wnieśli do języka angielskiego setki słów codziennego użytku, w tym podstawowe zaimki (they, their, them), słowa takie jak sky, egg, knife, husband, window, a także wiele czasowników (die, take, get, call). Nordyckie końcówki w nazwach miejscowych (-by, -thorpe, -thwaite) są nadal widoczne na mapie Anglii, zwłaszcza na północy i wschodzie kraju.

Kto był pierwszym królem wikingów nad całą Anglią?

Svein Widłobrody, król Danii, zmusił anglosaskiego króla Ethelreda Bezradnego do ucieczki z Anglii w 1013 roku i krótko panował jako król Anglii przed swoją śmiercią w 1014 roku. Jednak to jego syn Knut Wielki (Kanut) był pierwszym wikingiem, który skutecznie i długotrwale panował nad całą Anglią, od 1016 do 1035 roku.

Czy Normanowie byli wikingami?

Normanowie byli potomkami wikingów (Normanów, czyli "ludzi z Północy"), którzy w 911 roku otrzymali od króla Francji tereny w północno-zachodniej Francji, znane dziś jako Normandia. Z biegiem czasu przejęli język i kulturę frankońską, zachowując jednak wikińską tradycję militarną i żeglarską. Podbój Anglii w 1066 roku przez Wilhelma Zdobywcę był więc paradoksalnie kolejnym rozdziałem skandynawskiego wpływu na Wyspy Brytyjskie.