Kim był Gandhi i dlaczego ma znaczenie w historii?

Mohandas Karamchand Gandhi, znany powszechnie jako Mahatma Gandhi, to jedna z najważniejszych postaci w historii świata, przywódca indyjskiego ruchu niepodległościowego i twórca filozofii pokojowego oporu wobec ucisku. Urodził się 2 października 1869 roku w Porbandar, w obecnym stanie Gudźarat w Indiach, w rodzinie należącej do kasty kupców. Zginął zastrzelony 30 stycznia 1948 roku w New Delhi, zaledwie kilka miesięcy po tym, jak doprowadził swój naród do upragnionej wolności. Jego życie, idee i metody walki wywarły trwały wpływ na ruchy wyzwoleńcze na całym świecie i stanowią jeden z najbardziej inspirujących rozdziałów w dziejach ludzkości.

Gandhi jest postacią, której znaczenie wykracza daleko poza historię Indii. Udowodnił, że możliwa jest skuteczna walka polityczna bez użycia przemocy, nawet wobec silnie uzbrojonego imperialnego mocarstwa. Jego filozofia do dziś inspiruje ruchy praw obywatelskich, ekologów, pacyfistów i obrońców praw człowieka na wszystkich kontynentach.

Wczesne lata życia i edukacja

Gandhi przyszedł na świat w rodzinie o ugruntowanej pozycji społecznej. Jego ojciec, Karamchand Gandhi, pełnił funkcję premiera (diwana) w kilku drobnych księstwach w Gudźaracie. Matka Putlibai była głęboko religijną kobietą, której pobożność, ascetyzm i skromność odcisnęły silne piętno na charakterze syna. W domu panowała atmosfera przenikniętą wartościami hinduizmu, dźinizmu i islamu, co ukształtowało w Gandhim postawę otwartości na różne tradycje religijne.

W dzieciństwie Gandhi był nieśmiałym chłopcem, przeciętnym uczniem. W 1883 roku, zgodnie z ówczesnym obyczajem, ożeniono go w wieku 13 lat z rówieśniczką Kasturba. To małżeństwo, trwające ponad sześćdziesiąt lat aż do śmierci żony w 1944 roku, było dla Gandhiego ważnym doświadczeniem osobistym i źródłem refleksji nad relacjami między ludźmi.

W 1888 roku Gandhi wyjechał do Londynu na studia prawnicze, które ukończył na Uniwersytecie Londyńskim. Pobyt w metropolii był dla niego doświadczeniem głęboko kształtującym tożsamość. Zetknął się tam z różnymi tradycjami religijnymi i filozoficznymi, w tym z buddyzmem i chrześcijaństwem, czytał Bhagawadgitę w angielskim przekładzie i po raz pierwszy zapoznał się z myślą Lwa Tołstoja, która wywarła na nim ogromne wrażenie. Powrócił do Indii ze stopniem prawnika, lecz kariera adwokacka nie szła mu dobrze. W 1893 roku przyjął propozycję wyjazdu do Natalu w ówczesnej Afryce Południowej, by objąć stanowisko prawnika w indyjskiej firmie handlowej.

Afryka Południowa i narodziny satyagrahy

Doświadczenia w Afryce Południowej radykalnie odmieniły Gandhiego. Już podczas pierwszej podróży pociągiem w tym kraju, mimo posiadania ważnego biletu pierwszej klasy, został siłą wyrzucony z wagonu na rozkaz białego pasażera. To zdarzenie na dworcu w Pietermaritzburgu stało się symbolicznym momentem przebudzenia: Gandhi postanowił podjąć walkę z rasizmem i niesprawiedliwością nie ucieczką, lecz czynnym oporem.

W Afryce Południowej mieszkała liczna społeczność indyjska, traktowana jako obywatele drugiej kategorii, pozbawiona wielu praw. Gandhi zorganizował Indyjski Kongres Natalu, prowadził kampanię petycyjną, pisał do gazet i mobilizował społeczność. W tym okresie opracował i przetestował w praktyce metodę walki, którą nazwał satyagrahą, czyli dążeniem do prawdy. Filozofia ta opierała się na zasadzie ahimsy (niekrzywdzenia) i zakładała czynne, lecz bezkrwawe stawianie oporu niesprawiedliwości przez bojkoty, strajki, marsze i masowe odmowy przestrzegania niesprawiedliwych praw.

W 1906 roku Gandhi po raz pierwszy wezwał do masowego nieposłuszeństwa obywatelskiego w proteście przeciwko ustawie wymagającej rejestracji Hindusów. Kampania trwała siedem lat, Gandhi był wielokrotnie aresztowany i więziony, lecz nie poddał się. Zakończyła się kompromisem: rząd cofnął część najbardziej uciążliwych przepisów. Gandhi powrócił do Indii w 1915 roku z reputacją wybitnego obrońcy praw ludzkich i wypróbowanym narzędziem walki.

Powrót do Indii i walka o niepodległość

W Indiach Gandhi szybko stał się centralną postacią ruchu niepodległościowego. Wstąpił do Indyjskiego Kongresu Narodowego i w ciągu kilku lat przekształcił tę dotychczas elitarną organizację w masowy ruch o szerokim zasięgu społecznym, sięgający do wiosek i rolników. Przemierzał kraj trzecią klasą pociągu, poznawał codzienne problemy chłopów i robotników, a jego prostota, ubiór i bezpośredniość zjednały mu zaufanie milionów ludzi z najróżniejszych warstw społecznych.

Kampania w Ćamparanie (1917)

Jedną z pierwszych wielkich akcji Gandhiego w Indiach była kampania w Ćamparanie w Biharze w 1917 roku. Chłopi zmuszani przez brytyjskich plantatorów do uprawy indyga na narzuconych przez nich niekorzystnych warunkach, zwrócili się do Gandhiego o pomoc. Przeprowadził on szczegółowe dochodzenie, nagłośnił skandal w całych Indiach i doprowadził do reformy systemu dzierżawnego, w wyniku której chłopi odzyskali prawa do swoich gruntów. Był to pierwszy wielki sukces satyagrahy na gruncie indyjskim i dowód skuteczności nowych metod walki.

Kampania Non-Cooperation (1920-1922)

W odpowiedzi na masakrę w Amritsarze (1919), gdzie brytyjscy żołnierze zamordowali setki bezbronnych Hindusów uczestniczących w zgromadzeniu, Gandhi ogłosił ogólnoindyjski ruch nieposłuszeństwa obywatelskiego i bojkotu instytucji kolonialnych. Hindusi bojkotowali brytyjskie szkoły, sądy, towary i tytuły nadawane przez władze. Gandhi wezwał do powrotu do ręcznego tkania jako symbolu samowystarczalności (ruch swadeshi). Kołowrotek stał się ikoną ruchu niepodległościowego, a Gandhi sam codziennie tkał, czyniąc z tego akt polityczny i duchowy zarazem.

Marsz Solny i kampania soli (1930)

Najsłynniejszą akcją Gandhiego był tak zwany Marsz Solny w marcu 1930 roku. W proteście przeciwko brytyjskiemu monopolowi na produkcję soli i podatkom nałożonym na jej wydobycie, Gandhi wyruszył na czele 78 ochotników z aśramu Sabarmati do nadmorskiego miasteczka Dandi, oddalon o 385 km. Marsz trwał 24 dni i zyskał ogromny rozgłos w kraju i na świecie. Po dotarciu na wybrzeże Gandhi symbolicznie wydobył sól z morza, łamiąc w ten sposób prawo. Akcja wywołała falę aresztowań i protestów na całym subkontynencie, zachwiała autorytetem kolonialnej administracji i przyczyniła się do pierwszych rozmów z przedstawicielami brytyjskiego rządu.

Ruch Quit India (1942)

Podczas II wojny światowej Gandhi ogłosił kampanię Quit India (Odejdźcie z Indii), wzywając Brytyjczyków do natychmiastowego opuszczenia subkontynentu. Ruch wywołał masowe aresztowania jego przywódców, w tym samego Gandhiego, który spędził w więzieniu blisko dwa lata. Represje nie złamały oporu: kampania nasilała presję na władze brytyjskie i przybliżała moment przyznania Indiom niepodległości, choć pełna realizacja nastąpiła dopiero po zakończeniu wojny.

Filozofia gandhyzmu

Gandhi stworzył spójną doktrynę społeczno-polityczną, zwaną gandhyzmem. Jej fundamenty stanowią:

• Ahimsa (niekrzywdzenie): zakaz wyrządzania krzywdy myślą, słowem i czynem jakiejkolwiek żywej istocie. Gandhi rozumiał ahimsę nie jako bierność, lecz jako aktywną miłość i gotowość do poświęcenia w służbie sprawiedliwości.
• Satyagraha (dążenie do prawdy): aktywny, lecz pokojowy opór wobec niesprawiedliwości, oparty na miłości i gotowości do cierpienia, bez wyrządzania krzywdy przeciwnikowi.
• Swaraj (samodzielność): dążenie do politycznej i ekonomicznej niezależności, wyrażone m.in. w promocji ręcznego tkactwa (khaddi) i bojkocie brytyjskich towarów. Gandhi uważał, że prawdziwa wolność zaczyna się od ekonomicznej samowystarczalności wiosek.
• Sarwodaja (dobrobyt wszystkich): wizja sprawiedliwego społeczeństwa, w którym nikt nie żyje w nędzy, a różnice kastowe i klasowe zostają stopniowo przezwyciężone przez miłość i służbę.

Gandhi czerpał inspirację z wielu tradycji: z hinduizmu, dźinizmu (zasada ahimsy), chrześcijaństwa (Kazanie na Górze) i filozofii Lwa Tołstoja (chrześcijański anarchizm). Był przekonany, że środki muszą być równie czyste jak cel, który chce się osiągnąć, gdyż nieczyste środki demoralizują zarówno walczących, jak i cel ich walki.

Gandhi a kwestia kast i dyskryminacja

Gandhi przez całe życie aktywnie walczył z dyskryminacją kastową. Przyjął do swojego aśramu w Ahmedabadzie rodziny z grupy "nietykalnych" (Dalitów), których sam nazwał Harijanami (dziećmi Boga). Inicjował kampanie na rzecz dostępu Dalitów do publicznych studni i świątyń. Zorganizował stowarzyszenie Harijan Sevak Sangh, które prowadziło szkoły i szpitale dla dyskryminowanych społeczności.

Jednocześnie stosunek Gandhiego do systemu kastowego był złożony i ewoluował przez całe życie. Jego stanowisko było radykalnie odmienne od podejścia dra Bhimrao Ambedkara, który wywodził się z Dalitów i uważał, że kasta jest strukturalną chorobą hinduizmu, którą należy całkowicie wyeliminować. Ambedkar odrzucał termin "Harijan" jako paternalistyczny. Spór Gandhi-Ambedkar nad reformą hinduizmu i kasty należy do najbardziej złożonych i wciąż żywo dyskutowanych rozdziałów historii ruchu niepodległościowego.

Niepodległość Indii i tragiczny finał

Po zakończeniu II wojny światowej Wielka Brytania, osłabiona wojną i naciskiem ze strony USA, stanęła wobec niemożliwości dalszego utrzymania imperialnych rządów. W sierpniu 1947 roku Indiom przyznano niepodległość, jednak wbrew nadziejom Gandhiego doszło do podziału subkontynentu na dwa państwa: Indie (z przewagą Hindusów i Sikhów) oraz Pakistan (z większością muzułmańską). Partycja, przeprowadzona w pośpiechu, pociągnęła za sobą jedną z największych migracji w historii (ok. 14-17 milionów ludzi) i fale bezprecedensowej przemocy religijnej, w której zginęło od 200 000 do ponad miliona osób.

Gandhi desperacko próbował ugasić pożar waśni religijnych. Pościł protestacyjnie, jeździł do Kalkuty i Noakhali, gdzie jego obecność naprawdę zatrzymywała rzezie. Odmawiał udziału w uroczystościach z okazji niepodległości, zamiast tego spędzając ten dzień modląc się nad ofiarami przemocy.

30 stycznia 1948 roku w ogrodzie rezydencji Birla Bhawan w Nowym Delhi, wchodząc na wieczorną modlitwę, Gandhi został zastrzelony przez Nathuram Godse, dziennikarza i działacza hinduskiej organizacji nacjonalistycznej RSS, który oskarżał go o zbytnie ustępstwa wobec muzułmanów. Mahatma miał 78 lat. Wiadomość o jego śmierci wywołała ogólnoświatową żałobę. Jawaharlal Nehru, pierwszy premier Indii, oznajmił narodowi: "Zgasło światło naszego życia".

Dziedzictwo i wpływ Gandhiego na świat

Wpływ Gandhiego na historię XX i XXI wieku jest trudny do przecenienia. Jego metody pokojowej walki zainspirowały dziesiątki ruchów na całym świecie:

• Martin Luther King Jr. wprost przyznawał, że filozofia Gandhiego była fundamentem ruchu praw obywatelskich Czarnych Amerykanów w latach 50. i 60. XX wieku.
• Nelson Mandela i ruch antoapartheid w Republice Południowej Afryki odwoływał się do lekcji Gandhiego w walce z segregacją rasową.
• Ruch "Solidarność" w Polsce i pokojowe rewolucje w Europie Wschodniej 1989 roku były inspirowane zasadą pokojowej zmiany systemowej.
• Współczesne ruchy klimatyczne, takie jak Extinction Rebellion, wprost odwołują się do gandhyjskiej satyagrahy.

Albert Einstein napisał o Gandhim: "Pokolenia następne z trudem uwierzą, że taki człowiek z krwi i kości chodził po tej ziemi". Urodziny Gandhiego, 2 października, zostały przez Zgromadzenie Ogólne ONZ ogłoszone Międzynarodowym Dniem Bez Przemocy. W Indiach nosi tytuł Ojca Narodu. Jego wizerunek widnieje na wszystkich banknotach rupii indyjskiej.

Często zadawane pytania

Skąd pochodzi tytuł "Mahatma"?

Słowo "mahatma" pochodzi z sanskrytu i oznacza "wielki duchem" (maha: wielki, atman: dusza lub duch). Tytuł ten nadał Gandh iemu poeta Rabindranath Tagore, laureat literackiej Nagrody Nobla. Sam Gandhi ponoć był zakłopotany tym określeniem i uważał, że nie jest go godny. Mimo to przydomek przyjął się powszechnie i stał się nieodłączną częścią jego imienia.

Czym była satyagraha i jak działała w praktyce?

Satyagraha (dążenie do prawdy) to metoda walki opracowana przez Gandhiego, oparta na czynnym, lecz bezkrwawym sprzeciwie wobec niesprawiedliwości. W praktyce oznaczała bojkoty, marsze, strajki, odmowę płacenia podatków i przestrzegania niesprawiedliwych praw, a także dobrowolne przyjmowanie kary za te działania. Kluczowym elementem było zachowanie godności, braku agresji i miłości do przeciwnika, nawet wobec brutalnych represji. Gandhi uważał, że cierpienie walczącego działa na sumienie oprawcy.

Jak Gandhi odnosił się do religii?

Gandhi był wyznawcą hinduizmu, lecz jego pobożność miała charakter inkluzywny i synkretyczny. Modlił się słowami z Bhagawadgity, Biblii i Koranu. Uważał, że wszystkie wielkie religie prowadzą do tej samej prawdy. Słynne były jego wspólne spotkania modlitewne, na które zapraszał wyznawców różnych religii. Głęboka wiara i praktyki ascetyczne (posty, bezżenność na późniejszym etapie życia, życie w ubóstwie) stanowiły nierozerwalną część jego działalności politycznej.

Jaki był stosunek Gandhiego do kasty i dyskryminacji?

Gandhi aktywnie walczył z nietykalności i dostępem Dalitów do przestrzeni publicznej. Przyjmował Dalitów do swojego aśramu i organizował kampanie na ich rzecz. Jednak jego stosunek do systemu kastowego był złożony: przez część życia uważał, że kasty bez hierarchii mogą istnieć jako forma społecznej organizacji. Dr Ambedkar, lider Dalitów i architekt indyjskiej konstytucji, ostro krytykował te poglądy Gandhiego. Debata Gandhi-Ambedkar pozostaje żywym tematem w Indiach do dziś.

Jak Gandhi zginął i kto go zamordował?

Gandhi zginął zastrzelony 30 stycznia 1948 roku podczas wieczornego spotkania modlitewnego w Nowym Delhi. Zamachowcem był Nathuram Godse, dziennikarz i działacz hinduskiego nacjonalizmu, który uważał, że Gandhi zbyt wiele ustępował żądaniom muzułmanów i przyczynił się do podziału Indii. Godse oddał trzy strzały z odległości kilku metrów. Gandhi zginął na miejscu. Godse został aresztowany, skazany na śmierć i stracony w listopadzie 1949 roku.

Dlaczego Gandhi ma tak wielkie znaczenie dla współczesnego świata?

Gandhi wykazał, że możliwa jest skuteczna walka polityczna bez użycia przemocy, nawet wobec silnie uzbrojonego i zorganizowanego wroga. Jego filozofia jest alternatywą wobec kultur przemocy, autorytaryzmu i nihilizmu. W czasach narastających konfliktów, kryzysów demokracji i polaryzacji społecznej gandhyjska satyagraha i ahimsa pozostają inspirującymi i praktycznymi modelami zmiany społecznej, stosowanymi przez ruchy obywatelskie na całym świecie.