Piec filarow islamu: znaczenie i praktyki muzulmanow

Pięć filarów islamu (arabski: Arkan al-Islam) to fundamentalne obowiązki religijne, które każdy muzułmanin jest zobowiązany wypełniać jako wyraz swojej wiary i przynależności do wspólnoty islamskiej (ummy). Są to: szahada (wyznanie wiary), salat (modlitwa), zakat (jałmużna), saum (post) i hadżdż (pielgrzymka do Mekki). Filary te stanowią szkielet praktyki religijnej islamu i decydują o codziennym rytmie życia ponad 1,8 miliarda muzułmanów na całym świecie.

Pojęcie pięciu filarów wywodzi się z hadisów (tradycji przekazów o słowach i czynach Proroka Mahometa) i zostało usystematyzowane przez uczonych islamskich w pierwszych wiekach islamu. Kluczowy hadis, przekazany przez Ibn Umara i zawarty w najważniejszych zbiorach Buchari i Muslima, głosi: "Islam został zbudowany na pięciu: wyznaniu, że nie ma bóstwa poza Bogiem i że Mahomet jest Jego posłańcem, odprawianiu modlitwy, płaceniu zakatu, pielgrzymce i poście w Ramadanie." Choć poszczególne szkoły prawne (madhhaby) różnią się w detalach interpretacyjnych, pięć filarów jest uznawanych przez wszystkich wyznawców islamu sunnickiego, a w dużej mierze również szyickiego.

Narodziny islamu i historyczny kontekst filarów

By zrozumieć znaczenie pięciu filarów, warto cofnąć się do ich historycznego źródła. Islam powstał na Półwyspie Arabskim w VII wieku n.e. Mahomet ibn Abdullah, urodzony około 570 roku w Mekce, w 610 roku otrzymał pierwsze objawienie od archanioła Dżibrila (Gabriela). Przez kolejne 23 lata Koran był objawiony stopniowo. Objawienia te kształtowały zasady nowej wiary, która stopniowo wypierała politeizm arabski.

W 622 roku Mahomet i jego zwolennicy przenieśli się z Mekki do Medyny (hidżra). Data ta wyznacza początek kalendarza islamskiego. W Medynie Mahomet stworzył pierwszą muzułmańską wspólnotę (ummę) i wprowadził zasady prawa islamskiego (szariatu). Praktyki religijne, które miały stać się filarami islamu, kształtowały się i precyzowały przez ten period. Modlitwa, post i jałmużna były praktykowane od początku, jednak ich formalne usystematyzowanie jako pięciu obowiązków nastąpiło w ciągu życia Proroka lub wkrótce po jego śmierci.

Pierwszy filar: Szahada, wyznanie wiary

Szahada (arabski: الشهادة, dosłownie "świadectwo" lub "wyznanie") to najprostszy i zarazem najważniejszy filar islamu. Składa się z dwóch zdań:

• La ilaha illa Allah: "Nie ma bóstwa poza Bogiem jedynym" (świadectwo monoteizmu)
• Muhammadum rasul Allah: "Mahomet jest Posłańcem Boga" (uznanie prorockiej misji)

Wyznanie tych słów z pełnym przekonaniem serca włącza muzułmanina do wspólnoty islamskiej. Osoba, która wypowiada szahadę po raz pierwszy, formalnie przyjmuje islam. Szahada jest też wypowiadana przy wielu uroczystych okazjach: przy narodzinach dziecka (szeptem do ucha noworodka), w trakcie codziennych modlitw oraz na łożu śmierci.

Teologiczna treść szahady jest głęboka i precyzyjna. Pierwsza część neguje politeizm i ogłasza absolutny monoteizm (tawhid): Bóg (Allah) jest jeden, nie ma wspólników, nie ma potomstwa i nie ma sobie równych. Słowo "Allah" nie jest imieniem własnym boga islamu, lecz arabskim słowem oznaczającym po prostu "Bóg" (używanym też przez chrześcijańskich Arabów). Druga część uznaje szczególną rolę Mahometa jako ostatniego Proroka, pieczęci proroków (hatam al-anbiya), po którym nie będzie już innych posłańców Boga.

Drugi filar: Salat, obowiązkowa modlitwa pięć razy dziennie

Salat (arabski: صلاة) to rytualna modlitwa, którą każdy dorosły muzułmanin powinien odprawiać pięć razy dziennie. Jest to jeden z najwidoczniejszych i najbardziej charakterystycznych elementów islamu, decydujący o rytmie całego dnia wyznawców.

Pory pięciu modlitw

Pięć obowiązkowych modlitw przypada w następujących porach:

• Fadżr: modlitwa świtu, odprawiana między pierwszym brzaskiem a wschodem słońca (2 rakaty)
• Zuhr: modlitwa południowa, odprawiana po zenicie słońca (4 rakaty)
• Asr: modlitwa popołudniowa, odprawiana w środku drogi między południem a zachodem słońca (4 rakaty)
• Maghrib: modlitwa wieczorna, odprawiana krótko po zachodzie słońca (3 rakaty)
• Isza: modlitwa nocna, odprawiana gdy następuje całkowita ciemność (4 rakaty)

Forma i warunki modlitwy

Przed modlitwą muzułmanin musi dokonać rytualnego oczyszczenia ciała (wudu), obejmującego mycie rąk, twarzy, przedramion i nóg. Modlitwa odbywa się z twarzą zwróconą w kierunku Mekki, dokładnie w stronę Kaaby, zwanej Al-Qibla. Kierunek ten, zwany kiblą, wyznacza orientację modlitewną dla muzułmanów na całym świecie. Muzułmanie w Polsce modlą się w kierunku południowo-wschodnim.

Salat ma ściśle określony porządek. Składa się z jednostek zwanych rakatami, w trakcie których muzułmanin naprzemiennie stoi, kłania się w pasie (ruku), pada na kolana i twarz (sudżud). Każdemu ruchowi towarzyszą określone formuły arabskie. Piątkowa modlitwa południowa (dżuma) ma szczególne znaczenie i powinna być odprawiana wspólnotowo w meczecie, z wygłoszeniem kazania (chutby).

Na początku każdej modlitwy muzułmanin wypowiada takbir: Allahu Akbar (Bóg jest największy). Modlitwa obejmuje recytację sury Al-Fatiha (otwierającej Koran) oraz innych fragmentów Koranu. Muzułmanin modli się w języku arabskim niezależnie od swojego języka ojczystego, co symbolizuje jedność wspólnoty islamskiej ponad podziałami językowymi i kulturowymi.

Trzeci filar: Zakat, obowiązkowa jałmużna

Zakat (arabski: زكاة, dosłownie "oczyszczenie" lub "wzrost") to obowiązkowy podatek religijny, płacony przez zamożniejszych muzułmanów na rzecz potrzebujących. Jest to jeden z filarów społecznego wymiaru islamu, mający na celu zmniejszenie nierówności majątkowych w obrębie wspólnoty i realizację zasady solidarności (takaful).

Zakat jest obowiązkowy dla każdego muzułmanina, który posiada majątek przekraczający określony próg (nisab) przez okres pełnego roku księżycowego. Standardowa stawka wynosi 2,5 procent wartości posiadanego majątku. Nisab oblicza się w odniesieniu do wartości 85 gramów złota lub 595 gramów srebra. Z natury rzeczy zakat nie jest dobrowolną datką, lecz religijnym obowiązkiem o charakterze podatkowym.

Kto może otrzymać zakat?

Koran (Sura 9, werset 60) wymienia osiem kategorii beneficjentów zakatu:

1. Ubodzy (fukara)
2. Potrzebujący (masakin)
3. Urzędnicy zajmujący się zbieraniem i dystrybucją zakatu
4. Ci, których serca należy pojednać z islamem
5. Wyzwolenie osób zniewolonych
6. Dłużnicy niezdolni do spłaty długów
7. Na drodze Boga (fi sabil Allah)
8. Wędrowcy potrzebujący pomocy

Zakat różni się od sadaki, dobrowolnej jałmużny, która jest zalecana, lecz nieobowiązkowa. Islam zachęca do hojności i regularnych dobrowolnych datków, lecz zakat jako jeden z pięciu filarów ma charakter bezwzględnego obowiązku. We wczesnym islamie zakat był zbierany przez państwo jako forma podatku. W wielu krajach muzułmańskich nadal istnieją państwowe instytucje zakatu.

Czwarty filar: Saum, post w miesiącu Ramadan

Saum (arabski: صوم, post) w miesiącu Ramadan to jeden z najbardziej znanych elementów islamu na świecie. Ramadan jest dziewiątym miesiącem kalendarza islamskiego (księżycowego), w którym muzułmanie powstrzymują się od jedzenia, picia i współżycia seksualnego od świtu (fadżr) do zachodu słońca (maghrib).

Post w Ramadanie ma teologiczne uzasadnienie w Koranie (Sura 2, werset 183-185), gdzie Bóg nakazuje wiernym pościć. Miesiąc ten jest wyjątkowy, ponieważ wedle tradycji właśnie w Ramadanie Archanioł Dżibril (Gabriel) przekazał Mahometowi pierwsze słowa Koranu. Dlatego Ramadan jest miesiącem szczególnie intensywnej recytacji i studiowania Koranu.

Zasady i wyjątki postu

Post polega nie tylko na powstrzymaniu się od jedzenia i picia, lecz obejmuje też rezygnację z palenia tytoniu, stosunków seksualnych, używania wulgarnego języka, plotek, kłótni i wszelkich zachowań sprzecznych z wartościami islamu. Jest to czas intensywnej modlitwy, recytacji Koranu i duchowej odnowy.

Z obowiązku postu są zwolnione następujące grupy:

• Dzieci przed osiągnięciem dojrzałości
• Osoby starsze i przewlekle chore, niezdolne do postu
• Kobiety w ciąży i karmiące
• Osoby w podróży (z obowiązkiem odpracowania dni po powrocie)
• Kobiety w czasie menstruacji (z obowiązkiem odpracowania dni)

Po zachodzie słońca post jest przerywany małym posiłkiem zwanym iftarem. Tradycyjnie iftar zaczyna się od zjedzenia daktyla i wypicia wody, naśladując zwyczaj Proroka Mahometa. Przed świtem spożywa się suhur, posiłek wzmacniający na czas całodziennego postu. W wielu krajach muzułmańskich iftar ma charakter uroczystego, rodzinnego spotkania przy stole.

Lajlat al-Kadr i zakończenie Ramadanu

W ciągu Ramadanu szczególnie ważna jest Lajlat al-Kadr (Noc Przeznaczenia lub Noc Mocy), przypadająca wedle tradycji w jedną z ostatnich dziesięciu nieparzystych nocy miesiąca, najczęściej utożsamiana z 27. nocą Ramadanu. Jest to noc, w której Koran po raz pierwszy został objawiony Mahometowi. Koran (Sura 97) określa ją jako "lepszą niż tysiąc miesięcy". Wielu muzułmanów spędza tę noc w meczecie na modlitwie i recytacji Koranu. Ramadan kończy się świętem Id al-Fitr (Eid al-Fitr), jednym z dwóch wielkich świąt islamskich.

Piąty filar: Hadżdż, pielgrzymka do Mekki

Hadżdż (arabski: حج) to wielka pielgrzymka do Mekki w Arabii Saudyjskiej, obowiązkowa przynajmniej raz w życiu dla każdego muzułmanina, który jest fizycznie zdolny i finansowo w stanie ją odbyć bez narażania rodziny na niedostatek. Odbywa się corocznie w dniach od 8 do 12 lub 13 Zu al-Hidżdża, ostatniego miesiąca kalendarza islamskiego.

Hadżdż jest największym corocznym zgromadzeniem ludzi na świecie. Co roku do Mekki przybywa od 2 do 3 milionów pielgrzymów z całego świata, niezależnie od narodowości, języka, kultury czy statusu społecznego. Wszyscy ubrani są w identyczne białe okrycie zwane ihramem, symbolizujące równość wszystkich ludzi przed Bogiem.

Główne rytuały hadżdżu

Pielgrzymka składa się z szeregu obowiązkowych rytuałów:

1. Tawaf: siedmiokrotne obejście Kaaby w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Kaaba to sześcienna budowla w centrum Wielkiego Meczetu (Maszdżid al-Haram), uważana za Dom Boży zbudowany przez Ibrahima i Ismaila.
2. Sa'i: siedmiokrotne przejście między wzgórzami Safa i Marwa, upamiętniające bieg Hadżar (Hagar), szukającej wody dla syna Ismaila.
3. Stanie w Arafat: pielgrzymi gromadzą się 9 Zu al-Hidżdża na równinie Arafat, gdzie spędzają popołudnie na modlitwie i recytacji Koranu. Jest to moment kulminacyjny hadżdżu.
4. Muzdalifa: nocleg pod gołym niebem po powrocie z Arafat, zbieranie kamyków do rytualnego kamienowania szatana.
5. Ramy Dżamarat: symboliczne kamienowanie szatana przez rzucanie kamyków w trzy filary w Minie, upamiętniające odrzucenie przez Ibrahima pokus szatana.
6. Ofiarowanie zwierzęcia: upamiętnienie gotowości Ibrahima do złożenia syna w ofierze. Mięso dzielone jest między pielgrzymów, ubogich i rodzinę.
7. Ogolenie głowy lub ucięcie kosmyka włosów, symbolizujące zakończenie stanu ihram i powrót do zwykłego życia.

Umra: mniejsza pielgrzymka

Poza hadżdżem istnieje też umra, mniejsza pielgrzymka, którą można odbyć o każdej porze roku. Umra nie zastępuje hadżdżu, lecz jest zalecana jako dodatkowy akt pobożności. Obejmuje tawaf (obejście Kaaby) i sa'i (przejście między Safą i Marwą). Wielu muzułmanów łączy umrę z innymi podróżami do Arabii Saudyjskiej.

Znaczenie pięciu filarów w życiu codziennym

Pięć filarów islamu wykracza poza sferę czysto rytualną i kształtuje całość życia muzułmanina: jego czas (pięć modlitw dziennie wyznacza rytm dnia), finanse (zakat nakłada obowiązek solidarności społecznej), ciało (post w Ramadanie jest formą ascezy i dyscypliny), przestrzeń (modlitwa zawsze zwrócona ku Mekce) i wspólnotę (hadżdż jednoczy muzułmanów z całego świata).

Filary te mają też głęboki wymiar duchowy. Szahada wyraża monoteistyczną wiarę (iman), salat podtrzymuje stałą łączność z Bogiem, zakat kształtuje postawę hojności i solidarności, saum ćwiczy samodyscyplinę i pokorę, a hadżdż jest osobistą duchową podróżą i fizycznym wyrazem przynależności do globalnej wspólnoty wiernych.

W islamie wyróżnia się ponadto sześć filarów wiary (arkan al-iman): wiarę w Boga, aniołów, Pismo Święte, proroków, Dzień Sądu i przeznaczenie (kadar). Pięć filarów islamu i sześć filarów wiary razem tworzą podstawę islamskiej doktryny i praktyki. Filary islamu dotyczą działania (amali), a filary wiary dotyczą przekonań (itiqad).

Często zadawane pytania

Czym jest szahada i dlaczego jest najważniejszym filarem islamu?

Szahada to wyznanie wiary muzułmańskiej: "Nie ma bóstwa poza Bogiem jedynym, a Mahomet jest Jego Posłańcem." Jest najważniejszym filarem, ponieważ wyraża teologiczną podstawę islamu: monoteizm (tawhid) i uznanie prorockiej misji Mahometa. Wyznanie szahady z przekonaniem serca formalnie czyni z człowieka muzułmanina.

Ile razy dziennie muzułmanin powinien się modlić i o jakich porach?

Muzułmanin powinien modlić się pięć razy dziennie: o świcie (fadżr), w południe (zuhr), po południu (asr), o zachodzie słońca (maghrib) i wieczorem (isza). Każda modlitwa jest poprzedzona rytualnym myciem (wudu) i odbywa się z twarzą zwróconą w kierunku Mekki.

Ile wynosi zakat i kto jest zobowiązany go płacić?

Zakat wynosi standardowo 2,5 procent wartości posiadanego majątku powyżej progu nisab (odpowiadającego wartości 85 g złota), posiadanego przez pełny rok księżycowy. Obowiązek zakatu spoczywa na dorosłych muzułmanach dysponujących odpowiednim majątkiem. Beneficjentami są ubodzy, potrzebujący i inne kategorie wymienione w Koranie.

Na czym polega post w Ramadanie i kto jest z niego zwolniony?

Post (saum) w Ramadanie polega na powstrzymaniu się od jedzenia, picia, palenia i stosunków seksualnych od świtu do zachodu słońca przez cały dziewiąty miesiąc kalendarza islamskiego. Ze zwolnienia korzystają dzieci, chorzy, kobiety w ciąży i karmiące, podróżujący oraz kobiety w czasie menstruacji, z obowiązkiem odpracowania opuszczonych dni.

Czy hadżdż jest obowiązkowy dla wszystkich muzułmanów?

Hadżdż jest obowiązkowy przynajmniej raz w życiu dla każdego dorosłego muzułmanina, który jest zdrowy i posiada środki finansowe na odbycie pielgrzymki, nie narażając rodziny na niedostatek. Osoby chore, ubogie lub niezdolne fizycznie do podróży są z tego obowiązku zwolnione.

Czy filary islamu są takie same dla sunnitów i szyitów?

Sunnicki islam uznaje pięć filarów w opisanej formie. Szyizm podziela te obowiązki, lecz szyici rozbudowują system o dodatkowe zasady w ramach usul ad-din i furu ad-din oraz inaczej interpretują szahadę, dodając wyznanie wiary w Ali ibn Abi Taliba. Pielgrzymka do Mekki jest uznawana przez szyitów, choć uzupełniają ją pielgrzymki do innych świętych miejsc, jak Nadżaf i Karbala w Iraku.