Kto napisał Wojnę i pokój? Tołstoj i jego epopeja

"Wojnę i pokój" napisał Lew Nikołajewicz Tołstoj, jeden z najwybitniejszych pisarzy w historii literatury światowej, a dzieło to uchodzi za szczytowe osiągnięcie rosyjskiej prozy XIX wieku i jedną z najwspanialszych powieści wszech czasów. Monumentalne dzieło, pisane w latach 1863-1869, obejmuje ponad 1200 stron i wprowadza czytelnika w świat rosyjskiej arystokracji na tle dramatycznych wydarzeń epoki napoleońskiej. Powieść łączy w sobie rozległą panoramę historyczną, wnikliwą psychologię postaci i głęboką refleksję filozoficzną, tworząc dzieło, które trudno przypisać do jednego gatunku literackiego.

Znaczenie "Wojny i pokoju" wykracza daleko poza ramy literackie. Powieść stała się rosyjską epopeją narodową, kształtującą zbiorową pamięć o wojnach napoleońskich i formułującą pytania o sens historii, wolną wolę, miłość i duchowe poszukiwanie człowieka. Od ponad 150 lat inspiruje czytelników, twórców filmowych, dramaturgów i filozofów na całym świecie.

Lew Tołstoj: życie i twórczość autora

Lew Nikołajewicz Tołstoj urodził się 9 września 1828 roku w majątku Jasna Polana koło Tuły w Rosji. Pochodził ze starej arystokratycznej rodziny. Wcześnie osierocony przez matkę i ojca, wychowywał się pod opieką krewnych. Studiował prawo i lingwistykę orientalną na Uniwersytecie Kazańskim, lecz nie ukończył studiów. Służył jako oficer artylerii podczas kampanii kaukaskiej i oblężenia Sewastopola podczas wojny krymskiej (1853-1856), co zaowocowało wczesnymi opowiadaniami wojennymi zebranymi w tomie "Opowiadania sewastopolskie" (1855).

Po powrocie do Jasnej Polany Tołstoj prowadził szkołę dla chłopskich dzieci i zarządzał majątkiem. W 1862 roku ożenił się z Zofią Andriejewną Bers, z którą miał trzynaścioro dzieci. Okres małżeństwa i stabilizacji stał się czasem jego największej twórczości literackiej. Oprócz "Wojny i pokoju" napisał między innymi "Annę Kareninę" (1877), "Śmierć Iwana Iljicza" (1886) i "Zmartwychwstanie" (1899).

W późnym okresie życia Tołstoj przeszedł głęboki kryzys duchowy i moralny, który doprowadził go do sformułowania własnej filozofii etycznej i religijnej, tzw. tołstoizmu, opartej na pacyfizmie, miłości bliźniego i prostym życiu zbliżonym do natury. Zerwał z prawosławiem, co doprowadziło do jego ekskomuniki w 1901 roku. Tołstoj zmarł 20 listopada 1910 roku na stacji kolejowej w Astapowie, mając 82 lata.

Historia powstania powieści

Geneza "Wojny i pokoju" jest złożona i wieloetapowa. W pierwotnym zamyśle Tołstoja z około 1856 roku, powieść miała być szkicem opisującym powrót z zesłania dekabryskie i środowisko związanych z tym wydarzeń. Pisarz chciał opisać losy dekabrysty wracającego do Rosji po trzydziestu latach zsyłki na Sybirię.

Pracując nad tym projektem, Tołstoj zrozumiał, że by wyjaśnić bunt dekabrystów z 1825 roku, musi cofnąć się do czasu ich młodości podczas wojen napoleońskich. Tak zrodził się pomysł powieści historycznej. W latach 1863-1869 Tołstoj pisał dzieło, które stopniowo rosło i zmieniało swój charakter.

Podczas pracy nad powieścią Tołstoj:

• Przestudiował tysiące dokumentów historycznych, pamiętników, listów i relacji uczestników wojen napoleońskich
• Odwiedził pola bitew pod Borodino, Austerlitz i Szmolenskiem
• Przesłuchał starszych weteranów pamiętających epokę napoleońską
• Siedmiokrotnie przepisał całość lub duże fragmenty powieści
• Skorzystał z pamiętników i listów swojej własnej rodziny z tej epoki

Powieść była publikowana w odcinkach w piśmie "Russkij Wiestnik" w latach 1865-1869, a w formie książkowej ukazała się w 1869 roku. Tytuł "Wojna i pokój" zastąpił wcześniejszy, roboczy tytuł "Rok 1805".

Fabuła i główne wątki powieści

Akcja "Wojny i pokoju" toczy się w latach 1805-1812 i obejmuje trzy wielkie kampanie napoleońskie: wojnę 1805 roku (bitwy pod Austerlitz i Szengraben), kampanię 1807 roku (pokój w Tylży) oraz inwazję Napoleona na Rosję w 1812 roku, w tym bitwę pod Borodino i pożar Moskwy.

Powieść koncentruje się na losach kilku arystokratycznych rodzin rosyjskich: Rostowów, Bołkońskich i Bezuchowów. Główni bohaterowie to:

• Piotr Bezuchow - nieślubny syn bogatego magnata, który po odziedziczeniu fortuny szuka sensu życia, przyłącza się do masonerii, a ostatecznie odnajduje drogę do "prawdy ludowej" i szczęścia rodzinnego
• Andrzej Bołkoński - oficer armii carskiej, rozdarty między ambicjami wojskowymi a pragnieniem głębszego sensu życia; bohater tragiczny, przeżywający rozczarowanie Napoleonem i śmiertelnie ranny pod Borodino
• Natasza Rostowa - żywiołowa i spontaniczna arystokratka, ideał kobiecości w oczach Tołstoja; jej dojrzewanie i przemiany emocjonalne stanowią jeden z głównych wątków powieści
• Mikołaj Rostow - brat Nataszy, oficer husarski, wcielenie rosyjskiego patriotyzmu i prostoty
• Hélène Kuragina - piękna, zimna i wyrachowana arystokratka, pierwsza żona Piotra
• Marya Bołkońska - siostra Andrzeja, głęboko religijna, poświęcająca się opiece nad ojcem

Wątki osobiste bohaterów przeplatają się z wielkimi wydarzeniami historycznymi. Tołstoj pokazuje, jak wojny, rewolucje i historyczne przełomy wpływają na losy zwykłych ludzi i odwrotnie, jak indywidualne decyzje i charaktery kształtują historię.

Filozofia historii w "Wojnie i pokoju"

Jednym z najbardziej oryginalnych i kontrowersyjnych aspektów powieści jest jej filozofia historii, rozwinięta przede wszystkim w rozbudowanych dygresjach filozoficznych, zwłaszcza w Epilogu. Tołstoj polemizuje z romantyczną koncepcją "wielkich jednostek" kształtujących historię.

Według Tołstoja historia nie jest wynikiem decyzji wielkich wodzów i polityków, lecz wypadkową milionów drobnych czynników i ludzkich działań. Napoleon, przedstawiony w powieści jako człowiek zarozumiały i ograniczony, jest w istocie bezwolnym narzędziem sił historycznych, które przekraczają jego zrozumienie. Natomiast rosyjski feldmarszałek Michaił Kutuzow, pozornie bierny i ociężały, jest przez Tołstoja ukazany jako mądrość wcielona, bo wie, że nie należy walczyć z nieuchronnym biegiem wydarzeń.

Filozofia historii Tołstoja ma związek z jego koncepcją wolnej woli i konieczności. W Epilogu powieści pisarz stawia pytanie: czy człowiek naprawdę jest wolny w swoich wyborach, czy też jego działania są zdeterminowane przez niepoliczalne zewnętrzne czynniki? To filozoficzne pytanie, pozostające bez jednoznacznej odpowiedzi, nadaje powieści wymiar egzystencjalny wykraczający poza ramy romansu historycznego.

Znaczenie literackie i kulturalne

"Wojna i pokój" jest powszechnie uważana za jedno z arcydzieł literatury światowej. Już od pierwszego francuskiego przekładu w 1879 roku powieść zdobyła uznanie poza granicami Rosji i zapewniła Tołstojowi światową sławę. Wielu krytyków i pisarzy wymieniało ją wśród najlepszych powieści w historii.

Dzieło Tołstoja wyróżnia się pod kilkoma względami:

• Niezwykła precyzja psychologiczna w portretowaniu postaci, szczególnie kobiecych
• Umiejętność łączenia scen batalistycznych (np. bitwa pod Borodino) z intymną analizą stanów psychicznych bohaterów
• Realistyczny, a zarazem poetycki język, daleki od konwencji romantycznych
• Rozmach narracyjny obejmujący kilkaset postaci i kilkanaście lat
• Nowatorskie techniki narracyjne, w tym mowa pozornie zależna i przełamywanie konwencji powieściowych

Powieść zainspirowała niezliczone adaptacje filmowe, teatralne i operowe. Najsłynniejsze to radziecki film "Wojna i pokój" Siergieja Bondarczuka z 1966 roku (zdobywca Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego), brytyjski serial BBC z 2016 roku oraz opera Siergieja Prokofiewa z 1944 roku.

Recepcja w Polsce i przekłady

W Polsce "Wojna i pokój" cieszy się od ponad stu lat ogromną popularnością. Pierwsze polskie przekłady ukazały się już w końcu XIX wieku. Najważniejszym polskim tłumaczeniem pozostaje przekład Andrzeja Stawar, wielokrotnie wznawiany przez Państwowy Instytut Wydawniczy. W XX i XXI wieku ukazały się nowe tłumaczenia podejmujące wyzwanie oddania pełnej złożoności stylu Tołstoja.

Powieść jest obecna w polskich programach szkolnych jako lektura uzupełniająca na poziomie liceum. Jej znaczenie dla polskiej kultury literackiej wynika zarówno z bliskości historycznej (epoka napoleońska odgrywała ważną rolę również w historii Polski), jak i z powszechnego uznania dla artystycznej doskonałości dzieła.

Struktura i forma literacka "Wojny i pokoju"

"Wojnę i pokój" trudno zaklasyfikować do jednego gatunku literackiego. Sam Tołstoj nie uważał jej za powieść w tradycyjnym sensie i pisał, że jest to coś zupełnie innego niż to, czym jest europejska powieść. Dzieło łączy w sobie cechy:

• Powieści historycznej: realistyczne odtworzenie epoki napoleońskiej z konkretnymi faktami, bitwami i postaciami historycznymi
• Epopei narodowej: panorama narodu rosyjskiego w przełomowym momencie historii, ukazująca duchowy charakter Rosji
• Powieści psychologicznej: głęboka analiza stanów wewnętrznych bohaterów, ich motywacji i przemian
• Eseju filozoficznego: obszerne dygresje o filozofii historii, wolnej woli i sensie ludzkiego działania
• Romansu i sagi rodzinnej: wątki miłosne, rodzinne i obyczajowe jako osnowa narracji

Powieść podzielona jest na cztery tomy i dwa epilogi. Pierwszy epilog kontynuuje losy bohaterów po wojnie 1812 roku, a drugi to właściwy traktat filozoficzny pozbawiony fabuły. Ta struktura jest wyjątkowa i wielokrotnie krytykowała przez recenzentów, jednak dla Tołstoja oba wymiary, narracyjny i filozoficzny, były nierozłączne.

Język "Wojny i pokoju" jest stylistycznie zróżnicowany. Sceny bataliczne pisane są dynamicznie i reportażowo. Salony arystokratyczne opisywane są z ironią i precyzją obyczajową. Pejzaże przyrody, szczególnie rosyjska zima i bezkresne pola, malowane są z liryczną wrażliwością. Rozmowy filozoficzne toczą się językiem filozoficznym, gęstym i trudnym. Wiele scen prowadzonych jest po francusku, odzwierciedlając rzeczywistą dwujęzyczność rosyjskiej arystokracji XIX wieku.

Nagroda Nobla i uznanie krytyki dla Tołstoja

Paradoksalnie, Lew Tołstoj nigdy nie otrzymał literackiej Nagrody Nobla, mimo że Akademia Szwedzka kilkakrotnie rozważała jego kandydaturę. Główną przeszkodą były jego poglądy religijne i moralne, które Akademia uznawała za zbyt radykalne i antychrześcijańskie (w szczególności po jego ekskomunice z Kościoła Prawosławnego w 1901 roku). Sam Tołstoj wyraził zadowolenie z pominięcia, twierdząc, że uniknął tym samym kłopotliwej sytuacji konieczności odrzucenia nagrody.

Mimo braku Nobla, Tołstoj był za życia uważany za jednego z największych pisarzy na świecie. Szczególnie entuzjastyczne były opinie czołowych twórców epoki: Gustaw Flaubert zachwycał się "Wojną i pokojem", Fiodor Dostojewski (mimo osobistej rywalizacji) dostrzegał w Tołstoju pisarza wyjątkowego, a Romain Rolland poświęcił mu obszerną monografię.

W XX wieku i XXI wieku pozycja "Wojny i pokoju" w kanonie literackim jest utrwalona. W plebiscytach organizowanych przez prestiżowe pisma literackie powieść regularnie pojawia się na listach najlepszych dzieł literatury światowej. W 2015 roku ankieta przeprowadzona wśród pisarzy przez BBC umieściła "Wojnę i pokój" na liście 100 najważniejszych powieści, które ukształtowały literaturę.

Często zadawane pytania

Kto napisał "Wojnę i pokój" i kiedy?

"Wojnę i pokój" napisał Lew Nikołajewicz Tołstoj, rosyjski pisarz urodzony w 1828 roku w majątku Jasna Polana. Powieść powstawała w latach 1863-1869 i była publikowana w odcinkach przed ukazaniem się jako całość w 1869 roku. Tołstoj spędził na jej pisaniu blisko siedem lat, wielokrotnie przerabiając całe fragmenty i prowadząc rozległe studia historyczne.

Ile stron ma "Wojna i pokój" i ile czasu zajmuje jej czytanie?

W zależności od wydania i przekładu "Wojna i pokój" liczy od 1200 do ponad 1400 stron. Tekst obejmuje cztery tomy i dwa epilogi (narracyjny i filozoficzny). Przy założeniu czytania ok. 30-40 stron dziennie, przeczytanie całości zajmuje od 5 do 7 tygodni. Mimo ogromnej objętości powieść jest przez wielu czytelników oceniana jako wciągająca i niemęcząca.

O czym opowiada "Wojna i pokój"?

Powieść opowiada o losach rosyjskiej arystokracji w czasie wojen napoleońskich lat 1805-1812. Śledzimy dzieje kilku rodów (Rostowów, Bołkońskich, Bezuchowów) i ich wzajemnie powiązanych losów na tle epokowych wydarzeń: bitwy pod Austerlitz, inwazji Napoleona na Rosję, bitwy pod Borodino i pożaru Moskwy. Oprócz wątku historycznego powieść zawiera głęboką analizę psychologiczną bohaterów, wątki miłosne i refleksję filozoficzną nad sensem historii i wolnej woli.

Kim są główni bohaterowie "Wojny i pokoju"?

Głównymi bohaterami powieści są: Piotr Bezuchow, bogaty arystokrata szukający sensu życia; Andrzej Bołkoński, oficer poszukujący chwały i głębszego sensu egzystencji; Natasza Rostowa, żywiołowa młoda arystokratka, ucieleśnienie żywotności i naturalności; Mikołaj Rostow, oficer husarski i patriota; oraz Marya Bołkońska, głęboko religijna siostra Andrzeja. Napoleon i feldmarszałek Kutuzow odgrywają kluczowe role historyczne jako uosobienie dwóch przeciwstawnych wizji historii.

Dlaczego "Wojna i pokój" jest uważana za arcydzieło?

Powieść jest uważana za arcydzieło ze względu na wyjątkowe połączenie rozmachu epickiego z psychologiczną głębią postaci, nowatorską filozofię historii, realistyczny i precyzyjny język narracji oraz umiejętność łączenia wielkich wydarzeń historycznych z intymnym życiem bohaterów. Tołstojowi udało się stworzyć dzieło jednocześnie będące panoramą epoki historycznej, studium psychologicznym, esejem filozoficznym i romansem. Ta wielowarstwowość sprawia, że każde pokolenie odkrywa w powieści nowe znaczenia.

Czy "Wojna i pokój" jest dostępna po polsku?

Tak, "Wojna i pokój" jest dostępna w kilku polskich przekładach. Klasycznym tłumaczeniem jest przekład Andrzeja Stawara, wielokrotnie wznawiany. Powieść jest regularnie wydawana przez polskie oficyny wydawnicze i dostępna zarówno w wersji papierowej, jak i elektronicznej (e-book, audiobook). Ze względu na wygaśnięcie praw autorskich jest też dostępna bezpłatnie w serwisach cyfrowych bibliotek.