Kto napisał Ulyssesa? James Joyce i jego arcydzieło

Ulisses to powieść irlandzkiego pisarza Jamesa Joyce'a, wydana w całości 2 lutego 1922 roku w Paryżu przez wydawnictwo Sylvii Beach "Shakespeare and Company", i do dziś uznawana za jedno z przełomowych dzieł literatury modernistycznej oraz kamieniomilowy punkt w dziejach światowej prozy. Jej autor, James Augustine Aloysius Joyce, urodził się 2 lutego 1882 roku w Dublinie i przez całe życie pozostał pisarzem głęboko związanym z irlandzką tożsamością, choć spędził większość dorosłego życia na dobrowolnej emigracji w kontynentalnej Europie. Powieść ta nie tylko zrewolucjonizowała formę literacką, lecz stała się przedmiotem nieustających badań akademickich, sporów estetycznych i autentycznej fascynacji czytelników na całym świecie. Pytanie "kto napisał Ulyssesa?" prowadzi zatem do znacznie szerszej odpowiedzi, niż mogłoby się pozornie wydawać: do poznania całego życia, filozofii i artystycznej drogi jednego z największych twórców XX wieku.

Napisanie Ulissesa zajęło Joyce'owi siedem lat intensywnej pracy. Poszczególne rozdziały ukazywały się początkowo w amerykańskim piśmie "The Little Review" w latach 1918-1920, zanim zostały wstrzymane przez sąd z powodu zarzutów o obscenę. Pełna wersja powieści trafiła do rąk czytelników dopiero po interwencji Sylvii Beach, właścicielki paryskiej księgarni, która podjęła ryzyko jej wydania. Natychmiast wywołała skandal obyczajowy i przez wiele lat była zakazana w Stanach Zjednoczonych oraz Wielkiej Brytanii. Całkowite zniesienie zakazu w USA nastąpiło dopiero w 1933 roku, po słynnym procesie sądowym przed sędzią Johnem Woolseyem, który orzekł, że powieść nie jest pornografią, lecz ambitnym dziełem literackim.

Kim był James Joyce: życie i emigracja

James Joyce przyszedł na świat w rodzinie katolickiej o burżuazyjnych aspiracjach, lecz podupadłym majątku. Jego ojciec, John Stanislaus Joyce, był człowiekiem o zmiennym szczęściu finansowym, co zmuszało rodzinę do nieustannych przeprowadzek w obrębie Dublina. Przyszły pisarz kształcił się u jezuitów w renomowanych szkołach Clongowes Wood College i Belvedere College, a następnie studiował literaturę i języki nowożytne na University College Dublin. Już w czasie studiów wyróżniał się niezwykłym talentem lingwistycznym i literackim, a swoje pierwsze szkice krytyczne publikował w prasie studenckiej, budząc zainteresowanie środowisk literackich.

Stosunek Joyce'a do Irlandii był od młodości głęboko ambiwalentny. Kochał Dublin i czerpał z niego całe życie literacki materiał, jednocześnie dusił się w tym co uważał za duchowe zniewolenie: dominację Kościoła katolickiego, nacjonalistyczne uproszczenia i intelektualną zaściankowość. To napięcie między miłością a odrzuceniem określiło całą jego twórczość. W 1904 roku Joyce opuścił Irlandię razem z Norą Barnacle, prostą kobietą z Galway, która stała się jego życiową towarzyszką i matką ich dwójki dzieci (pobrali się oficjalnie dopiero w 1931 roku). Para zamieszkała kolejno w Trieście, Zurychu i Paryżu, a Joyce nigdy na stałe nie wrócił do ojczyzny.

Przez całe życie Joyce traktował swój dobrowolny status wygnańca jako warunek twórczości: uważał, że tylko z dystansu można opisać Irlandię z prawdziwą głębią i bezstronnością. Jego twórczość powstawała w cieniu poważnych problemów finansowych, postępującej ślepoty (przeszedł ponad dwadzieścia operacji oczu i niemal stracił wzrok przed czterdziestymi urodzinami), trudności z publikacją kolejnych dzieł i choroby psychicznej córki Lucii. Joyce zmarł 13 stycznia 1941 roku w Zurychu, krótko po nieudanej operacji perforowanego wrzodu dwunastnicy. Miał zaledwie 58 lat.

Twórczość literacka przed napisaniem Ulissesa

Zanim Joyce napisał swoje najsłynniejsze dzieło, zdążył opublikować kilka innych ważnych tekstów, które zapowiadały jego oryginalność i rozmach artystyczny. Zbiór wierszy Muzyka kameralna (ang. Chamber Music, 1907) ujawnił jego liryczny talent, choć sam Joyce traktował te wiersze z pewnym dystansem. Prawdziwy przełom przyniosły Dublińczycy (ang. Dubliners, 1914), zbiór piętnastu opowiadań ukazujących życie klasy średniej i niższej w Dublinie przełomu wieków.

W Dublińczykach Joyce opisywał zjawisko, które sam nazywał "paraliżem" (paralysis) irlandzkiego społeczeństwa: niemożność zmiany, odwagi i ucieczki z zaklętego kręgu rutyny, konwenansów i religijnych powinności. Epifaniczne zakończenia opowiadań, czyli nagłe, przenikliwe objawienia głębszego sensu banalnej sytuacji, stały się charakterystycznym rysem jego stylu i wywarły ogromny wpływ na pisarstwo krótkich form w XX wieku. Opowiadanie Umarli zamykające zbiór jest powszechnie uznawane za jedno z arcydzieł światowej nowelistyki.

Powieść Portret artysty z czasów młodości (ang. A Portrait of the Artist as a Young Man, 1916) to w dużej mierze autobiograficzne dzieło, w którym po raz pierwszy pojawia się Stephen Dedalus. Bohater, alter ego Joyce'a, przechodzi duchową drogę od dziecięcej wiary przez bunt i poszukiwanie artystycznej tożsamości, odrzucając kolejno więzy religii, rodziny i ojczyzny. Powieść ta jest powszechnie uznawana za klasyczny przykład Künstlerroman, czyli powieści o dojrzewaniu artysty, a jej finał bezpośrednio zapowiada narrację Ulissesa i stanowi jej intelektualny fundament.

Struktura i treść Ulissesa

Akcja powieści rozgrywa się przez 24 godziny jednego dnia: 16 czerwca 1904 roku w Dublinie. Ta data jest dziś obchodzona na całym świecie jako Bloomsday (od nazwiska głównego bohatera, Leopolda Blooma), szczególnie uroczyście w Irlandii, gdzie miłośnicy Joyce'a przebierają się w stroje z epoki edwardiańskiej i przemierzają ulicami Dublina szlakami literackich bohaterów. Utwór podzielony jest na osiemnaście rozdziałów, z których każdy odpowiada innemu epizodowi homeryckich przygód Odyseusza. Joyce luźno i często ironicznie przetworzył epos Homera, tworząc nowoczesną epopeję codzienności, w której heroizm starożytnych zastąpiła zwykłość, ale i głębia przeżyć współczesnych ludzi.

Trzech głównych bohaterów powieści to:

• Leopold Bloom (odpowiednik Odyseusza, zwanego po łacinie Ulissesem) - dublińczyk żydowskiego pochodzenia, agent reklamowy, człowiek niezwykle ciekawy świata, obdarzony empatią, humorem i przenikliwym zmysłem obserwacji. Błąka się przez cały dzień po Dublinie, uczestnicząc w pogrzebie przyjaciela, pracując, jedząc i odwiedzając różne miejsca, podczas gdy jego żona Molly w domu spotyka się z kochankiem;
• Stephen Dedalus (odpowiednik Telemacha, syna Odyseusza) - młody nauczyciel, aspirujący pisarz i intelektualista, uwikłany w dotkliwe rozterki filozoficzne i poczucie winy po śmierci matki. Szuka ojcowskiego autorytetu, którego ani biologiczny ojciec, ani religia, ani nacjonalizm nie są w stanie mu dostarczyć;
• Molly Bloom (odpowiednik Penelopy, żony Odyseusza) - żona Leopolda, utalentowana śpiewaczka, zmysłowa i pełna życia kobieta. Jej imponujący, ośmiostronicowy wewnętrzny monolog, którym kończy się powieść, jest arcydziełem techniki strumienia świadomości.

Osiemnaście rozdziałów Ulissesa zostało przez samego Joyce'a podzielonych na trzy części. Pierwsza, zwana Telemachiadą, obejmuje trzy epizody z perspektywy Stephena Dedalusa porankiem 16 czerwca. Druga, najobszerniejsza część, tzw. Odyseeja, śledzi całodzienną wędrówkę Blooma po Dublinie przez dwanaście rozdziałów. Trzecia część, Nostos, czyli Powrót, zawiera trzy finałowe rozdziały opowiadające o powrocie obu bohaterów do domu Bloomów i kończy się nieprzerwanym ośmiostronicowym monologiem Molly.

Techniki narracyjne i styl literacki

Ulisses jest dziełem o nieporównywalnym bogactwie technicznym. Joyce eksperymentował w każdym rozdziale z odmiennym stylem i techniką narracyjną, co sprawia, że każdy z nich można czytać jako odrębne arcydzieło stylistyczne. Kluczową rolę odgrywa strumień świadomości (ang. stream of consciousness), technika polegająca na rejestrowaniu myśli postaci w sposób chaotyczny, nieliniowy, wolny od tradycyjnych reguł interpunkcji i składni. Joyce rozwinął ją do niezwykłej wirtuozerii, pozwalając czytelnikowi zanurzyć się w umysłach bohaterów z nieosiągalną wcześniej bezpośredniością.

Poszczególne rozdziały Ulissesa są napisane w technikach tak różnorodnych, jak:

• pytania i odpowiedzi w stylu katechizmu (rozdział "Itaka");
• parodia angielskiej prozy od średniowiecza do współczesności (rozdział "Woły słońca");
• dramat bez didaskaliów (rozdział "Kirke"), będący halucynacyjną wizją Blooma w domu publicznym;
• żurnal i reportaż prasowy (rozdział "Eol");
• pozbawiony interpunkcji strumień świadomości Molly (finałowy rozdział "Penelopa").

Powieść jest ponadto przesycona intertekstualnymi nawiązaniami do Biblii, Szekspira, Dantego, tradycji irlandzkiej, teologii katolickiej, muzyki operowej i popularnych piosenek. Te wielopoziomowe odniesienia sprawiają, że każda nowa lektura ujawnia kolejne ukryte warstwy znaczeń, a badacze poświęcają Ulissesowi całe kariery naukowe.

Recepcja, zakazy i znaczenie kulturowe

Od chwili publikacji Ulisses budził skrajne emocje. Dla jednych był arcydziełem otwierającym zupełnie nowe horyzonty prozy, dla innych skandalem obyczajowym. Virginia Woolf, sama wybitna modernistka, pisała o Joyce'u z mieszaniną podziwu i niechęci. T.S. Eliot i Ezra Pound, którzy zetknęli się z rozdziałami jeszcze przed publikacją całości, byli jednoznacznie zachwyceni. Dziś powieść niezmiennie figuruje na czołowych miejscach list największych dzieł literatury anglojęzycznej: magazyn "Modern Library" umieścił ją na pierwszym miejscu swojego rankingu ze 100 najważniejszych anglojęzycznych powieści XX wieku.

Wpływ Ulissesa na literaturę XX i XXI wieku jest trudny do przecenienia. Eksperymenty Joyce'a z formą, językiem i wewnętrznym życiem bohaterów zainspirowały pisarzy tak różnych jak Samuel Beckett (który przez kilka lat pracował jako sekretarz Joyce'a), William Faulkner, Gabriel García Márquez czy Salman Rushdie. Bloomsday obchodzony co roku 16 czerwca w Dublinie i wielu miastach świata stał się jednym z najbardziej wyjątkowych świąt literackich na świecie: uczestnicy recytują fragmenty powieści, odwiedzają dublińskie bary i restauracje opisane w tekście oraz przebierają się w stroje z epoki 1904 roku.

Na gruncie polskim Ulisses ukazał się w przekładzie Macieja Słomczyńskiego w 1969 roku i był to przekład budzący ogromny podziw. Słomczyński pracował nad nim przez wiele lat niemal w zupełnej izolacji, co czyni jego dokonanie jeszcze bardziej imponującym. Przez dziesięciolecia był to jedyny polski przekład powieści i uchodzi za jedno z największych osiągnięć polskiej sztuki translatorskiej. W 2012 roku ukazał się nowy przekład Macieja Świerkockiego, co ożywiło dyskusję o interpretacji Joyce'owskiej prozy w języku polskim.

Inne ważne dzieła Jamesa Joyce'a

Choć Ulisses jest najsłynniejszą powieścią Joyce'a, pisarz stworzył również inne wybitne dzieła. Finnegans Wake (1939), ostatnia i najtrudniejsza powieść Joyce'a, jest powszechnie uważana za jedno z najbardziej hermetycznych i niełatwych do zrozumienia dzieł w historii literatury. Joyce pisał ją przez siedemnaście lat, łącząc w niej dziesiątki języków, mitologie różnych kultur, psychoanalizę i wielopoziomowe gry słowne. Akcja oparta jest na strukturze snów i cyklicznej koncepcji historii Giambattisty Vica. Jej zrozumienie wymaga lat studiów i specjalistycznych komentarzy.

Dramat Wygnańcy (ang. Exiles, 1918) to jedyny utwór teatralny Joyce'a, ukazujący problematykę wolności, zdrady i artystycznej samowystarczalności w konwencji zbliżonej do dramatów Ibsena. Zbiór szkiców prozatorskich znanych jako Epifanie, niepublikowany za życia autora, rzuca cenne światło na jego estetykę i wczesne eksperymentatorstwo. Zachowana korespondencja Joyce'a, zwłaszcza namiętne i barwne listy do Nory Barnacle, jest sama w sobie dokumentem literackim pierwszej klasy, ujawniającym mniej znane oblicze tego skrytego pisarza.

Często zadawane pytania

Kto napisał Ulissesa?

Ulissesa napisał James Joyce, irlandzki pisarz urodzony 2 lutego 1882 roku w Dublinie. Powieść ukazała się w całości 2 lutego 1922 roku w Paryżu, nakładem paryskiej księgarni "Shakespeare and Company" Sylvii Beach. Joyce pracował nad nią przez siedem lat.

O czym opowiada Ulisses Joyce'a?

Powieść opisuje jeden dzień, 16 czerwca 1904 roku, w życiu kilku mieszkańców Dublina: przede wszystkim agenta reklamowego Leopolda Blooma i młodego intelektualisty Stephena Dedalusa. Nawiązuje strukturalnie do homeryckich przygód Odyseusza i kończy się słynnym wewnętrznym monologiem Molly Bloom. Tematycznie powieść porusza kwestie tożsamości, miłości, ojcostwa, religii i miejsca jednostki w społeczeństwie.

Dlaczego Ulisses jest tak trudny w lekturze?

Trudność powieści wynika z zastosowania wielu nowatorskich technik narracyjnych (w tym strumienia świadomości), eksperymentów stylistycznych różnych w każdym rozdziale, gęstości intertekstualnej i licznych odwołań do mitologii, filozofii, teologii i historii Irlandii. Każdy z osiemnastu rozdziałów napisany jest w innym stylu, co wymaga od czytelnika dużej elastyczności i wiedzy kontekstowej.

Kiedy i gdzie po raz pierwszy opublikowano Ulissesa?

Pełna wersja powieści ukazała się 2 lutego 1922 roku w Paryżu. Wcześniej poszczególne rozdziały publikowane były odcinkowo w amerykańskim czasopiśmie "The Little Review" w latach 1918-1920, jednak publikację przerwał sąd z powodu zarzutów o obscenę. W USA całkowity zakaz zniesiono dopiero w 1933 roku po procesie sądowym.

Kim był James Joyce poza pisarstwem?

Joyce był przede wszystkim pisarzem i poetą, lecz przez lata utrzymywał się z nauczania języka angielskiego w Trieście i Zurychu. Był niezwykłym poliglotą znającym kilkanaście języków, w tym włoski, francuski, norweski, grecki i łacinę. Mimo pięknego głosu tenorowego nie odniósł sukcesu jako śpiewak. Przez większość życia zmagał się z poważną chorobą oczu i niedostatkiem finansowym.

Jak Ulisses wpłynął na literaturę światową?

Ulisses jest uznawany za jedno z fundamentalnych dzieł kształtujących literaturę nowoczesną. Zrewolucjonizował techniki narracyjne prozy, spopularyzował strumień świadomości i otworzył drogę dla literatury eksperymentalnej oraz postmodernistycznej. Bezpośrednio lub pośrednio inspirował takich pisarzy jak Samuel Beckett, William Faulkner, Gabriel García Márquez, Salman Rushdie i wielu innych twórców na całym świecie.