Bracia Grimm: baśnie, językoznawstwo i dziedzictwo

Bracia Grimm to Jacob Ludwig Karl Grimm (1785-1863) i Wilhelm Karl Grimm (1786-1859), niemieccy uczeni, językoznawcy i pisarze, którzy na trwałe wpisali się w historię kultury światowej jako twórcy kultowego zbioru baśni ludowych. Ich „Baśnie dla dzieci i dla domu" (niem. Kinder- und Hausmärchen) tłumaczone są do dziś na ponad 160 języków i stanowią jeden z najczęściej wydawanych zbiorów literackich na świecie. Równocześnie bracia Grimm byli wybitnymi uczonymi, którzy wnieśli fundamentalny wkład w językoznawstwo porównawcze i germanistykę.

Choć w powszechnej świadomości funkcjonują głównie jako autorzy bajek dla dzieci, ich dorobek naukowy jest nieporównanie szerszy. Stworzyli podwaliny pod nowoczesną filologię germańską, zainicjowali jeden z największych słowników języka świata i opisali prawidłowości ewolucji języków indoeuropejskich. Ich życie i twórczość są nierozłączne: bracia pracowali razem niemal przez całe życie, uzupełniając swoje talenty i zainteresowania.

Dzieciństwo i lata młodości w Hanau i Steinau

Jacob i Wilhelm Grimm urodzili się w Hanau, w ówczesnym Landgrafstwie Hesji-Kassel. Jacob przyszedł na świat 4 stycznia 1785 roku, a Wilhelm rok później, 24 lutego 1786 roku. Byli drugim i trzecim z dziewięciorga dzieci Philippa Wilhelma Grimma, radcy prawnego, i jego żony Dorothei. Rodzina mieszkała w dostatku, jednak gdy ojciec zmarł w 1796 roku, sytuacja materialna uległa dramatycznemu pogorszeniu. Matka z dziećmi przeprowadziła się do Steinau an der Straße, gdzie ciotka pomogła utrzymać rodzinę.

Pomimo trudności obu chłopców wysłano do prestiżowego Lyzeum w Kassel, a następnie na studia prawnicze na Uniwersytecie Marcburskim. To właśnie tam ich wykładowca, wybitny prawnik i romantysta Friedrich Carl von Savigny, wzbudził w nich zamiłowanie do historii prawa i literatury staroniemieckiej. Pod jego wpływem zainteresowali się zbieraniem i badaniem ludowych podań i baśni.

Zbieranie baśni i publikacja „Kinder- und Hausmärchen"

Praca nad zbiorem baśni była dla braci Grimm przede wszystkim zadaniem naukowym: pragnęli ocalić od zapomnienia ustną tradycję ludową Niemiec, którą uważali za żywą tkankę narodowej kultury i języka. Pracę zbieracką prowadzili głównie między 1807 a 1812 rokiem, rozmawiając z informatorami z różnych warstw społecznych.

Wbrew popularnej legendzie, bracia Grimm nie wędrowali po wsiach, słuchając opowieści prostych wieśniaków przy ogniu. Część informatorów wywodziła się z wykształconych kręgów mieszczańskich, a nawet hugenockich rodzin z Francji, co tłumaczy obecność motywów znanych z bajek Charlesa Perraulta. Do najważniejszych informatorek należały Dorothea Viehmann z Kassel oraz rodzina Wild, z której Wilhelm poślubił później Dorotheę Wild.

Pierwszy tom „Kinder- und Hausmärchen" ukazał się w grudniu 1812 roku, drugi w 1815 roku. Zbiór zawierał pierwotnie 86 historii, które w kolejnych wydaniach zostały rozbudowane do 200 baśni i 10 legend dla dzieci. Bracia poddawali teksty kolejnym redakcjom, nadając im coraz bardziej moralizatorski charakter i łagodząc najbardziej brutalne wątki. Dzieło było wielokrotnie wznawiane za ich życia: ostatnie wydanie, siódme, ukazało się w 1857 roku.

Do najsłynniejszych baśni z tego zbioru należą:

• Kopciuszek (Aschenputtel)
• Królewna Śnieżka (Schneewittchen)
• Śpiąca królewna (Dornröschen)
• Czerwony Kapturek (Rotkäppchen)
• Jaś i Małgosia (Hänsel und Gretel)
• Rumpelstilzchen
• Wilk i siedem koźlątek (Der Wolf und die sieben jungen Geißlein)
• Żabi królewicz (Der Froschkönig)

Działalność naukowa Jacoba Grimma

Jacob Grimm był wybitniejszym z braci pod względem naukowym. Jego najważniejszym dokonaniem językoznawczym jest sformułowanie prawa Grimma, zwanego też pierwszą przesuwką spółgłoskową germańską (niem. Erste Lautverschiebung). Prawo to opisuje systematyczne zmiany spółgłosek, jakie zaszły w języku pragermańskim w odróżnieniu od innych języków indoeuropejskich. Na przykład łacińskie pater odpowiada germańskiemu Vater, ponieważ p przesunęło się do f. Odkrycie to stanowiło kamień milowy w historyczno-porównawczym językoznawstwie i nadało germanistyce status nowoczesnej nauki.

Jacob opublikował też monumentalną Grammatik der deutschen Sprache (Gramatykę języka niemieckiego) w czterech tomach, wydawanych w latach 1819-1837. Dzieło to do dziś jest uważane za jedno z najważniejszych opracowań gramatyki historycznej języka niemieckiego. Zajmował się też prawem, mitologią i historią kultury: jego Deutsche Mythologie (1835) zebrała i usystematyzowała wierzenia ludowe i mitologię germańską.

Działalność naukowa Wilhelma Grimma

Wilhelm Grimm był bliższy literaturze i filologii. To głównie on zajmował się redagowaniem kolejnych wydań baśni, nadając im ich ostateczny kształt literacki. Był autorem Die deutsche Heldensage (1829), opracowania o bohaterskich sagach germańskich, oraz licznych studiów z zakresu staronordyckiej i średniowiecznej literatury. Interesował się też runami i starymi formami pisma.

Wilhelm był z natury delikatniejszy i bardziej wrażliwy niż starszy brat. Przez długie lata cierpiał na schorzenia serca i astmę, co ograniczało jego aktywność naukową. Mimo to przez całe życie służył jako wierna dłoń redaktorska, udoskonalająca dzieła, które obaj wspólnie tworzyli. W 1825 roku poślubił Dorotheę Wild, córkę aptekarza z Kassel, która wcześniej była jedną z głównych informatorek przy zbieraniu baśni. Para miała sześcioro dzieci, z których troje dożyło wieku dorosłego.

Zaangażowanie polityczne i Siedmiu z Getyngi

Bracia Grimm nie ograniczali się wyłącznie do pracy naukowej. W 1830 roku obaj objęli katedry na Uniwersytecie w Getyndze, należącym wówczas do Królestwa Hanoweru. Był to ośrodek cieszący się wielkim prestiżem, a stanowiska profesorskie zapewniały braciom stabilność materialną i możliwości badawcze.

W 1837 roku König Ernst August II, wstępując na tron Hanoweru, uchylił liberalną konstytucję z 1833 roku. W odpowiedzi na ten arbitralny akt siedmiu profesorów Uniwersytetu w Getyndze, w tym Jacob i Wilhelm Grimm, złożyło oficjalny protest. Dokument ten, znany w historii jako protest Sieben Göttinger (Siedmiu z Getyngi), kosztował ich posady i zmusił do opuszczenia terytorium Hanoweru w ciągu trzech dni. Był to jeden z pierwszych zbiorowych aktów sprzeciwu intelektualistów wobec samowoli monarszej w dziejach Niemiec.

Epizod ten przyniósł braciom Grimm ogólnoniemiecką sławę jako obrońców konstytucjonalizmu i wolności obywatelskich. Przez kilka lat po wygnaniu z Getyngi obaj przebywali w Kassel, borykając się z trudnościami finansowymi. Dopiero w 1840 roku, po zaproszeniu króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV, przenieśli się do Berlina.

W 1848 roku Jacob Grimm wziął aktywny udział w pracach Zgromadzenia Frankfurckiego, pierwszego ogólnoniemieckiego parlamentu, które obradowało w kościele Paulskirche. Był to szczytowy moment politycznego zaangażowania Jacoba: pragnął zjednoczenia Niemiec i ustanowienia liberalnej konstytucji dla całego kraju. Zgromadzenie zakończyło się jednak fiaskiem, a nadzieje na zjednoczenie demokratycznych Niemiec zostały odłożone na kilka dziesięcioleci.

Recepcja baśni i ich krytyczne odczytania

Przez długi czas baśnie braci Grimm były uważane za niewinną literaturę dziecięcą, jednak w XX wieku zaczęto je analizować z nowych perspektyw. Psychoanalitycy, z Bruno Bettelheimem na czele, dostrzegli w nich głęboko zakodowane treści dotyczące lęków, dojrzewania i konfliktów rodzinnych. Bettelheim w swojej słynnej pracy „Cudowne i pożyteczne" (1976) przekonywał, że symbolika baśni przemawia do nieświadomości dziecka i pomaga mu przepracować egzystencjalne lęki w bezpiecznej formie.

Feministyczna krytyka literacka, rozwijając się od lat 70., zwróciła uwagę na stereotypowe wzorce płciowe obecne w baśniach Grimmów. Pasywne, czekające na ratunek bohaterki skontrastowane z aktywnymi, przedsiębiorczymi bohaterami stały się przedmiotem ostrej krytyki. Badaczki takie jak Jack Zipes i Sandra Gilbert analizowały, w jaki sposób baśnie reprodukują i utrwalają patriarchalne normy społeczne. Kwestie te pozostają aktualne w dyskusjach o edukacji dzieci i przekazie kulturowym bajek.

Z perspektywy historycznej i antropologicznej badacze wskazują, że baśnie Grimmów, pomimo swej pozornej prostoty, są warstwowymi tekstami, w których nakładają się na siebie różne epoki, motywy i tradycje kulturowe. Niektóre motywy można prześledzić wstecz do starożytnych mitów i legend, inne wywodzą się z tradycji celtyckiej lub słowiańskiej. Globalna popularność bajek Grimmów wynika częściowo właśnie z tej archetypicznej głębi, która rezonuje ponad granicami kulturowymi.

Słownik Grimma i działalność akademicka

W 1840 roku bracia Grimm przenieśli się do Berlina, gdzie objęli katedry na Uniwersytecie Humboldtów i zostali członkami Pruskiej Akademii Nauk. Berlin stał się sceną ich największego przedsięwzięcia naukowego: w 1852 roku rozpoczęli pracę nad Deutsches Wörterbuch, czyli Słownikiem Niemieckim. Był to projekt bezprecedensowy w skali: słownik miał zebrać całe słownictwo języka niemieckiego od XVI wieku, z etymologiami, cytatami i historią użycia każdego słowa.

Obaj bracia nie doczekali ukończenia dzieła. Jacob Grimm zdążył opracować jedynie litery A, B i C, Wilhelm tylko fragment B. Pracę kontynuowały kolejne pokolenia germanistów i została zakończona dopiero w 1961 roku, ponad sto lat po śmierci twórców. Ostateczna postać Słownika Grimma liczy 33 tomy i zawiera ponad 320 tysięcy haseł. Jest największym istniejącym słownikiem języka niemieckiego i nieocenionym źródłem dla historyków języka.

Bracia Grimm byli też zaangażowani politycznie. W 1837 roku, jako część grupy Siedmiu z Getyngi (Göttinger Sieben), podpisali protest przeciwko uchyleniu przez króla Hanoweru liberalnej konstytucji. Za ten akt odwagi obaj zostali usunięci z posad na Uniwersytecie w Getyndze i musieli opuścić kraj. Epizod ten przysporzył im sławy wśród niemieckich liberałów i demokratów.

Dziedzictwo i znaczenie kulturowe

Wpływ braci Grimm na kulturę europejską i światową jest trudny do przecenienia. Ich baśnie stały się podstawą niezliczonych adaptacji teatralnych, filmowych i literackich. Walt Disney oparł kilka swoich kultowych animacji właśnie na tekstach Grimmów, w tym „Śpiącą królewnę" (1959), „Kopciuszka" (1950) i „Królewnę Śnieżkę" (1937). Baśnie te formują wyobraźnię kolejnych pokoleń dzieci na całym świecie i stanowią wspólne dziedzictwo cywilizacji zachodniej.

Na polu naukowym bracia Grimm uchodzą za ojców współczesnej germanistyki i folklorystyki. Prawo Grimma jest podstawą językoznawstwa historyczno-porównawczego. Ich metoda zbierania i opracowywania tekstów ludowych stworzyła wzorzec dla etnografów i folklorystów na całym świecie. W ślad za Grimmami kolejne pokolenia badaczy w całej Europie przystąpiły do systematycznego gromadzenia pieśni, podań i baśni ludowych: od fińskiej Kalevali po polskie zbiory Kolberga.

Ich rodzinne miasto Hanau oraz Kassel pielęgnują dziś pamięć o braciach poprzez szlak kulturowy „Śladami braci Grimm" (Deutsche Märchenstraße) prowadzący przez Hesję. Szlak liczy ponad 600 kilometrów i łączy miejscowości związane z życiem braci oraz z miejscami akcji poszczególnych baśni. Muzea i wystawy poświęcone Grimmom przyciągają co roku dziesiątki tysięcy turystów z całego świata.

W 2005 roku UNESCO wpisało rękopisy związane z „Kinder- und Hausmärchen" na Listę Pamięci Świata, uznając je za dziedzictwo o wyjątkowej wartości dla całej ludzkości. W 2012 roku, w 200-lecie pierwszego wydania baśni, obchody jubileuszu odbyły się w wielu krajach, a niemieccy filolodzy i folklorystycy zainicjowali nową edycję krytyczną dzieł braci Grimm.

Warto też podkreślić, że baśnie Grimmów nie są dziełem bezgrzesznym i niezmiennym. Kolejne wydania zbioru różnią się od siebie znacząco: w pierwszym wydaniu z 1812 roku można znaleźć wątki zdecydowanie bardziej brutalne i erotyczne niż w wygładzonej wersji z 1857 roku. Naukowcy badający tę ewolucję odkrywają, jak pod wpływem zmieniających się norm obyczajowych bracia Grimm stopniowo przekształcali surowe ludowe opowieści w moralizatorskie bajki dla dzieci z mieszczańskich rodzin.

Często zadawane pytania

Gdzie urodzili się bracia Grimm?

Bracia Grimm urodzili się w Hanau, w ówczesnym Landgrafstwie Hesji-Kassel, na terenie dzisiejszych Niemiec. Jacob przyszedł na świat 4 stycznia 1785 roku, a Wilhelm rok po nim, 24 lutego 1786 roku.

Ile baśni zebrali bracia Grimm?

Zbiór „Kinder- und Hausmärchen" w ostatnim, siódmym wydaniu z 1857 roku zawierał 200 baśni i 10 legend dla dzieci. Pierwsze wydanie z 1812 roku obejmowało 86 historii, które były stopniowo uzupełniane i redagowane.

Co to jest prawo Grimma?

Prawo Grimma, sformułowane przez Jacoba Grimma, opisuje systematyczne zmiany spółgłosek, jakie zaszły w językach germańskich w porównaniu z innymi językami indoeuropejskimi. Jest to jedno z fundamentalnych odkryć językoznawstwa historyczno-porównawczego.

Czym jest Słownik Grimma?

Słownik Grimma (niem. Deutsches Wörterbuch) to monumentalne dzieło leksykograficzne, którego pracę rozpoczęli bracia w 1852 roku. Zawiera ponad 320 tysięcy haseł z etymologiami i historią użycia. Ukończono je dopiero w 1961 roku, sto lat po śmierci twórców. Liczy 33 tomy i jest największym słownikiem języka niemieckiego.

Dlaczego bracia Grimm musieli opuścić Getyngę?

W 1837 roku bracia Grimm, jako część Siedmiu z Getyngi, podpisali protest przeciwko uchyleniu przez króla Hanoweru liberalnej konstytucji. Za ten akt polityczny zostali usunięci z posad na Uniwersytecie w Getyndze i wygnani z Królestwa Hanoweru.

Jak bracia Grimm zbierali baśnie?

Wbrew popularnej legendzie, bracia Grimm nie podróżowali po wsiach, lecz zbierali opowieści głównie od informatorów z kręgów mieszczańskich w Kassel i okolicach. Następnie redagowali teksty, nadając im bardziej literacki i moralizatorski charakter. Kluczowymi informatorkami były Dorothea Viehmann i rodzina Wild.